سرطان خانوادگی پانکراس چیست؟ نکاتی که باید دانست

سرطان خانوادگی پانکراس چیست؟

سرطان خانوادگی پانکراس (APK) اصطلاحی است که برای توصیف خانواده‌هایی با میزان بالای ابتلا به سرطان پانکراس به کار می‌رود.

پانکراس غده‌ای گلابی‌شکل در شکم، میان معده و ستون فقرات است. این غده آنزیم‌هایی تولید می‌کند که به هضم غذا کمک می‌کنند و هورمون‌هایی مانند انسولین می‌سازد که به کنترل قند خون کمک می‌کنند. آدنوکارسینوم مجرایی پانکراس، شایع‌ترین نوع سرطان پانکراس است. این سرطان زمانی آغاز می‌شود که سلول‌های سالم پوشانندهٔ مجاری پانکراس تغییر کنند و با رشد خارج از کنترل، تومور تشکیل دهند.

در یک خانواده اگر در بستگان درجهٔ اول، مانند والدین، فرزندان یا خواهر و برادرها، سابقهٔ دست‌کم 2 مورد سرطان پانکراس وجود داشته باشد یا دست‌کم 3 عضو خانواده به سرطان پانکراس مبتلا باشند، آن خانواده دارای APK در نظر گرفته می‌شود. احتمال دارد خطر ابتلا به سرطان پانکراس در طول عمر افراد سالمِ یک خانوادهٔ دارای APK افزایش یابد.

چه چیزی باعث سرطان خانوادگی پانکراس می‌شود؟

افراد خانواده‌های دارای APK باید برای مشخص شدن اینکه آیا در خانوادهٔ آن‌ها در خط زایا (ارثی) یک جهش ژنتیکی خاص وجود دارد که می‌تواند باعث سرطان پانکراس شود، آزمایش ژنتیک را در نظر بگیرند. جهش خط زایا، جهشی ژنتیکی است که از بدو تولد در تمام سلول‌های بدن فرد وجود دارد.

در خانواده‌های دارای APK، جهش ارثی در ژن‌های زیر ممکن است دیده شود:

BRCA1، BRCA2، PALB2، CDKN2A، ATM و ژن‌های مرتبط با سندرم Lynch (MLH1، MSH2، MSH6، PMS2 و EPCAM).

جهش‌های خط زایا در ژن‌هایی که باعث سایر سندرم‌های نادر سرطان ارثی می‌شوند (جهش‌های TP53 در سندرم Li-Fraumeni و جهش‌های STK11 در سندرم Peutz-Jeghers) نیز ممکن است خطر سرطان پانکراس را افزایش دهند.

افرادی که در این ژن‌ها جهش ژنتیکی خط زایا دارند، علاوه بر سایر سرطان‌ها، در معرض خطر بالاتر سرطان پانکراس نیز هستند. آزمایش ژنتیک برای این ژن‌ها در دسترس است، اما تصمیم به انجام آن باید با دقت با متخصص پزشکی دارای تجربه در این زمینه بررسی شود.

آزمایش‌های ژنتیک همچنان در حال پیشرفت‌اند و تنها در % 10 تا % 20 از خانواده‌های دارای APK می‌توان جهشی را با آزمایش ژنتیک شناسایی کرد.

اینکه امروزه نتیجهٔ آزمایش ژنتیک بیشتر خانواده‌های دارای APK طبیعی است، نشان می‌دهد ژن‌های مسئول APK در این خانواده‌ها هنوز کشف نشده‌اند. ازاین‌رو، پژوهشگران به جست‌وجوی سایر ژن‌های مشخصی که ممکن است با APK ارتباط داشته باشند ادامه می‌دهند. چون نتیجهٔ آزمایش ژنتیک بیشتر خانواده‌های دارای APK طبیعی است، افراد این خانواده‌ها حتی با نتیجهٔ طبیعی آزمایش ژنتیک نیز همچنان در معرض خطر بالای سرطان پانکراس هستند.

APK چگونه به نسل‌های بعد منتقل می‌شود؟

به‌طور معمول، هر سلول 2 نسخه از هر ژن دارد که یکی از مادر و دیگری از پدر دریافت شده است. پژوهشگران معتقدند با آنکه ژن‌های مشخصِ عامل APK کاملاً شناخته نشده‌اند، APK از الگوی وراثت اتوزومال غالب پیروی می‌کند و برای ایجاد آن، وقوع جهش در تنها یک نسخهٔ ژن کافی است. این بدان معناست که والد دارای جهش ژنی می‌تواند یک نسخه از ژن طبیعی یا ژن جهش‌یافتهٔ خود را به فرزند منتقل کند. بنابراین احتمال اینکه فرزندِ والد دارای جهش، آن جهش را به ارث ببرد % 50 است. احتمال اینکه برادر، خواهر یا والدِ فرد دارای جهش نیز همان جهش را داشته باشند، % 50 است. بااین‌حال، اگر نتیجهٔ آزمایش جهش در والدین منفی باشد (جهشی در نتیجهٔ آزمایش پیدا نشود)، خطر برای خواهر و برادرها به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد، اما ممکن است همچنان از خطر متوسط بیشتر باشد.

برای افرادی که سندرم سرطان ارثی دارند و می‌خواهند صاحب فرزند شوند، گزینه‌هایی وجود دارد. تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT) یک روش پزشکی است که همراه با لقاح خارج از رحم (IVF) انجام می‌شود و می‌تواند امکان فرزندآوری بدون انتقال یک جهش ژنی مشخص را فراهم کند. تخمک‌های زن برداشته و در آزمایشگاه بارور می‌شوند. وقتی جنین‌ها به اندازهٔ مشخصی (حدود 8 سلول) برسند، 1 سلول برداشته می‌شود و برای بیماری ارثی موردنظر آزمایش می‌شود. سپس والدین می‌توانند انتقال جنین‌های بدون جهش را به رحم زن انتخاب کنند. بیش از دو دهه است که از PGT برای پیشگیری از انواع سندرم‌های استعداد ارثی سرطان استفاده می‌شود. بااین‌حال، PGT روشی پیچیده است که پیش از آغاز آن باید عوامل مالی، جسمی و عاطفی را در نظر گرفت.

APK چقدر شایع است؟

پیش‌بینی می‌شود امسال در ایالات متحده، سرطان پانکراس در حدود 57.600 بزرگسال (30.400 مرد و 27.200 زن) تشخیص داده شود. طبق آمار سرطان ترکیه در سال 2020، در کشور ما طی 1 سال، سرطان پانکراس در 8.392 نفر تشخیص داده شده است. تصور می‌شود حدود % 10 از این موارد ناشی از APK باشند.

APK چگونه تشخیص داده می‌شود؟

APK اصطلاحی است که برای توصیف خانواده‌هایی با تعداد زیاد موارد تشخیص سرطان پانکراس به کار می‌رود. در حال حاضر آزمایش مشخصی برای APK وجود ندارد. در شرایط زیر، خانواده دارای APK در نظر گرفته می‌شود:

• وجود دو یا چند خویشاوند درجهٔ اول، مانند والدین، فرزندان یا خواهر و برادرها، در یک خانواده که سرطان پانکراس در آن‌ها تشخیص داده شده باشد، یا
• وجود 3 یا چند خویشاوند نزدیک در سمت مادری یا پدری خانواده که سرطان پانکراس در آن‌ها تشخیص داده شده باشد.

اگر علائم سرطان پانکراس دارید، با پزشک خود صحبت کنید. معاینهٔ جسمی انجام می‌شود و دربارهٔ سابقهٔ پزشکی‌تان از شما سؤال خواهد شد. پزشک همچنین برای کمک به یافتن سرطان پانکراس، آزمایش‌های ویژه‌ای پیشنهاد خواهد کرد.

خطرهای تخمینی سرطان مرتبط با APK چیست؟

برای یک فرد معمولی که سابقهٔ خانوادگی سرطان پانکراس ندارد، خطر ابتلا به این سرطان در طول عمر حدود % 1 است. افراد دارای سابقهٔ خانوادگی سرطان پانکراس در معرض خطر ابتلا به آن در طول عمر هستند. این خطر برای افراد خانواده‌های دارای APK احتمالاً بیشتر است. برآوردهای خطر سرطان در زیر کلی هستند و باید با احتیاط تفسیر شوند، زیرا خطر واقعی در هر فرد ممکن است متفاوت باشد:

• تخمین زده می‌شود خطر سرطان پانکراس در افراد خانواده‌های دارای APK که والد، خواهر یا برادر یا فرزندشان به این سرطان مبتلاست، 3 تا 5 برابر جمعیت عمومی باشد.
• تخمین زده می‌شود خطر مادام‌العمر سرطان پانکراس در افراد خانواده‌های دارای APK با 2 خویشاوند درجهٔ اول مبتلا به این سرطان، 5 تا 7 برابر جمعیت عمومی باشد.
• تخمین زده می‌شود خطر مادام‌العمر سرطان پانکراس در افراد خانواده‌های دارای APK با 3 یا چند خویشاوند درجهٔ اول مبتلا به این سرطان، 30 برابر جمعیت عمومی افزایش یابد.

افرادی که در ژن‌های شناخته‌شدهٔ مرتبط با خطر سرطان پانکراس جهش خط زایا دارند (BRCA1، BRCA2، PALB2، CDKN2A، ATM، TP53، STK11، MLH1، MSH2، MSH6، PMS2 و EPCAM)، در معرض خطر بالاتر انواع سرطان، از جمله سرطان پانکراس هستند. در افراد دارای جهش در یکی از این ژن‌ها، اگر سابقهٔ خانوادگی سرطان پانکراس وجود داشته باشد، خطر این سرطان ممکن است به‌ویژه بیشتر باشد. پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند که % 4 تا % 10 از افراد مبتلا به سرطان پانکراس در یکی از این ژن‌ها جهش دارند. افراد با تبار یهودی اشکنازی که به سرطان پانکراس مبتلا هستند، بیشتر احتمال دارد یکی از این جهش‌های ژنتیکی را داشته باشند.

برخی راهنماهای ملی، آزمایش ژنتیک را برای هر فردی که سرطان پانکراس در او تشخیص داده می‌شود، صرف‌نظر از سابقهٔ خانوادگی سرطان یا سن هنگام تشخیص، توصیه می‌کنند.

مصرف دخانیات، صرف‌نظر از سابقهٔ خانوادگی، خطر مادام‌العمر سرطان پانکراس را افزایش می‌دهد. مصرف دخانیات ممکن است این خطر را در افراد خانواده‌های دارای APK به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

گزینه‌های غربالگری / تشخیص زودهنگام APK چیست؟

مشخص نیست غربالگری سرطان پانکراس مؤثر است یا نه و در حال حاضر هیچ غربالگری معمولی برای سرطان پانکراس در جمعیت عمومی توصیه نمی‌شود. پژوهشگران همچنان بررسی می‌کنند که چه کسانی باید غربالگری شوند، کدام آزمایش‌ها باید به کار روند و با چه فاصله‌ای انجام شوند.

با توجه به خطر بالای سرطان پانکراس در افراد خانواده‌های دارای APK یا افراد دارای جهش ژنتیکی خط زایا در BRCA1، BRCA2، PALB2، CDKN2A، ATM، MLH1، MSH2، MSH6، PMS2، STK11 و EPCAM، غربالگری این افراد پرخطر از نظر سرطان پانکراس اهمیت دارد. چون شرایط هر فرد متفاوت است، مهم است دربارهٔ گزینه‌های غربالگری زیر با پزشک خود صحبت کنید.

طبق راهنماهای موجود، افراد سالم خانواده‌های دارای APK، اگر دست‌کم یکی از موارد سرطان پانکراس در خانواده در خویشاوند درجهٔ اول رخ داده باشد، باید غربالگری سرطان پانکراس را از 50 سالگی یا 10 سال پیش از زودترین سن تشخیص این سرطان در خانواده آغاز کنند (مثلاً اگر در یکی از اعضای خانواده سرطان پانکراس در 40 سالگی تشخیص داده شده باشد، غربالگری شما باید از 30 سالگی آغاز شود). راهنماها همچنین برای افراد دارای جهش خط زایا در ژن‌های فهرست‌شده در بالا، در صورت وجود سابقهٔ خانوادگی سرطان پانکراس، غربالگری را از 50 سالگی یا 10 سال پیش از زودترین تشخیص سرطان پانکراس در خانواده توصیه می‌کنند. برخی متخصصان پیشنهاد می‌کنند افراد دارای ژن STK11 (عامل سندرم Peutz-Jeghers) یا CDKN2A (عامل سندرم ملانوم خال‌های متعدد آتیپیک خانوادگی)، صرف‌نظر از سابقهٔ خانوادگی، غربالگری شوند. توصیه می‌شود بیماران مبتلا به سندرم Peutz-Jeghers غربالگری را از 30 تا 35 سالگی و بیماران مبتلا به سندرم ملانوم خال‌های متعدد آتیپیک خانوادگی از 40 سالگی آغاز کنند. رایج‌ترین آزمایش‌های غربالگری به شرح زیر است:

• تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) ـ ام‌آر‌آی از میدان‌های مغناطیسی برای تولید تصاویر دقیق پانکراس استفاده می‌کند.
• سونوگرافی آندوسکوپیک (EUS) ـ لوله‌ای باریک و نورانی از دهان و معدهٔ بیمار عبور داده می‌شود. لوله برای تصویربرداری از پانکراس به رودهٔ باریک پایین می‌رود.

با توسعهٔ فناوری‌های جدید و افزایش شناخت دربارهٔ APK، احتمال دارد گزینه‌های غربالگری در گذر زمان تغییر کنند. می‌توانید دربارهٔ آزمایش‌های غربالگری مناسب خود با پزشک صحبت کنید.

پرسش‌هایی که باید از پزشک بپرسید

اگر دربارهٔ خطر ابتلا به سرطان پانکراس نگران هستید، با تیم مراقبت سلامت خود صحبت کنید. همراه داشتن فردی برای یادداشت‌برداری در ویزیت‌ها می‌تواند سودمند باشد. می‌توانید پرسش‌های زیر را از تیم مراقبت خود بپرسید:

• خطر ابتلای من به سرطان پانکراس چقدر است؟
• برای کاهش خطر سرطان چه کاری می‌توانم انجام دهم؟

اگر دربارهٔ سابقهٔ خانوادگی خود نگران هستید و فکر می‌کنید ممکن است APK در خانواده‌تان وجود داشته باشد، می‌توانید پرسش‌های زیر را مطرح کنید:

• آیا سابقهٔ خانوادگی من خطر سرطان پانکراس را افزایش می‌دهد؟
• آیا گزینه‌ای برای غربالگری سرطان دارم؟ اگر بله، کدام گزینه‌ها؟
• آیا باید با مشاور ژنتیک یا متخصص ژنتیک دیگری ملاقات کنم؟
• آیا باید آزمایش ژنتیک را در نظر بگیرم؟

*