Həddindən artıq emal olunmuş qidaların hansı nisbətdə xərçəngə səbəb olduğu müəyyən edildi

Ultra-emal olunmuş qidalaristehsal prosesində ağır emaldan keçirilən qidalardır. Bunlara qazlı içkilər, səhər yeməyi qəlyanaltıları və bir çox süfrəlik və hazır qida kimi qablaşdırılmış məhsullar daxildir. Bu məhsullar adətən ucuz, asan əlçatan, yağ, şəkər, duz və süni maddələrlə zəngin qidalardır.

Təbii qidalara marağımız getdikcə artır. Əslində bir çoxumuz özümüz, ailəmiz və sevdiklərimiz üçün yalnız təbii olduğuna görə bu sinfə daxil olan yemək və içkiləri istehlak etmək istəyirik. Bununla belə, bilərək və ya fərqində olmadan həddindən artıq emal olunmuş qidalar yeyə bilirik.

Minimal emal olunmuş qidalar çox az emal edilmiş, təzə və ya sadə şəkildə bişirilmiş qidalardır. Ultra-emal olunmuş qidalar isə kimyəvi və ya fiziki proseslər nəticəsində istehsal edilən, süni şirinləşdiricilər, rəngləndiricilər, stabilizatorlar və ya konservantlar ehtiva edən qidalardır. Minimal emal olunmuş qidalar vitamin, mineral və antioksidant kimi faydalı maddələri qoruduğu halda, ultra-emal olunmuş qidalar adətən aşağı qida dəyəri və yüksək miqdarda kalori, yağ, duz və şəkər ehtiva edir (ətraflı məlumat üçün baxın: Minimal və ultra-emal olunmuş qidalar arasında fərqlər nələrdir? yazımız).

Ultra-emal olunmuş qidaların xərçəng riskini hansı nisbətdə artırdığını göstərən 2 araşdırma

Nəticələri 2018-ci ildə dərc olunan Fransa araşdırması həddindən artıq emal olunmuş yemək və içkilərin xərçəng riskini artırdığı fikrini təsdiqləyir. Əsasən həddindən artıq emal olunmuş qidalar yeyən 105.000 şəxs üzərində aparılan araşdırmada bu şəxslərin əsasən təbii qidalananlardan daha yüksək xərçəng riski daşıdığı tapılmışdır.

Araşdırmada iştirak edən mütəxəssislər sağlam pəhrizin xərçəngdən qorunmağın ən yaxşı yollarından biri olduğunu vurğulayırlar.

Həddindən artıq emal olunmuş sayılan qidalar:

• Kütləvi istehsal olunan qablaşdırılmış çörək və xəmir məmulatları,
• Çipslər də daxil olmaqla şirin və ya duzlu qablaşdırılmış qəlyanaltılar,
• Şokolad kimi şirniyyatlar və krekerlər,
• Qazlı və şəkərli içkilər,
• Hazır küftələr, quş əti və emal edilmiş dondurulmuş balıq,
• Hazır şorbalar və əriştələr,
• Dondurulmuş hazır yeməklər,
• Əsasən və ya tamamilə şəkər, yağ və bərk yağlardan istehsal edilən qidalar.

Əvvəllər salam, vetçina, sucuq, basdırma kimi emal edilmiş ətlərin xərçəng riskini artırdığı və kanserogen olduğu göstərilmişdi. Bəs həddindən artıq emal olunmuş digər qidalar?

Fransada aparılan, təxminən 105 min şəxsi əhatə edən və British Medical Journaljurnalında dərc olunan araşdırmanın nəticələrinə görə, həddindən artıq emal olunmuş qidaların istehlakı % 10 artarsa, aşkarlanan xərçəng sayında % 12 artım müşahidə olunur.

Araşdırmanı nəzərdən keçirdikdə;

• İnsanların qidalanmasının orta hesabla % 18-ni həddindən artıq emal olunmuş qidalar təşkil edir.
• Orta hesabla hər il hər 10.000 şəxsə 79 yeni xərçəng halı aşkarlanır.
• Emal olunmuş qida nisbətini % 10 artırmaq hər 10.000 şəxsə 9 əlavə xərçəngə səbəb ola bilər.

Nəticələri 31 yanvar 2023-cü ildə dərc olunan İngiltərə araşdırmasıultra-emal olunmuş qidaların bütün bədən üçün xərçəng riskini artırdığını və xüsusilə yumurtalıq xərçəngindən ölüm riskini artırdığını bildirir.

Bu araşdırma İngiltərədə 200.000 orta yaşlı yetkinin yer aldığı UK Biobank məlumat bazasından aparılmış və ultra-emal olunmuş qida istehlakında hər 10 faiz artımın bütün bədən üzrə xərçəng insidensiyasının %2 artması (etibarlı nisbət [HR], 1.02), yumurtalıq xərçəngi insidensiyasının (illik yeni yaranan xərçəng tezliyi) %19 artması (HR, 1.19) və bütün bədən, yumurtalıq və süd vəzi xərçəngi ilə bağlı ölüm riskinin artması (müvafiq olaraq HR, 1.06, 1.30 və 1.16) ilə əlaqəli olduğunu göstərdi. 

Nəticə olaraq bu iki araşdırmahəddindən artıq emal olunmuş qidaların sürətlə artan istehlakının qarşıdakı illərdə xərçəng hallarını artıra biləcəyini düşündürür. Mövzu ilə bağlı başqa mühüm məqam çox emal olunmuş qidalar yeyən insanların xərçənglə əlaqəli başqa davranışlara malik olmasıdır. Siqaret çəkmə ehtimallarının daha yüksək olması, daha az aktiv olmaları və daha çox kalori qəbul etmələri kimi amillər də xərçəng riskini stimullaşdırır. Bununla belə, həddindən artıq emal olunmuş qidaların təkbaşına xərçəngə səbəb olan müstəqil risk amili olması ehtimalı yüksəkdir. Bu qidalardan tam uzaq durmaq mümkün olmasa da, onları minimuma endirmək və qidalanma daxil olmaqla daha sağlam vərdişlərə yönəlmək yerinə düşər.