Qlutation və xərçəng – Sirr pərdəsini elmlə aralayaq

Xərçəng hüceyrələri normal hüceyrələrdən fərqli olaraq apoptoz adlandırılan proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümünə məruz qalmırlar; beləliklə, davamlı və məhdudiyyətsiz çoxala bilirlər. Həmçinin orqanizmə qismən yadlaşan bu xərçəng hüceyrələri bədənin immun sisteminin hüceyrələrindən də yayınmağı bacarırlar. Bu vəziyyət üçün mövcud müalicə üsulları ilə yanaşı, daha effektiv və daha hədəfə yönəlmiş müalicələr və immunoterapiyalar üzərində tədqiqatlar davam edir. Həmçinin xərçəngin yaranmasında və irəliləməsində rol oynadığı düşünülən bəzi mikroqida maddələri də xərçəng müalicəsi tədqiqatlarında "əlavə" kimi sınaqdan keçirilir: vitaminlər və antioksidantlar kimi.

Antioksidantlar, orqanizmin ətraf mühit və digər təzyiqlərə cavab olaraq yaratdığı sərbəst radikallar adlandırılan qeyri-sabit molekulların hüceyrələrə vurduğu zərərin qarşısını ala və ya onu ləngidə bilən maddələrdir.

Qlutation nədir?

Təbii molekul olan qlutation güclü antioksidantdır və hüceyrələrin diferensiasiyası, çoxalması və apoptoz da daxil olmaqla çoxsaylı hüceyrə proseslərində vacibdir. İngiliscə adı glutathione və qısaltması GSH-dır. Kimyəvi formulu C10H17N3O6S-dir və suda həll olur.

Bitkilərdə, heyvanlarda, göbələklərdə və bəzi bakteriyalarda antioksidant kimi fəaliyyət göstərən qlutationun metabolizmində yarana bilən pozuntuların xərçəng də daxil olmaqla bir çox xəstəliyin səbəblərində rol oynadığı araşdırılır.

Xərçəng müalicəsi kimi qlutation əlavəsi və ya serumu

Hazırda məşhur bir iddia olaraq xərçəng müalicəsi alan pasiyentlərin qlutation əlavəsindən istifadəsinin müalicəyə kömək etdiyi düşünülsə də, bunu təsdiqləyəcək kifayət qədər sübuta əsaslanan elmi tədqiqat yoxdur. Adətən laboratoriya və heyvan tədqiqatlarının nəticələri daha geniş və ətraflı insan tədqiqatlarına ehtiyac yaradıb. Hətta son illərdə aparılmış tədqiqatlar xüsusilə əlavə qəbulunun xərçəngi ağırlaşdıra və hətta həyat itkisi ilə nəticələnə biləcəyinə diqqət çəkir.

Qlutation əlavələrinin digər marketinq forması həzm prosesinin adi qlutationu məhv edəcəyi narahatlığına görə onu mədədən keçirən "liposomal qlutation" əlavəsi ilə qəbul etməli olduğumuz iddiasıdır. Həmçinin orqanizmimizin özbaşına qlutation yaratmaq üçün istifadə edə biləcəyi N-asetilsistein (NAC) və alfa-lipoik turşu ilə əlavə qəbul edə bilərmişik... Bu təkliflərin özü belə ciddi ziddiyyətlər daşıyır: belə ki, qlutation qidalarla qəbul edilən bir şey deyil, orqanizmdə hüceyrələrin yaratdığı molekuldur.

Xərçəngdə qlutation əlavəsi faydalıdır, yoxsa zərərlidir? 8 elmi tədqiqat

Tədqiqat 1: Süd vəzi xərçənginin müalicəsi zamanı antioksidant əlavələrinin istifadəsi: hərtərəfli icmal (2009)

Süd vəzi xərçəngi müalicəsi zamanı antioksidant əlavələrinin istifadəsi geniş yayılıb. Təxminən süd vəzi xərçəngi diaqnozundan sonra pasiyentlərin %45 – 80-i antioksidant əlavələrindən istifadə etməyə başlayır. Antioksidant təsirli qida əlavələrində vitaminlər, minerallar, bitki mənşəli qida maddələri və digər təbii məhsullar da olur.

Bu tədqiqatda araşdırmaçılar süd vəzi xərçənginin müalicəsi zamanı antioksidant əlavələrinin istifadəsi ilə pasiyent nəticələri arasındakı əlaqələr haqqında hərtərəfli ədəbiyyat axtarışı aparıblar. Kimyaterapiya, şüa müalicəsi və / və ya süd vəzi xərçəngi üçün hormon müalicəsi zamanı antioksidant əlavələrinin (C vitamini, E vitamini, antioksidant kombinasiyaları, multivitaminlər, qlutamin, qlutation, melatonin və ya soya izoflavonları) istifadəsi nəticəsində müalicənin əlavə təsirləri, şiş cavabı, şişin təkrarlanması və ya sağqalım barədə 22 məqalə nəzərdən keçirilib.

Nəticədə əldə olunan məlumatlar süd vəzi xərçənginin müalicəsi zamanı antioksidant əlavəsinin qeyd olunan göstəricilərlə bağlı hər hansı nəticəsini dəstəkləməyib. Hazırda sübutlar süd vəzi xərçənginin müalicəsi zamanı antioksidant əlavələrinin istifadəsi haqqında həkim və pasiyent təlimatları üçün kifayət deyil. Bu tədqiqatın nəticəsi olaraq, bu cür əlavələrin qısa və uzunmüddətli təsirlərini müəyyən etmək üçün yaxşı planlaşdırılmış klinik sınaqlara və müşahidə tədqiqatlarına ehtiyac var.

Tədqiqat 2: Xərçəngin irəliləməsində və kimyaterapiyaya davamlılıqda qlutationun rolu (2013)

Hüceyrədaxili redoks tarazlığının qorunmasında iştirak edən ferment sistemləri arasında təkcə antioksidant müdafiə sistemlərində deyil, həmçinin bir çox metabolik prosesdə iştirak edən qlutation əsas rol oynayır. Müxtəlif şiş növlərində yüksək qlutation səviyyələri müşahidə olunur və bu, xərçəngli toxumaları kimyaterapiyaya daha davamlı edir. Həmçinin bəzi şiş hüceyrələrindəki qlutation miqdarı adətən G-qlutamilsistein liqaza (GCL) və G-qlutamil-transpeptidaza (GGT) aktivlikləri kimi qlutationla əlaqəli fermentlərin daha yüksək səviyyələri, eləcə də GSH-daşıyan xaricetmə nasoslarının daha yüksək ekspressiyası ilə əlaqəlidir. Buna görə qlutation sisteminin xərçəngin irəliləməsinə və kimyaterapiyaya davamlılığa qarşı tibbi müdaxilə üçün mümkün hədəf kimi dərman kəşfi ilə məşğul olan alimlərin diqqətini çəkməsi təəccüblü deyil.

Şiş hüceyrələrindəki struktur oksidləşdirici stressə əlavə olunan başqa oksidləşdirici stimulun əslində antioksidant sistemlərin çökməsinə və hüceyrə ölümünə səbəb olmalı olduğuna əsasən antioksidant müalicənin xərçəngdən qoruma təmin edə biləcəyi düşünülür. Lakin bu yanaşma bir çox şişdə çox yüksək səviyyələrdə antioksidant fermentlərinin həddindən artıq ekspressiyası və xərçəng hüceyrələrinin dərman dozalarına davamlılığı səbəbindən qeyri-kafi nəticələr verib. Tədqiqatın nəticəsində qlutationun şiş hüceyrəsinin kanserogenezində və dərmana davamlılığında rolunun aydın olduğu, lakin qlutation mənşəli molekulyar yolları anlamağa yönəlmiş əlavə tədqiqatların xərçəngin irəliləməsi ilə mübarizə aparmaq və kimyaterapiyaya davamlılığı aradan qaldırmaq üçün yeni dərman strategiyaları hazırlamaqda vacib ola biləcəyi vurğulanıb. Yəni xərçəng müalicəsi üçün qlutation əlavəsi tətbiq etmək düşünüldüyü qədər sadə mexanizmlə təsir göstərməyə bilər, hətta kimyaterapiyaya davamlılığı təşviq edərək mövcud xərçəng dərmanlarının təsirini artıra bilər. Buna görə qlutation metabolizmini daha spesifik hədəfləyə biləcək yanaşmalar nəzərə alınmalıdır.

Tədqiqat 3: Xərçəng müalicəsində antioksidantlar (2017)

Müxtəlif klinik tədqiqatlar antioksidantların xərçəng müalicəsində faydasına dair ziddiyyətli nəticələr verib və buna görə bu maddələrin standart müalicə rejimlərinə daxil edilməsini sual altına qoyub. E və C vitaminləri, selen, karotinoidlər, likopen, qlutation, soya məhsulları və yaşıl çay ekstraktı ətraflı araşdırılmış antioksidant xüsusiyyətli bir neçə maddədir. Bu tədqiqatda da müxtəlif xərçəng növlərində və xərçəng müalicəsinin mərhələlərində son 20 ildə in vitro və in vivo tədqiqatlar vasitəsilə əldə edilmiş nəticələr nəzərdən keçirilib.

İllərlə davam edən araşdırmalara baxmayaraq, xərçəngdə antioksidantların istifadəsini dəstəkləyən ardıcıl məlumatlar hələ də aydın deyil. Uyğunsuzluqların endogen (daxili, bədəndə yaranan) antioksidant səviyyələri, əlavə antioksidant dozası, tətbiq yolu, antioksidant növü, biomənimsənilmə, müdaxilənin vaxtı, antioksidant fermentlərində polimorfizm, kimyaterapevtik dərmanın təsir mexanizmi, kimyaterapiya dozası və şiş patologiyası da daxil olmaqla, lakin bunlarla məhdudlaşmayan çoxsaylı dəyişənlərin mövcudluğundan qaynaqlandığı düşünülür.  

Nəticədə dəyişdirilmiş və diqqətlə uyğunlaşdırılmış yanaşma ilə antioksidantların qarşıdakı illərdə də araşdırılması davam etdirilə bilər. Lakin hazırda kommersiya populyarlığına və antioksidant əlavələrini araşdıran çoxsaylı tədqiqatlara baxmayaraq, antioksidantların həqiqi rolu hələ müəyyən edilməyib və onların yayılmanı təşviq edən, səbəb olan və ya qoruyucu xarakteri haqqında daha çox tədqiqat aparılmalıdır.

Tədqiqat 4: Xərçəngin irəliləməsində və müalicəyə davamlılıqda qlutation metabolizmi (2018)

Qlutation xərçəngin irəliləməsində ikili rol oynayır. Kanserogenlərin uzaqlaşdırılmasında və detoksifikasiyasında çox vacibdir və bu yoldakı dəyişikliklər hüceyrənin yaşamasına dərindən təsir edə bilər. Bununla belə, şiş hüceyrələrində yüksək qlutation səviyyələri müxtəlif kimyaterapevtik dərmanlara davamlılıq yaradaraq sümük iliyi, süd vəzi, yoğun bağırsaq, qırtlaq və ağciyər xərçənglərində bu hüceyrələri dərmanlardan qoruya bilər. Qlutationun oksidləşdirici stressə və xərçəngin başlanması ilə irəliləməsinə təsiri də ROS-un (Reaktiv Oksigen Növləri) bu proseslərdə ikili rolu səbəbindən mürəkkəbdir. Orta ROS səviyyələri stressli şiş mikromühitində şişin böyüməsinə töhfə verə bilən siqnal yollarını aktivləşdirərək sağqalımı və proliferasiyanı (irəliləməni) dəstəkləyə bilər. Bununla belə, ROS-un həddindən artıq toplanması uyğun təmizləmə mexanizmlərinin uğursuzluğu və ya antioksidant çatışmazlığı nəticəsində biomolekullara ciddi zərər vuraraq hüceyrə ölümünü başladır. Buna görə xərçəng hüceyrələri yaşamaq üçün antioksidant səviyyələrinin mürəkkəb tarazlığını qorumalıdır. Həmçinin ROS xərçəng hüceyrələrinin (xüsusilə melanomada və qaraciyər xərçəngində) uzaq nahiyələrə metastaz vermə potensialını tənzimləyə bilər.

Bu məlumatlara əsasən qlutation və qlutationla əlaqəli komponentlərin şişin başlanmasında, irəliləməsində və dərmana davamlılıqda mühüm rol oynadığı görünür. Lakin bir müddətdir qlutationun bu proseslərdə vacib olduğu bilinsə də, hər addımda oynadığı müxtəlif rol hələ aydınlaşdırılmayıb. Həmçinin, metabolizmlə mikromühit arasındakı qarşılıqlı təsir və bunların şişdəki qlutation səviyyələri ilə əlaqəsi araşdırılmayıb. Qlutationun xərçəng hüceyrələrində antioksidantdan asılı olmayan funksiyaları da var. Lakin bu mövzuda tədqiqatlar yeni başlayıb və hələ kifayət qədər araşdırma yoxdur. Bu yolların və onlarda qlutationun rolunun daha yaxşı başa düşülməsi, daha sonra şişin böyüməsini effektiv məhdudlaşdırmaq üçün digər dərmanlarla birlikdə istifadə edilə bilən, mexanizmə əsaslanan qlutation basqılayıcılarının hələ hazırlanmadığının vurğulanması olduqca vacibdir. Yəni xərçəng müalicəsində qlutation əlavələrini bir kənara qoyun, qlutation basqılayıcıları araşdırılır.

Tədqiqat 5: Yumurtalıq (qadın yumurtalığı) xərçəngində qlutation: İkitərəfli qılınc (2018)

Bu tədqiqatda, yumurtalıq xərçənginin proqnozunda (xəstəliyin gedişində) qlutationun roluna dair bəzi fikirlər təqdim edilib və həmçinin yumurtalıq xərçəngi hüceyrələrinin qlutationdan asılılığının əsasında duran bəzi strategiyalardan müalicənin effektivliyini artırmaq üçün necə daha çox istifadə edilə biləcəyinə diqqət çəkilib.

Antioksidantların yumurtalıq xərçəngi pasiyentlərində kimyaterapiyaya köməkçi maddə kimi faydalı təsir göstərə biləcəyi irəli sürülüb. Di Re və həmkarları yüksək dozalı sisplatin kimyaterapiyası alan yumurtalıq xərçəngi pasiyentlərində qlutation asılılığının təhlükəsiz, yaxşı tolere edilən və çox effektiv olduğunu bildiriblər. Smyth və həmkarları illər sonra bu tədqiqatı təsdiqləyərək klinik sınaqda sisplatinlə birlikdə qlutation əlavəsinin daha az toksik olduğunu və irəliləmiş mərhələli yumurtalıq xərçəngi pasiyentlərinin həyat keyfiyyətini artırdığını göstəriblər. Lakin bu tədqiqatların hər ikisində pasiyentlərin median sağqalımı, şişin residivi (təkrarlanması) və şişin böyümə sürəti kimi parametrlər qiymətləndirilməyib, yalnız həyat keyfiyyəti parametrləri qiymətləndirilib. Buna görə qlutation əlavəsinin sağqalım üzərində təsirli olub-olmadığı qeyri-müəyyəndir. Başqa bir tədqiqatda Ladas və həmkarları xərçəng müalicəsi zamanı antioksidant istifadəsinin effektivliyini və təhlükəsizliyini araşdırıb və fərdi antioksidant vitamin əlavələrinin xərçəngə qarşı müalicələrlə əlaqəli əlavə təsiri azaltdığına dair sübut çatışmazlığı olduğu nəticəsinə gəliblər.

Nəticə olaraq baxıldıqda, qlutationun kimyaterapevtik dərmanlara köməkçi dəstək kimi istifadəsini dəstəkləyəcək kifayət qədər sübut yoxdur.

Tədqiqat 6: Qlutation dəstəyi üçün qida maddələrinin araşdırılması – fitoterapiya yanaşması (2019)

Qlutation səviyyələrinin optimallaşdırılması sağlamlığın yaxşılaşdırılması və xəstəliklərin qarşısının alınması strategiyası kimi təklif edilib, lakin qlutation statusu ilə xəstəlik riski və ya müalicəsi arasındakı səbəb-nəticə əlaqələri aydınlaşdırılmağı gözləyir və ehtimal ki, mürəkkəb əlaqə mövcuddur.

Digər tərəfdən, "antioksidant paradoksu" adlandırılan antioksidantların mürəkkəbliyi, yaxud qlutation kimi antioksidantların prooksidant aktivlik göstərə və orqanizmin öz endogen antioksidant müdafiəsini gücləndirməsinə imkan verən hormetik təsir yarada bildiyi vəziyyət var. Əslində redoks tarazlığı xəstəliyin səbəbi və ya nəticəsi ola bilər və bəzi hallarda antioksidantın hansı səviyyədə prooksidanta çevrildiyini bilmək çətindir. Buna görə, qlutation səviyyələrinin sağlamlıqdakı rolu haqqında anlaşılmalı çox şey var.

Bundan əlavə, qlutation statusunu artırmaq üçün xüsusi hazırlanmış çoxkomponentli qidalanma müdaxilələrinə dair hələ tədqiqat yoxdur. Qlutation səviyyələrini optimallaşdırmaq üçün xüsusi hazırlanmış qida əsaslı qidalanma müdaxilələri əlavə araşdırmalar üçün məhsuldar sahə ola bilər. Həmçinin qidalanma müdaxilələrinin qlutation statusunu yaxşılaşdırma qabiliyyətini araşdıran sübutlarda da bəzi qeyri-müəyyənliklər var; optimal doza və tətbiq formalarını aydınlaşdırmaq üçün əlavə araşdırmalarla yanaşı, müəyyən qida maddələrinə və ya qidalara cavab vermə ehtimalı ən yüksək olan fərd altqruplarını müəyyən etmək üçün də əlavə araşdırmalara ehtiyac var. Nəhayət, qlutationla zəngin qidaların qlutation statusuna təsir etmə qabiliyyəti də aydınlaşdırılmalı maraqlı ehtimaldır.

Tədqiqat 7: Xərçəng hüceyrələrində qlutation sintezi (2020)

Bədxassəli şişlərdə qlutation sintezi mexanizminin idarə olunması tam olaraq başa düşülməyib. Bu tədqiqat qlutation sintezinin xüsusiyyətlərini və onun şiş hüceyrələrində tənzimlənməsini müzakirə edir.

Qlutation sintezinin basqılanması və / və ya ROS yaranmasının artması səbəbindən hüceyrədaxili qlutationun azalması proqramlaşdırılmış şiş hüceyrə ölümünün müxtəlif formalarının eyni vaxtda başlamasında geniş yayılmış hadisə ola bilər. Lakin, xoşxassəli və bədxassəli şişlərdə qlutation sintezini idarə edən mexanizmlər hələ tam başa düşülməyib. Qlutation sintezinin tənzimlənmə mexanizmlərinin əlavə araşdırılması bədxassəli şişlərin böyüməsini effektiv basqılamaq üçün xərçəngə qarşı dərmanlarla birlikdə istifadə edilə bilən, qlutation sintezinin daha seçici və daha az toksik inhibitorlarının araşdırılmasında yeni yollar aça bilər.

Tədqiqat 8: Birgə qrup klinik sınağına daxil edilmiş süd vəzi xərçəngi pasiyentlərində kimyaterapiya zamanı qida əlavələrinin istifadəsi və sağqalım nəticələri (2020)

Bu tədqiqatda da kimyaterapiya zamanı əlavələrin, xüsusilə antioksidantların istifadəsinin sağqalım nəticələrinə hər hansı təsirinin olub-olmadığı araşdırılıb.

Nəticədə antioksidant əlavələrinin xərçəng müalicəsi zamanı qəbul edilməməsi barədə tövsiyələri dəstəkləyən nəticələr var. Bu kontekstdəki nəticələr kimyaterapiya zamanı dəmir və B12 vitamini istifadəsi kimi antioksidant əlavələrinin də istifadəsinin süd vəzi xərçənginin təkrarlanması və həyat itkisi riskini artıra biləcəyini göstərir. Qida əlavələrinin təhlükəsizliyi haqqında sübutların qeyri-kafi olması bu məsələ barədə hələ qəti danışmağın mümkün olmadığı deməkdir.

Nəticə

Kimyaterapiya dərmanlarının xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün xüsusi toksik molekullar olduğu məlumdur, lakin antioksidantlar hüceyrə zədəsini bərpa etməyə kömək edir və bu prosesə müdaxilə edə bilər; xərçəng hüceyrələrinin də özlərini bərpa etmək üçün antioksidantlardan istifadə etdiyini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Buna görə qlutation kimi antioksidantların əlavə kimi yüksək dozalarda istifadəsi ikiağızlı bıçaqla oynamağa bənzəyir. Yuxarıda təqdim edilən tədqiqatların hamısında qlutationun çoxsaylı mürəkkəb mexanizmlərinin hələ aydın işıqlandırılmaması və xüsusilə xərçəng müalicəsi zamanı necə təsir etdiyinin bilinməməsi qlutation kimi antioksidantların bu dövrdə istifadəsinin düzgün olmadığını göstərir. Bu səbəbdən antioksidantların xərçəngə təsirləri tam başa düşülənədək istifadəsi risk daşıyır.