یبوست ناشی از مسکن‌های اوپیوئیدی چیست؟ توصیه‌هایی برای بیماران سرطانی

این نوشته درمان‌های یبوست ناشی از اوپیوئید، روش‌های طبیعی و داروها را در بر می‌گیرد.

اوپیوئیدها چگونه موجب یبوست می‌شوند؟

اوپیوئیدها با اتصال به نوعی گیرنده‌های اوپیوئیدی اثر خود را اعمال می‌کنند؛ این گیرنده‌ها پروتئین‌های خاصی در بدن هستند. مغز، نخاع و دستگاه گوارش همگی این گیرنده‌ها را دارند.

اوپیوئیدها با اتصال به این گیرنده‌ها، توانایی مغز برای درک درد را مسدود می‌کنند. بااین‌حال، دستگاه عصبی مرکزی را نیز مهار یا کند می‌کنند.

دستگاه عصبی مرکزی، که مغز بخشی از آن است، چگونگی واکنش بدن به درد را تنظیم می‌کند. همچنین حرکت‌های غیرارادی عضلات صاف، ازجمله در دستگاه گوارش، را کنترل می‌کند.

به همین دلیل، مصرف اوپیوئید ممکن است با شل‌کردن این عضلات صاف موجب یبوست شود.

نکته: با گذشت زمان نسبت به اثر مسکنی و عوارض اوپیوئیدها تحمل ایجاد می‌شود؛ ممکن است برای حفظ اثر مسکنی، افزایش دوز لازم شود یا عوارضی مانند تهوع و خواب‌آلودگی به‌مرور کاهش یابند. یبوست استثنای این قاعده است؛ در مصرف‌کنندگان اوپیوئید همواره انتظار یبوست می‌رود.

کدام داروها موجب یبوست مرتبط با اوپیوئید می‌شوند؟

داروهای ایجادکننده یبوست ناشی از اوپیوئید (OIC) حاوی موادی مانند مورفین، کدئین، اکسی‌کدون و متادون هستند.

داروهایی که بیشتر موجب OIC می‌شوند عبارت‌اند از (ابتدا ماده فعال و در پرانتز نام‌های تجاری یا روی بسته):

• بوپرنورفین (Suboxone، Transtec)
• کدئین (Fenokodin)
• فنتانیل (Actiq، Duragesic)
• مپریدین (Aldolan)
• مورفین (قرص Morfia، کپسول M-eslon، آمپول Morphine)
• اکسی‌کدون (Oxopane)
• ترامادول (Contramal، Contratek، Madol، Tradolex، Tramosel، Ultramex)

علائم و شکایت‌های شایع گوارشی یبوست ناشی از اوپیوئید (OIC) عبارت‌اند از:

• حساسیت شکم
• نفخ و کشیدگی شکم
• تکرر ادرار
• دوره‌های یبوست و اسهال
• دشواری دفع که می‌تواند موجب زورزدن، فشار و درد شود
• مدفوع خشک و سفت
• تهوع و استفراغ
• خستگی و خواب‌آلودگی
• کاهش وزن

یبوست ناشی از اوپیوئید چگونه درمان می‌شود؟

درمان‌های گوناگون ممکن است به یبوست ناشی از این مسکن‌های مخدر کمک کنند؛ ازجمله تغییر سبک زندگی، روش‌های طبیعی و داروها.

تغییر سبک زندگی

تغییر سبک زندگی می‌تواند شامل تغییرهای تغذیه‌ای و رفتاری باشد. بعضی از این تغییرها به تسکین یبوست کمک می‌کنند، ازجمله:

• نوشیدن مایعات بیشتر،
• مصرف فیبر بیشتر (ببینید: چه مقدار فیبر باید مصرف کنیم؟)،
• ورزش‌کردن، و اگر از قبل ورزش می‌کنید، کمی بیشتر ورزش‌کردن

داروها

داروهای بدون نسخه و نسخه‌ای هم ممکن است به یبوست کمک کنند. براساس راهنماهای درمان سرطان، اگر برای بیماری مسکن اوپیوئیدی تجویز شود، توصیه می‌شود داروهای پیشگیری از یبوست نیز همراه آن تجویز شوند.

داروهای یبوستی که بدون نسخه هم قابل دریافت‌اند عبارت‌اند از:

• ملین‌های حجیم‌کننده: این مکمل‌های فیبرِ هضم‌ناپذیر در بدن حرکت می‌کنند و با جذب مایعات دستگاه گوارش، مدفوعی می‌سازند که آسان‌تر از روده عبور می‌کند. نمونه‌ها شامل متیل‌سلولز، پلی‌کربوفیل (FiberCon) و پسیلیوم (Metamucil، Konsyl) هستند.
• ملین‌های اسمزی: ملین‌های اسمزی به کولون کمک می‌کنند آب بیشتری نگه دارد؛ این کار می‌تواند مدفوع را نرم و عبورش را آسان کند و دفعات اجابت مزاج را افزایش دهد. نمونه آن منیزیم هیدروکسید (پودر Magnesie Calcinee Saba) است.
• ملین‌های نمکی: این داروها با کشاندن آب به روده، حرکات روده را تحریک می‌کنند. مکمل‌های منیزیم سیترات یک نمونه‌اند.
• نرم‌کننده‌های مدفوع: این داروها با افزایش میزان آبی که مدفوع جذب می‌کند، آن را نرم‌تر و عبورش را آسان‌تر می‌کنند. نمونه‌ها شامل دوکوزات سدیم و دوکوزات کلسیم هستند.
• ملین‌های روان‌کننده: ملین‌های روان‌کننده دیواره‌های روده و مدفوع را می‌پوشانند تا مدفوع نرم و لغزنده شود. یکی از انواع آن روغن معدنی است.
• مسهل‌های محرک: این داروها (Dulcolax، Sennalax) حرکت را در روده‌ها تحریک می‌کنند.

داروهای گیاهی یا طبیعی

علاوه بر نوشیدن آب بیشتر، خوردن فیبر بیشتر و ورزش در صورت امکان، بعضی مواد طبیعی نیز ممکن است به تسکین OIC کمک کنند. ازجمله:

• زردآلو
• روغن زیتون
• محصولات حاوی سنوزید (مانند Senna)
• آلوئه‌ورا

پیش از مصرف محصولات گیاهی با متخصص سلامت یا داروساز مشورت کنید، زیرا ممکن است با بعضی داروها تداخل داشته باشند یا اثربخشی آنها را کاهش دهند.

عوارض ملین‌ها چیست؟

ملین‌ها را در صورتی که طبق دستور و برای مدت کوتاه مصرف شوند، معمولاً ایمن و مؤثر می‌دانیم. بااین‌حال، مانند همه داروها، ممکن است مصرف ملین برای درمان یبوست ناشی از اوپیوئید عوارضی ایجاد کند. شایع‌ترین عوارض ملین‌ها عبارت‌اند از:

• اسهال
• ازدست‌دادن مایعات
• تهوع
• نفخ
• استفراغ
• نفخ
• گرفتگی شکم

فردی که برای یبوست ناشی از اوپیوئید ملین مصرف می‌کند، اگر علائم یبوست بهتر نشوند یا علائمی ناشی از مصرف ملین داشته باشد، باید با تیم سلامت خود صحبت کند.

خلاصه

مسکن اوپیوئیدی به‌دلیل کاهش فعالیت دستگاه عصبی، می‌تواند یبوست و دیگر مشکلات گوارشی ایجاد کند. یبوست ناشی از اوپیوئید در میان مصرف‌کنندگان این داروها برای تسکین درد، شکایتی شایع است.

نوشیدن آب فراوان، خوردن غذاهای پرفیبر و فعال‌ماندن در صورت امکان می‌تواند به کاهش این عارضه کمک کند.

اگر این روش‌های طبیعی یبوست ناشی از اوپیوئید را تسکین ندهند، پزشکتان ممکن است گزینه‌های درمانی بیشتری، مانند ملین‌ها، مکمل‌های طبیعی یا داروهای نسخه‌ای، پیشنهاد کند.

*

توصیه‌های تغذیه‌ای ما برای درمان یبوست؛

1. سعی کنید هر روز در ساعت یکسان غذا بخورید،
2. هر روز در ساعت یکسان برای رفتن به توالت وقت بگذارید، 
3. علاوه بر مصرف روزانه 8-10 لیوان آب، نوشیدنی‌های ولرم مصرف شود،
4. با اطلاع پزشکان مسئول درمانتان می‌توان غذاهای پرفیبر (جو دوسر، جوانه گندم، آلو خشک، گلابی، مرکبات، هلو، سیب، زردآلو، بروکلی، ذرت، نخودفرنگی، گوجه‌فرنگی، کدو، آناناس، گیلاس، شلغم، چغندر، بروکلی، گل‌کلم، هویج، بادام، عدس، پیاز، فندق، گردو و مانند آن) مصرف کرد،
5. مصرف نوشیدنی‌های گرم و غذاهای پرفیبر با هم در صبحانه، برای مدیریت یبوست مفید است، 
6. می‌توان در میان‌وعده‌ها آب‌لیموی گرم مصرف کرد، 
7. غذا را کم‌حجم و در دفعات بیشتر بخورید،
8. هر روز سعی کنید حتی در حد سبک ورزش کنید؛ برای افرادی که نمی‌توانند ورزش کنند، می‌توان در تخت تمرین‌هایی برای به‌کارگیری عضلات شکم انجام داد، 
9. غذاهای حاوی آرد برنج نباید مصرف شوند، 
10. اگر به هر علتی انسداد روده ایجاد شده باشد، پزشکتان رژیم پرفیبر توصیه نخواهد کرد؛ حتی ممکن است لازم شود در بیمارستان بستری شوید و مدتی غذاخوردن را متوقف کنید
11. حدود 1 ساعت پیش از غذا باید نوشیدنی‌های ولرم یا گرم مصرف شود، 
12. کمپوت میوه مصرف شود، 
13. دانه‌های روغنی (مغزها) به‌دلیل داشتن نشاسته مقاوم، نقش پری‌بیوتیک هم دارند و چون حرکت روده را افزایش می‌دهند، باید به مقدار مورد نیاز روزانه مصرف شوند. 
14. می‌توان با افزودن جوانه گندم یا سبوس جو دوسر به سوپ‌ها، میزان فیبر آنها را بیشتر کرد، 
15. اگر روی محصولات بسته‌بندی‌شده خریداری‌شده عبارت 5gr فیبر در هر سهم وجود داشته باشد، به معنی پرفیبربودن آنهاست.