Dr. F. Perry Wilson əvvəllər D vitamini ilə dağınıq skleroz, böyrək xəstəliyi, şizofreniya və yıxılma arasındakı əlaqələr barədə yazmışdı (D vitamini və xərçəng barədə araşdırmalarımıza isə buradan baxa bilərsiniz).
COVID-19 Pandemiyası dövründə D vitamininin yenidən gündəmə gəlməsi təəccüblü deyil. Pandemiya zamanı ayıq və məsuliyyətli səs olan Dr. Anthony Fauci özü D vitamini qəbul etdiyini bildirdi. D vitamini Trump-ın Walter Reed-də qaldığı vaxt qəbul etdiyi prezident kokteylinin də hissəsi idi.
Buna görə D vitamini barədə elmi məlumatları nəzərdən keçirməyə qərar verdim. Lakin əvvəlcə D vitamini tədqiqatlarına niyə təbii olaraq şübhə ilə yanaşdığımı izah etmək istəyirəm. İki əsas məsələ var:
-
Aşağı D vitamini səviyyələri bir çox şeylə əlaqələndirilmişdir (demək olar hər sağlamlıq problemi ilə). C vitamini çatışmazlığı sinqa xəstəliyinə səbəb olur – yaxşı. Amma aşağı D vitamini hər şeylə necə əlaqəli ola bilər? Ya dünyanın ən mühüm vitaminidir, ya da başqa mühüm bir şeyi təmsil edir.
-
Bütün bu maraqlı əlaqələri randomizə (faza-III) klinik tədqiqatlarla yoxladıqda, bəzi insanlara D vitamini, bəzilərinə isə plasebo verdikdə demək olar həmişə heç bir təsir göstərmədilər.
D vitamininin az olduğunu tapırıq, "onda günahkar bu ola bilər" dedik və D vitamini əlavələri ilə sınaqlar apardıq; demək olar hamısı uğursuz oldu. Bir neçə nümunə:
Çoxsaylı "müşahidə" tədqiqatı aşağı D vitamini səviyyəli insanların xərçəng və ürək-damar xəstəliyi inkişaf etdirmə ehtimalının daha yüksək olduğunu aşkar etdi. Bunlar müşahidə tədqiqatları idi və D vitamini verməyin bu xəstəliklərə tutulma riskini azaldıb-azaltmayacağını yoxlamaq üçün alimləri və həkimləri həvəsləndirdi.
Sonra 26 min xəstə ilə randomizə klinik sınağımız var. D vitamini əlavəsi həm xərçəngdən, həm də ürək-damar xəstəliklərindən qorumaqda uğursuz hesab edildi.
Müşahidə tədqiqatları aşağı D vitamini səviyyələrinin diabet inkişafı ilə əlaqəli olduğunu irəli sürdü. Sonra 2400 prediabetli xəstə ilə sınaq apardıq. D vitamini dəstəyinin heç bir təsiri olmadı.
Müşahidə tədqiqatları aşağı D vitamini səviyyələrinin yıxılmalarla əlaqəli olduğunu aşkar etmişdir. Randomizə (xəstə seçiminin təsadüfi aparıldığı daha obyektiv) tədqiqat isə belə təsir tapmadı (yenə də idman yıxılmaların qarşısını aldı).
D vitamini ümumiyyətlə həyat qurtarırmı? O qədər də yox. Qadın Sağlamlığı Təşəbbüsü Sınağı plasebo ilə D vitaminini müqayisə etmək üçün 36 min postmenopozal (menopoza girmiş) qadını randomizə etdi və heç bir sağqalım faydası görülmədi.
D vitamini əlavələrinin heç bir istifadə sahəsi olmadığını demirəm. Randomizə sınaqlar müşahidə məlumatlarının vəd etdiyi faydanı nadir hallarda göstərir. Lakin müşahidə və randomizə məlumatlar arasında bu qədər böyük uyğunsuzluğu olan başqa vəziyyət düşünə bilmirəm.
D vitamini ciddi xəstəliklərdə niyə işə yaramır?
Çünki D vitamini səviyyəniz həyat tərzinizin göstəricisidir və bunu uyğunlaşdırmaq həqiqətən çox çətindir. Əlbəttə, insanlardan nə qədər günəşə məruz qaldıqlarını və idman etdiklərini, pəhrizlərinin nə qədər müxtəlif olduğunu, nə qədər pul qazandıqlarını soruşa bilərsiniz – lakin bunlar olduqca qeyri-dəqiq vasitələrdir.
Yaxşı. Bütün bunları nəzərə alaraq COVID-19 üçün D vitamini barədə nə bilirik?
27 oktyabrda Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism-də COVID-19 ilə xəstəxanada yatan 216 xəstənin %80-ində D vitamini çatışmazlığı olduğunu müəyyən edən bu tədqiqat İspaniyadan bildirildi. Nəzarət qrupundakı sağlam olduğu bilinən insanların yalnız %40-ında D vitamini çatışmırdı. Əlbəttə, nəzarət qrupu xəstəxanaya yatırılmamışdı.
Daha yaxşı tədqiqatlar da var. Sentyabra qayıtsaq, Çikaqo tədqiqatında 489 insanda D vitamini çatışmazlığı olanların COVID-19-a tutulma riskinin 1.77 dəfə yüksək olduğunu göstərən məlumatlar aldıq.
PLOS One-da aparılan bu tədqiqat xəstəxanada yatan 235 xəstə arasında D vitamini səviyyəsi 30 ng/mL-dən aşağı olanlarda ölüm göstəricisinin %20, daha yüksək D vitamini səviyyələrində isə %9.7 olduğunu aşkar etdi. Məqalənin bəzi məlumat qəribəliklərinə görə "narahatlıq ifadəsi" ilə işarələndiyini qeyd etməliyəm.
Yaxşı, çoxlu müşahidə tədqiqatımız var – və bunu açıq söyləyən Anthony Fauci – D vitaminini düşünməli olduğumuzu deyir.
Həqiqətən, niyə də yox? Ucuzdur. Olduqca yüngül yan təsir profili var (içimdəki nefroloq böyrək daşlarından narahat olsa da).
Lakin COVID-19-dan söhbət getdikdə aşağı D vitamini səviyyələri ilə əlaqəli bir çox amil də COVID-19 infeksiyası və ağırlığı ilə əlaqəlidir: yaşlılıq, bədən kütlə indeksi, qaradərili irq, yoxsulluq, yanaşı xəstəliklər. Bunların hamısını statistik baxımdan düzgün izah etmək həqiqətən çox çətindir.
Buna görə D vitamini barədə çox ehtiyatlıyam. Randomizə klinik tədqiqatın nəticələrini görmək çox istəyərdim. Hazırda biri var. Gözünüzü qıysanız, iki.
Bu randomizə klinik tədqiqat İspaniyadan kənardadır. Kiçik tədqiqatda COVID-19 ilə xəstəxanaya yatırılmış 76 xəstə 2: 1 nisbətində D vitamini + azitromisin + hidroksixloroxin ilə yalnız azitromisin + hidroksixloroxin almaq üçün təsadüfi iki qrupa ayrıldı. D vitamini qrupundakı 50 nəfərdən yalnız biri reanimasiya şöbəsinə getdi. Bunu D vitamini olmayan qrupdakı 26 nəfərdən 13-ü ilə müqayisə edin.
D vitamini qrupunda sıfır, D vitamini olmayan qrupda isə iki ölüm var idi. D vitamini olmayan qrupun başlanğıcda bir qədər yüksək riskli olduğu, daha çox diabetli və hipertoniyalı insan ehtiva etdiyi isə nəzərdən qaçır (bu necə randomizasiyadır?). Amma düzünü desəm, məni təəccübləndirən təsirin ölçüsüdür. Yəni reanimasiyaya qəbul riskini %50-dən %2-yə endirmək? Bu, sadəcə heyrətləndirici miqdardır. Yəni bu nöqtədəyik: Bu, möcüzə dərmandır, yoxsa tədqiqatda bilmədiyimiz problem var? Bu günlərdə isə möcüzələr azdır.
Bu tədqiqatı bir kənara qoyub 400 mindən çox insanla ağır COVID-19 arasında səbəb əlaqəsini araşdıran bu tədqiqata baxaq. Tədqiqat COVID-19 və D vitamini əlaqəsini araşdırmaq üçün Mendel randomizasiyasından istifadə edir və məqalə hazırda ön nəşrdədir. Tədqiqatın quruluşunda genetik olaraq D vitamini səviyyəsi aşağı olmağa meyilli insanları meyilli olmayanlarla müqayisə edirsiniz. Bu, həyat tərzi məsələlərini tənlikdən çıxarır. Maraqlıdır ki, genetik olaraq aşağı D vitamini səviyyəsinə malik insanların COVID-19 ilə xəstəxanaya yatırılma və ya ağır xəstəlik inkişaf etdirmə ehtimalı daha aşağı idi.
Nəticə
Aşağı D vitamini səviyyəli insanların COVID-19-da pis nəticələr üçün daha yüksək risk altında olduğunu bilirik. D vitamini dəstəyinin bu riski dəyişib-dəyişməyəcəyini hələ bilmirik. Burada diqqətli olmalıyıq, çünki möcüzəvi görünən bu vitaminin əlavələri bizi əvvəllər çox dəfə məyus edib. Buna görə COVID-19 üçün D vitamininə bel bağlamaq və şüursuz yüksək dozalar istehlak etmək barədə ehtiyatlı olun.
*
F. Perry Wilson, MD, MSCE tibb üzrə dosent və Yale-in Tətbiqi Translyasiya Tədqiqat Proqramının direktorudur. Elmi kommunikasiya işlərinə Huffington Post, NPR və Medscape-də rast gəlmək olar.
*
ƏLAQƏLİ MÖVZULAR
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.