Evlilik məmnuniyyətinin yaşam müddətinə təsiri

Sosial münasibətlər, insanların sağlamlığına və rifahına birbaşa təsir edir. Epidemioloji (ictimai sağlamlıqla bağlı) tədqiqatlar sosial təcridin, yəni insanlarla görüşməməyin siqaret çəkmə, qan təzyiqi, xolesterin, piylənmə və fiziki aktivlik kimi sağlamlıq risk amilləri ilə müqayisədə ölüm üçün mühüm risk amili olduğunu göstərir. Bununla yanaşı, sosial əlaqələri güclü cəmiyyətlərdə — məsələn, Blue Zone bölgəsinin insanlarında — sosial münasibətlərin yaşam müddətini uzadan amillərdən biri olduğu aydın görünür.

Evlilik isə əksər yetkinlər üçün sosial münasibətlərin mərkəzindədir. Bir çox sorğu və tədqiqat evlilik məmnuniyyəti yüksək olanlarda evliliyin sağlamlığa müsbət töhfələrinin görüldüyünü, əksinə məmnuniyyətin az olduğu bədbəxt evliliklərin sağlamlığa və yaşam müddətinə mənfi təsir etdiyini göstərir.

Buna görə evliliklər həm evli cütlüklərin öz aralarındakı müsbət-mənfi münasibətlərə, həm də seçdikləri sosial mühit və əlaqələrə görə nəticədə yaşam müddətimizə təsir edəcək qədər mühüm yer tutur.

2018-ci il məlumatlarına görə, yalnız Amerikada 61 milyondan çox evli cütlük (yetkinlərin %56-sı), yəni 120 milyondan çox evli insan var.

Evlilik və sağlamlıq barədə bir çox tədqiqat aparılıb. Bəzilərində evlilərlə müqayisədə heç evlənməmiş, ayrılmış və ya dul şəxslərdə bütün səbəblərə bağlı ölüm nisbətləri daha yüksək tapılıb. Bu şəxslərdə ölüm səbəbləri arasında ürək-damar xəstəlikləri və xərçəng kimi xəstəliklər tez-tez görülsə də, xüsusilə pnevmoniya, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH), qaraciyər xəstəliyi (sirroz və s.) kimi səbəblər də mühüm yer tutur.

Evliliklə ölüm nisbətləri arasındakı əlaqəni göstərən uzunmüddətli tədqiqatlar da eyni şəkildə ardıcıldır. Bu tədqiqatlar nəticəsində evliliyin evli olmayanlarla müqayisədə kişilərdə % 50, qadınlarda isə % 250 daha çox ölümdən qoruyucu təsir göstərdiyi müəyyən edilib. Lakin nəticənin bu qədər müsbət olmasına təsir edən əsas amilin evlilikdən çox evlilik məmnuniyyəti (məmnunluq səviyyəsi) ilə əlaqəli olduğunu bildirmək lazımdır.

Evlilik məmnuniyyəti evliliyin özündən daha vacibdir

Məmnuniyyətsiz davam edən evliliklərdə yüksək məmnuniyyətli evliliklərlə müqayisədə cütlüklər arasında daha yüksək ölüm nisbəti müşahidə edilib. Evlilik məmnuniyyəti ilə yaşam müddəti arasında indiyədək aparılmış ən böyük tədqiqatda orta yaşlı qafqazlı kişilərdə məmnuniyyətsiz evliliyin artmış qəfil kardial (ürək) ölüm riski ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib (aşağıdakı qrafikə baxın). Qəfil ürək ölümləri dünyada ildə 4 ilə 5 milyon hal ilə mühüm ölüm səbəbidir.

Finlandiyada orta yaşlı (40-62 yaş) ümumilikdə 2.262 kişi ilə tamamlanmış tədqiqatda təhsil, peşə növü, siqaret çəkmə vəziyyəti və illərlə müntəzəm siqaret çəkmə müddəti, alkoqol istehlakı və keçmiş tibbi hallar barədə sorğularla ətraflı məlumat alınıb. Başlanğıcda risk amilləri arasında diabet, yüksək xolesterin, yüksək təzyiq, bədən kütlə indeksi və ailə xəstəlik anamnezi qiymətləndirilib. Həmçinin başlanğıcda evli iştirakçılar arasında evlilik və evlilik məmnuniyyəti ilə bağlı suallar da bu ətraflı sorğuya daxil edilib. Tədqiqat evli cütlüklərin evlilik barədə mənfi (sürtüşmə və münaqişə kimi) və müsbət (sevgi və dəstək kimi) baxışlarına görə sağlamlıq və ümumi rifahlarını da qiymətləndirib.

1984-cü ildə 3343 nəfərlə başlayan tədqiqat 2262 nəfərlə tamamlanıb və orta hesabla 25.9 il davam edib. İştirakçılar arasında ən yüksək faizi (% 55,2) evliliklərindən xeyli məmnun kişilər təşkil edib və tədqiqat müddətində 239 qəfil kardial ölüm baş verib.

Evlilik məmnuniyyəti ilə qəfil ürək ölümləri (AKÖ) arasındakı əlaqəni araşdıran bu tədqiqatda qafqazlı kişilərdə çox məmnunedici evliliklə müqayisədə evlilikdən narazı kişilər arasında qəfil ürək ölümü riskinin %86 daha yüksək olduğu görülüb. Eyni şəkildə hətta orta məmnuniyyətli şəxslərdə də çox məmnunedici evliliklə müqayisədə %43 daha çox AKÖ müşahidə edilib.

Evlilik məmnuniyyəti sağlamlığa hansı mexanizmlə təsir edir?

Tədqiqatda evliliyə mənfi baxan cütlüklərdə münaqişələr müntəzəm davam etdikdə və ya həllsiz qaldıqda simpatik sinir sisteminin aktivləşməsinə bağlı qan təzyiqi artımı (hipertoniya) və digər ürək-damar xəstəliklərinin riskinin artdığı müşahidə edilib. Tədqiqatda kifayət qədər (orta dərəcədə) məmnun və məmnuniyyətsiz evliliklər birlikdə götürüldükdə, oxşar dəyişənlərə görə düzəlişdən sonra çox məmnun evliliklə müqayisədə qəfil kardial ölüm riskinin artması ilə də əlaqəli olduğu göstərilib.

Evlilikdə cütlüklərin qarşılıqlı münasibətlərindən başlayan, ürək-damar, endokrin və immun sistemlərində inkişaf edən fizioloji hadisələrin sağlamlığa təsir edə biləcəyi düşünülür. Evlilik məmnuniyyəti az olan cütlüklərin yaşadığı sürtüşmə və münaqişələr də ürək-damar sistemində aktivləşməyə, stresslə bağlı hormonal və immun funksiyaların nizamsızlaşmasına səbəb ola bilər. Beləliklə, xroniki (uzunmüddətli) stressin evlilik məmnuniyyəti ilə əlaqəli olaraq yuxarıda deyilən fizioloji dəyişikliklər vasitəsilə uzunmüddətli sağlamlığa mənfi təsir edə biləcəyi göstərilib.

Stressin orqanizmdə yaratdığı hormonal reaksiyalarla yanaşı, dəyişə bilən mənfi davranış amilləri (kökəlmə, siqaret çəkmə və alkoqolizm kimi) evlilikdən məmnun olmayan qrupda qəfil kardial ölüm riskinin artması üçün potensial tətikləyicilər ola bilər.

Nəticədə, evlilik məmnuniyyəti ilə sağqalım əlaqəsinin əsas mexanizmi tam anlaşılmasa da, evliliyindən narazı kişilər çox məmnun kişilərlə müqayisədə ölüm üçün yüksək riskli qrup sayılmalıdır. Bu tədqiqat orta yaşlı kişi iştirakçılarla tamamlanmış olsa da, orta yaşlı və daha yaşlı qadınların stressdən daha çox təsirləndiyi, yaşlılarda immun və müdafiə sisteminin daha kövrək olduğu bilinir. Gələcəkdə araşdırılmamış digər qruplarda da oxşar nəticələrin əldə olunma ehtimalı yüksək görünür.