نورولوژی کوانتومی – معجزهٔ تازه و محبوب شبه‌علم؟

در دوران COVID-19، اطلاعات نادرست به سرعت ویروس منتشر می‌شوند

چند نمونهٔ رایج از مغالطه‌های پزشکی:

• "رژیم‌های غذایی سرشار از فلفل تند یا زردچوبه از انسان در برابر ویروس محافظت می‌کنند";
• "تقریباً برای هر علامتی، هومیوپاتی سودمند است";
• "با اُزون می‌توانید خون را از ویروس پاک کنید";
• "در برابر کووید، ویتامین C حتماً باید امتحان شود" و مانند این‌ها.

جالب آنکه بیشتر افرادی که در این دام‌های شبه‌علم گرفتار می‌شوند، افرادی خردمند و برخوردار از امکانات هستند؛ متأسفانه حتی در میان پزشکان نیز کسانی از لزوم امتحان کردن این ادعاها دفاع می‌کنند. اما هر روز با نمونه‌های بی‌شماری روبه‌رو می‌شویم که نشان می‌دهند COVID-19 باید با جدیت و بر پایهٔ شواهد علمی بررسی شود.

اقدامات پزشکی فریبنده با COVID-19 آغاز نشدند

البته اقدامات پزشکی فریبنده با SARS-CoV-2 آغاز نشدند ـ و مسلماً با آن هم پایان نخواهند یافت ـ اما بسیاری از پزشکان می‌گویند که اکنون در گفت‌وگو با بیماران دربارهٔ روش‌های اثبات‌نشده، احساس می‌کنند «ترسیده، فرسوده و ناآماده» هستند.

پیش از آوردن نمونه‌های بیشتر و ورود به موضوع این نوشته، یعنی نورولوژی کوانتومی، لازم است «شبه‌علم» را تعریف کنیم.

شبه‌علم چیست؟

شبه‌علم یا علم کاذب (به انگلیسی pseudoscience) نامی است برای مجموعه‌ای از ادعاها، باورها، اطلاعات و روش‌ها که با استدلال‌های علمی مطرح می‌شوند، اما معیارهای لازم برای پژوهش علمی، مانند مواد، روش و آزمون‌پذیری را ندارند یا پژوهش علمی کافی از آن‌ها پشتیبانی نمی‌کند. از این نظر، همهٔ روش‌های پزشکی سنتی یا جایگزین را می‌توان در چارچوب شبه‌علم ارزیابی کرد. بااین‌حال، شواهد بیشتری وجود دارد که روش‌های پزشکی مکمل ممکن است در برخی شرایط پزشکی سودمند باشند (بنگرید به تفاوت درمان‌های مکمل و جایگزین چیست؟)

دکتر Steven Novella، دانشیار نورولوژی بالینی در دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه Yale، می‌گوید: «از کایروپراکتیک تا طب سوزنی، شناخت شبه‌علم رایج در فرهنگمان وظیفهٔ حرفه‌ای ماست. اما گفت‌وگو دربارهٔ این موضوعات با بیماران ممکن است دشوار باشد، به‌ویژه اگر آن‌ها از پیش برای درمان‌هایی که شواهد علمی ندارند، وقت، انرژی و پول صرف کرده باشند.»

آشنایی با نورولوژی کوانتومی

یکی از این روش‌ها که محبوبیتش رو به افزایش است، سیستم بازتوانی دستگاه عصبی با نشان تجاری ثبت‌شده‌ای است که George Gonzalez، کایروپراکتور / کایروپراکتیک‌کار (متخصص کایروپراکتیک)، آن را توسعه داده و نورولوژی کوانتومی نام دارد.

در نورولوژی کوانتومی که به‌عنوان روشی کمک‌کننده در هر زمینه‌ای معرفی می‌شود، درمانگر برای آسیب نخاعی یا اوتیسم از یک ابزار الکترومکانیکی با کنترل دستی همراه با چراغ‌های LED و فروسرخ استفاده می‌کند. بستهٔ از پیش برنامه‌ریزی‌شدهٔ 10 تایی این دستگاه‌ها در وب‌سایت Gonzalez به قیمت 14.000 دلار فروخته می‌شود. این دستگاه، محصول شبه‌علمی دیگری، یعنی بیورزونانس را نیز به یاد می‌آورد...

رد کردن علم کاذب

David Putrino، دانشمند علوم اعصاب، اصطلاح «نورولوژی کوانتومی» را «سالاد کلمات» می‌نامد. در اینجا برای تأثیرگذاری، مفاهیمی نامرتبط به هم پیوند داده می‌شوند: «کوانتوم» و «نورولوژی»!

کوانتوم ـ که در معنای علمی «مکانیک کوانتومی» نامیده می‌شود ـ شاخه‌ای از علم است که رفتار ماده و نور را در سطح اتمی و زیراتمی بررسی می‌کند. کوانتوم، مانند هوش مصنوعی، یکی از واژه‌های جادویی روزگار ماست. افزودن «صفت» کوانتومی یا هوش مصنوعی به ابتدای چیزی برای بیان اینکه چیز تأثیرگذاری یافته‌اید یا بازاریابی می‌کنید، بیش از هر زمان دیگری رواج دارد...

Gonzalez ادعا می‌کند که از طریق کتاب‌ها، نمایش‌های زنده و کلاس آنلاین خود، بیش از 400 کایروپراکتور را در آمریکا و کانادا آموزش داده است. این تعداد، بخش کوچکی از بیش از 80.000 کایروپراکتور دارای مجوز در آمریکای شمالی است، اما به این معناست که او بالقوه به هزاران بیمار دسترسی پیدا کرده است.

Gonzalez برای پشتیبانی از پیشرفت «نورولوژی کوانتومی»، به‌جای شواهد یا پژوهش علمی، تقریباً به‌طور کامل به گواهی بیمار، یعنی تجربهٔ فردی تکیه می‌کند. نخستین و مهم‌ترین داستان این است که Lori، همسر Gonzalez، از چیزی شبیه «سندرم دم‌اسبی» و سپس فلج حسی رنج می‌برد، اما با استفاده از سیستم «نورولوژی کوانتومی» بهبود یافت.

غلبهٔ تجربه‌های شخصی بر علم

با وجود نداشتن قطعیت علمی، چنین تجربه‌ای ممکن است برای بیمار همچون خودِ حقیقت درک شود. این تجربه‌ها می‌توانند از نظر اثر پلاسبو نیز خود را تداوم بخشند. عملکرد و باور یک درمانگر می‌تواند در بیمار شما حالت باور ایجاد کند؛ انتظار زیاد مردم دربارهٔ چیزی که قرار است رخ دهد، یک وضعیت نوروفیزیولوژیک است. در نتیجه، بیماران ممکن است با چنین روش جایگزینی بهبود چشمگیری احساس کنند. اما این بدان معنا نیست که روش‌هایی که برای بهتر شدن حال خود به کار گرفته‌اند، از نظر علمی معتبرند؛ یعنی اینکه این تجربه یا ادعای شخصی برای دیگران هم صدق خواهد کرد...

حتی اگر بهبود کوتاه‌مدت باشد، وفاداری بیمار به درمان شبه‌علمی ممکن است ادامه یابد. ممکن است با وضعیتی روبه‌رو شوید که گویی اثری وجود دارد، اما این اثر پایدار نیست و این افراد در برنامه‌ها و طرح‌های پرداختی گرفتار می‌شوند که تا ابد ادامه دارند؛ این امر می‌تواند بسیار ویرانگر باشد.

ارزیابی منصفانهٔ روش‌های جایگزین

مهم است که روش‌های بهره‌کشانهٔ پزشکی جایگزین را از روش‌های پزشکی مکمل جدا کنیم. هنردرمانی، مدیتیشن، موسیقی‌درمانی و یوگا از جمله روش‌های پزشکی مکمل هستند که شواهد علمی قابل‌توجهی از فوایدشان، مانند کاهش اضطراب، بهبود افسردگی و افزایش کیفیت زندگی، پشتیبانی می‌کند.

وقتی از انجمن کایروپراکتیک آمریکا دربارهٔ تکنیک نورولوژی کوانتومی نظر خواسته می‌شود، اعلام می‌کند که منشور اخلاقی آن‌ها تأکید دارد «متخصصان کایروپراکتیک نباید بیماران را به انتظارات مثبت نادرست یا بدون توجیه سوق دهند و تبلیغات نیز نباید بیماران را گمراه کنند یا از آسیب‌پذیری آن‌ها بهره ببرند».

صداقت، شفافیت و دقت

کلید گفت‌وگو با بیماران دربارهٔ رویکردهای پزشکی اثبات‌نشده، صداقت و شفافیت است! همچنین هنگام رد کردن یک ادعای شبه‌علمی، نباید فراموش کرد که پرخاشگری بیش‌ازحد می‌تواند بیماران را دور کند.

گفت‌وگو دربارهٔ مبانی روش علمی، مردم را به ارزیابی پژوهش‌های پشت یک روش مشخص ترغیب می‌کند.

کاری که نباید کرد، صرفاً رد کردن موضوع یا نادیده گرفتن کامل ادعاهای شبه‌علمی است. پزشکان باید به‌ویژه در حوزهٔ تخصص خود، دربارهٔ ادعاهای جایگزین اطلاعات معقولی داشته باشند. اگر در پاسخ به پرسش بیماران شانه بالا بیندازند یا بگویند «نمی‌دانم» یا «نشنیده‌ام»، بیمار به شیاد اعتماد خواهد کرد.

گشاده‌رویی باید دوطرفه باشد

بیمار نیز باید دربارهٔ آنچه به دنبالش است، ذهنی باز داشته باشد. اگر بیماری به دنبال نورولوژی کوانتومی یا درمان جایگزین دیگری می‌رود، به این معناست که چیزی را که نیاز دارد دریافت نمی‌کند. شاید دلیل اینکه خود را در این وب‌سایت یا در پی شیادان می‌یابند، این باشد که به دنبال چیزی جامع‌تر هستند. وقتی چنین احساساتی در بیمار شناسایی شود، می‌توان پس از اطلاع‌رسانی او را به روش‌های معتبرتر پزشکی مکمل هدایت کرد که شاید از آن‌ها سود ببرد.

نکتهٔ کلیدی در اینجا آن است که پزشک، سلامت را به‌صورت جامع (از نظر زیستی، روان‌شناختی و اجتماعی) بررسی کند. مدت‌ها از روزگاری گذشته است که پزشکان می‌توانستند به بیماران بگویند «این احمقانه است، این کار را نکن!»