Xərçəng yaradan maddə nə vaxt xərçəng yaradır?

“Xərçəng yaradan” anlayışı

Kanserogen, xərçəng yaradan şeylərin ümumi adıdır.

Bu “şeylər” maddə də, həyat tərzi də ola bilər (məsələn, siqaret, HPV, günəş şüaları, bərbərlik peşəsi və s.).

“Karsinojen” sözü “karsinogenez”dən gəlir. Carcino-genesis xərçəngin yaranması deməkdir. Bu mənada karsinojen “xərçəng yaradan” kimi ifadə edilə bilər. Xərçəng yaradan maddələrə dilimizdə tez-tez və yanlış olaraq “kanserojen” deyilir; kanserojen yanlış ifadədir.

“Nə vaxt” xərçəng yaradır?

Vaxtaşırı bəzi maddələrin xərçəng yaratdığı və ya sağlam olmadığı gündəm və müzakirə mövzusu olur. Maraqlıdır, sanki belə iddialar müntəzəm mediaya ötürülür.

Əsl həqiqət budur: təbii və ya süni olmasından asılı olmayaraq xərçəng yaratmaq potensialı olan yüzlərlə şey var və bu kanserogenlərin ümumi xüsusiyyəti dozadan və məruzqalma müddətindən asılı olaraq xərçəngi tətikləmələridir.

Zərəri müəyyənləşdirən: ümumi doza və məruzqalma müddəti

"Doza (şiddət) X Müddət”, bir şeyin nə qədər zərərli / toksik olduğunun əsas müəyyənedicisidir. Beləliklə, toksikologiyanın təməl anlayışıdır. Lakin insandan danışanda “doza x müddət” xaricində nəzərə almalı olduğumuz amillər də var. Məsələn, DNA zədələrini bərpa etmə qabiliyyəti kimi genetik fərqlərimiz bəzi şəxslərin kanserogenlərdən niyə daha az təsirlənməsinin səbəblərindəndir.

Maddənin kanserogen olduğu necə müəyyənləşdirilir?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (DSÖ) alt qurumu Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (International Agency of Research Cancer-IARC) kanserogen iddialarının mərkəzindədir. Lakin IARC məhsul tərkiblərinin və ya həyat tərzlərinin xərçəng riskini müəyyənləşdirməyə cavabdeh yeganə qurum deyil; çoxlu ölkə öz milli tədbirlərini görmək və cəmiyyəti məlumatlandırmaq səlahiyyətinə malikdir.

Aşağıda IARC kanserogen siyahısının xülasəsi görünür:

Kanserogen təsnifatı qaçılmaz olaraq mürəkkəb mövzudur və IARC-nin belə çoxqatlı tövsiyələri maraq toqquşmaları ilə birləşəndə risk qiymətləndirməsinin əsas hədəfindən uzaqlaşa bilər. Məsələn, hər ikisi çox geniş istifadə edilən kommersiya məhsulları olan uşaq pudrası və alaq dərmanı qlifosatın kanserogenliyi barədə uzun müzakirələr olmuşdur.

Onillərdir qasıq nahiyəsində pudra istifadəsi ilə qadınlarda yumurtalıq xərçəngi arasındakı əlaqə müzakirə edilmişdir. 2010-cu ildə IARC bu əlaqəni ehtimal ki, insanlarda kanserogen kimi qiymətləndirmişdir. Qırmızı ət istehlakına nisbətən bir qədər aşağı kateqoriyalaşdırılmışdır.

Amerika Milli Toksikologiya Proqramı talk (uşaq) pudrasını mümkün kanserogen kimi tam müəyyən etməmişdir, lakin Amerika Xərçəng Cəmiyyəti riskin çox kiçik olduğunu təxmin edir və məlumatlar ziddiyyətli olduğundan daha çox tədqiqat lazım olduğunu bildirir.

Yumurtalıq xərçənginin əsl səbəbinin bilinmədiyi, bunun pudra istifadəsi kimi tək səbəbdən çox müxtəlif amillərin birləşməsi ola biləcəyi qənaətinə gələn mütəxəssislər olmuşdur.

Avstraliya Xərçəng Şurası da oxşar şəkildə “talk pudrası istifadəsinin yumurtalıq xərçəngi riski daşıdığını qəti demək üçün dəlillər yetərsizdir” bildirmişdir. Buna baxmayaraq Johnson & Johnson (J & J) ABŞ-də yumurtalıq xərçəngi xəstələri adından 1400-dən çox hüquqi iddia ilə üzləşir. J & J biri Alabamada (22 fevral 2016), digəri Missuridə (2 may 2016) iki məhkəməni uduzmuş, müvafiq olaraq 72 milyon ABŞ dolları və 55 milyon ABŞ dolları təzminat təyin edilmişdir. Uduzduğu işlərdən birində yumurtalıq xərçəngi xəstəsi, 20 ildən çox müddətdə artıq çəkisinə görə bişməcə yaranan qasıq nahiyəsini talk pudrası ilə quru saxlamağa çalışmışdır.

Bu qərarlar kanserogen riskinin ümumi elmi dəlillər əvəzinə ictimai təsəvvürlə müəyyənləşdirilməsi barədə narahatlıq yaradır.

Həmçinin J & J yalnız böyük bazar payına malik olduğu üçün haqsız hədəfə çevrilmiş, kommersiya maraqlarını dəstəkləmək üçün pul ödəməyə hazır zəngin beynəlxalq şirkət kimi qəbul edilmişdir.

Maliyyə maraqları uzunmüddətli fikir ayrılığının mərkəzində ola bilər: məsələn, qlifosatın kanserogen olub-olmaması. Qlifosat 750-dən çox məhsulda istifadə edilən geniş spektrli herbisiddir (bitkiləri məhv edən maddə). 2015-ci ildə IARC kimyəvi maddəni “ehtimal ki, insanlarda kanserogen” kimi kateqoriyalaşdırmışdır. Buna qarşı Avropa Qida Təhlükəsizliyi Təşkilatı (EFSA), ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı ilə BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının ortaq hesabatına görə qlifosat insanlarda kanserogen deyil. Bu ziddiyyətli fərqli fikirlər ciddi qarışıqlıq yaradır.

Avropa Komissiyasının Pestisid Komitəsi may 2016-cı ildə qlifosatın lisenziyasının daha 10 il ləğv edilməməsinə qərar vermişdir. Lisenziya verilməsəydi, fermerlərə, ərzaq istehsalına və istehlakçılara zərər dəyə biləcəyi düşünülürdü. Digər tərəfdən IARC məlumatlarına baxanda lisenziyanın “uyğunsuz” və “qəbuledilməz” olacağını da demək olar. Eynilə Avropa İttifaqında çoxlu xərçəng cəmiyyəti, tibbi qrup və hökumət lisenziyanın yenilənməsinə qarşı çıxdı.

Bəs qarışıqlıq necə yarandı?

Birincisi, IARC və EFSA dəlilləri qiymətləndirmək üçün fərqli üsullardan istifadə etdi; ikincisi, hər iki qurum qlifosat tərkibli kimyəvi maddələrin təsnifatında fərqli yollar seçdi; üçüncüsü, alimlər EFSA təhlillərinin herbisid istehsalçılarının maliyyələşdirdiyi tədqiqatlara görə qüsurlu və qərəzli olduğunu iddia etdilər. Digərləri isə IARC qiymətləndirmə prosedurlarında elmi müzakirələrə uyğunsuz təsir edə bilən maraq toqquşmalı şəxslərin olduğunu bildirdi.

Kanserogen təsnifatı barədə son müzakirələr məlumatların qeyri-müəyyənliyini, maraqların olduğunu və etibarlı nəticə müəyyənləşdirmə problemlərini vurğulayır. Digər mühüm mövzu kanserogen tədqiqatlarını uyğun səhiyyə siyasətinə və risk idarəetmə tövsiyələrinə çevirməyin çətinliyidir. Həmçinin standartlaşdırılmış, beynəlxalq qəbul edilmiş kanserogen qiymətləndirmə üsuluna və bütün tərəflərin asan anlayıb qəbul edəcəyi nəticələrin təqdimatına ciddi ehtiyac var. Bu hədəflərə çatana qədər kanserogenin tərifi və tənzimlənməsi digər xərçəng profilaktikası tədbirləri ilə zəif əlaqədə qalacaq.

Sonda deməliyik ki, xərçəng səbəblərinin bəziləri aydın, bəziləri qeyri-müəyyəndir. Bu müzakirələrin siqaret, alkoqol, piylənmə, hərəkətsiz həyat və ya HPV-nin xərçəngə səbəb olduğu həqiqətini dəyişmədiyini xatırlatmaq faydalıdır.

Kanserogenlərin geniş siyahısını bu yazımızdan əldə edə bilərsiniz.

*

• Orqanik meyvə-tərəvəz sənaye kənd təsərrüfatı məhsullarından daha yaxşı xərçəngdən qoruyurmu?
• Paraben nədir və kosmetikada niyə istifadə edilir? Xərçəng yaradır fikri haradan çıxmışdır?
• Mobil telefon xərçəng yaradırmı? Elm zənnləri boşa çıxarmağa davam edir