پیشرفتی مهم برای دو بیماری خونی: درمان کاملاً عملکردی با قیچی ژنتیکی

یک درمان آزمایشی مبتنی بر CRISPR/Cas9 در بیماران مبتلا به بتا‌تالاسمی و بیماری سلول داسی‌شکل که به تزریق خون نیاز دارند، می‌تواند کنترل پایدار بیماری برای تقریباً همه بیماران فراهم کند.

پس از انفوزیون دارویی به نام Exagamglogene autotemcel (exa-cell)، %95 بیماران بتا‌تالاسمی دیگر به تزریق گلبول قرمز نیاز نداشتند و هیچ‌یک از بیماران سلول داسی‌شکل نیز دچار بحران شدید انسداد عروقی نشدند.

رویکردی تازه برای بتا‌تالاسمی و بیماری سلول داسی‌شکل

دکتر Franco Locatelli، نویسنده نخست مطالعه، رئیس بالینی بخش هماتولوژی و انکولوژی کودکان بیمارستان کودکان Bambino Gesu در رم ایتالیا و استاد کودکان دانشگاه Sapienza، گفت: «این نتایج نشان می‌دهند exa-cell ظرفیت آن را دارد که نخستین درمان مبتنی بر CRISPR/Cas9 برای فراهم کردن درمان عملکردی بتا‌تالاسمی و بیماری شدید سلول داسی‌شکل باشد».

• مطلب مرتبط: جایزه نوبل شیمی 2020 – قیچی ژنتیکی CRISPR-Cas9

Locatelli تازه‌ترین پیشرفت‌ها را در نشست سالانه 2022 انجمن هماتولوژی اروپا در وین، در 12 ژوئن ارائه کرد.

وجه مشترک بتا‌تالاسمی وابسته به ترانسفوزیون (تزریق خون) و بیماری سلول داسی‌شکل، وجود جهشی مشخص در ژن کدکننده زیرواحد بتای هموگلوبین است. این جهش تولید زنجیره بتای هموگلوبین را کاهش می‌دهد یا حذف می‌کند، یا با از دست رفتن اکسیژن به پلیمریزاسیون غیرطبیعی هموگلوبین می‌انجامد.

Luspatercept و crizanlizumab از جمله درمان‌هایی هستند که به‌تازگی تأیید شده‌اند؛ این درمان‌ها می‌توانند علائم بیماری را بهبود دهند، اما شفابخش نیستند. پیوند آلوژنیک مغز استخوان، گزینه‌ای شفابخش به شمار می‌رود، اما اهداکنندگان سازگار محدودند.

درمان Exa-cell از زاویه دیگری به بتا‌تالاسمی و بیماری سلول داسی‌شکل می‌پردازد؛ سازوکارهای افزایش تولید هموگلوبین جنینی را هدف می‌گیرد که با بهبود هر دو بیماری مرتبط است. به‌طور مشخص‌تر، درمان exa-cell برای ویرایش پلی‌مورفیسم‌های تک‌نوکلئوتیدی در جایگاه BCL11A در سلول‌های بنیادی و پیش‌ساز خون‌ساز اتولوگ، از CRISPR/Cas9 استفاده می‌کند؛ این کار می‌تواند بیان هموگلوبین جنینی را افزایش و شدت بیماری را کاهش دهد.

داده‌های پیشین کارآزمایی‌های CLIMB THAL-11 و CLIMB SCD-121 نشان داده بودند که یک دوز exa-cell با نام رمزی CTX001 می‌تواند هموگلوبین جنینی و هموگلوبین کل را به‌اندازه کافی افزایش دهد تا نیاز به تزریق گلبول قرمز و بحران‌های انسداد عروقی برطرف شوند. پژوهش کنونی اثربخشی و ایمنی داده‌های نخستین 75 بیمار این کارآزمایی‌های مهم در حال انجام را گزارش کرد.

44 فرد مبتلا به بتا‌تالاسمی و 31 فرد مبتلا به بیماری سلول داسی‌شکل، یک نوبت انفوزیون exa-cell دریافت کردند. پس از این درمان CRISPR/Cas9، در بیماران میلوابلیشن (کاهش تعداد سلول‌های دفاعی) با bisülfan انجام شد.

به‌طور کلی، از بیماران مبتلا به بتا‌تالاسمی، %95 (از 44 نفر، 42 نفر) در سال‌های پس از آن دیگر به تزریق گلبول قرمز نیاز نداشتند. این درمان نیاز دو بیمار دیگر را نیز به میزان حداکثر %89 کاهش داد.

در بیماری سلول داسی‌شکل، هیچ‌یک از 31 بیمار دچار بحران شدید انسداد عروقی نشد.

در هر دو گروه بیماری، افزایش بالینی معنادار هموگلوبین جنینی و هموگلوبین کل مشاهده شد و این افزایش‌ها در طول پیگیری نیز ادامه یافت.

آیا درمان عوارض جانبی دارد؟

عوارض جانبی با موارد مشاهده‌شده در میلوابلیشن ناشی از bisulfan و پیوند سلول بنیادی اتولوگ سازگار بودند. دو بیمار مبتلا به بتا‌تالاسمی عوارض جدی داشتند که تصور می‌شد با exa-cell مرتبط باشند. 

با این حال، این عوارض جدی کاملاً برطرف شدند و بیماران در روز 56 به پیوندگیری نوتروفیل رسیدند. همه بیماران دیگر نیز در روز 43 پس از انفوزیون exa-cell به پیوندگیری نوتروفیل رسیدند.

هیچ مورد مرگ، وقفه یا سرطان دوم گزارش نشد.

این یافته‌ها به گزینه درمانی تازه‌ای اشاره می‌کنند که در مقایسه با پیوند سنتی مغز استخوان مؤثر و بالقوه ایمن‌تر است.