یک ماده سرطان‌زا چه زمانی موجب سرطان می‌شود؟

مفهوم «سرطان‌زا»

کارسینوژن، نام عمومی چیزهایی است که موجب سرطان می‌شوند.

این «چیزها» ممکن است ماده یا نوعی سبک زندگی باشند (برای مثال سیگار، HPV، پرتوهای خورشید، حرفه آرایشگری و مانند آن‌ها).

واژه «کارسینوژن» از «کارسینوژنز» گرفته شده است. Carcino-genesis به معنای ایجاد سرطان است. از این نظر کارسینوژن را می‌توان «ایجادکننده سرطان» بیان کرد. در زبان ما به مواد سرطان‌زا اغلب و به‌اشتباه «کانسروژن» می‌گویند؛ کانسروژن بیان نادرستی است.

«چه زمانی» موجب سرطان می‌شود؟

گاه سرطان‌زا یا ناسالم بودن برخی مواد به موضوع روز و بحث تبدیل می‌شود. جالب است که گویی چنین ادعاهایی به‌طور منظم به رسانه‌ها داده می‌شوند.

واقعیت این است که صدها چیز، چه طبیعی و چه مصنوعی، توان سرطان‌زایی دارند و ویژگی مشترک این کارسینوژن‌ها آن است که بر اساس دوز و مدت مواجهه سرطان را تحریک می‌کنند.

تعیین‌کننده زیان: دوز کل و مدت مواجهه

"دوز (شدت) X مدت»، تعیین‌کننده اصلی میزان زیان‌آور / سمی بودن یک چیز است. به این ترتیب مفهوم پایه سم‌شناسی است. با این حال، وقتی موضوع انسان است، علاوه بر «دوز x مدت» عوامل دیگری هم باید در نظر بگیریم. برای مثال، ظرفیت ترمیم آسیب‌های DNA و تفاوت‌های ژنتیکی مانند آن، یکی از علت‌هایی هستند که برخی افراد کمتر تحت تأثیر مواد سرطان‌زا قرار می‌گیرند.

سرطان‌زا بودن یک ماده چگونه تعیین می‌شود؟

آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (International Agency of Research Cancer-IARC) که نهادی زیرمجموعه سازمان جهانی بهداشت (DSÖ) است، در مرکز ادعاهای سرطان‌زایی قرار دارد. اما IARC تنها سازمان مسئول تعیین خطر سرطان محتویات محصولات یا سبک‌های زندگی نیست و بسیاری از کشورها اختیار اتخاذ تدابیر ملی و آگاه کردن جامعه خود را دارند.

در ادامه می‌توان خلاصه فهرست سرطان‌زاهای IARC را دید:

طبقه‌بندی مواد سرطان‌زا ناگزیر موضوعی پیچیده است و توصیه‌های چندلایه IARC از این نوع، وقتی با تعارض منافع ترکیب شوند، ممکن است از هدف اصلی ارزیابی خطر دور شوند. برای مثال، درباره سرطان‌زایی دو محصول تجاری بسیار پرمصرف، یعنی پودر بچه و علف‌کشِ گلیفوسات بحث‌های طولانی ادامه یافته‌اند.

دهه‌ها رابطه استفاده از پودر در ناحیه کشاله ران با سرطان تخمدان زنان مورد بحث بوده است. در سال 2010، IARC این رابطه را به‌عنوان احتمالاً سرطان‌زا برای انسان ارزیابی کرد. نسبت به مصرف گوشت قرمز در دسته‌ای کمی پایین‌تر قرار گرفته است.

برنامه ملی سم‌شناسی آمریکا پودر تالک (بچه) را به‌طور کامل به‌عنوان سرطان‌زای محتمل تعریف نکرد، اما انجمن سرطان آمریکا برآورد می‌کند خطر بسیار کوچک است و به دلیل تناقض داده‌ها به پژوهش بیشتری نیاز است.

برخی متخصصان نتیجه گرفته‌اند علت واقعی سرطان تخمدان شناخته نیست و احتمالاً به‌جای علتی واحد مانند استفاده از پودر، ترکیبی از عوامل بسیار متفاوت است.

شورای سرطان استرالیا نیز بیان کرده است «شواهد برای گفتن قطعی اینکه مصرف پودر تالک خطر سرطان تخمدان دارد کافی نیست». با وجود این نتایج، Johnson & Johnson (J & J) در آمریکا با بیش از 1400 ادعای حقوقی به نمایندگی از بیماران سرطان تخمدان روبه‌روست. J & J دو دعوای جداگانه، یکی در Alabama (22 فوریه 2016) و دیگری در Missouri (2 مه 2016)، را باخت و به‌ترتیب 72 میلیون دلار آمریکا و 55 میلیون دلار آمریکا غرامت تعیین شد. در یکی از پرونده‌های باخته‌شده، بیمار سرطان تخمدان، برای بیش از 20 سال کوشیده بود با پودر تالک ناحیه کشاله ران را که به دلیل اضافه‌وزن دچار عرق‌سوزی بود خشک نگه دارد.

این تصمیم‌ها درباره تعیین خطر سرطان‌زایی بر اساس برداشت اجتماعی به‌جای مجموعه شواهد علمی نگرانی ایجاد می‌کنند.

همچنین J & J صرفاً به دلیل داشتن سهم بزرگ بازار، به‌عنوان شرکت بین‌المللی ثروتمندی تلقی شده که ناعادلانه هدف قرار گرفته و برای حمایت از منافع تجاری خود آماده پرداخت پول است.

منافع مالی ممکن است در مرکز اختلاف دیرینه باشند؛ برای مثال اینکه گلیفوسات سرطان‌زاست یا نه. گلیفوسات که در بیش از 750 محصول استفاده می‌شود، نوعی گسترده‌طیف از علف‌کشاست (ماده نابودکننده گیاهان). در سال 2015، IARC این ماده شیمیایی را «احتمالاً سرطان‌زا برای انسان» طبقه‌بندی کرد. در مقابل، طبق گزارش مشترک سازمان ایمنی غذای اروپا (EFSA)، آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا و سازمان جهانی بهداشت با سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، گلیفوسات در انسان سرطان‌زا نیست. این نظرهای متفاوت و متناقض، سردرگمی قابل‌توجهی ایجاد می‌کنند.

کمیته آفت‌کش کمیسیون اروپا در مه 2016 تصمیم گرفت مجوز گلیفوسات برای 10 سال دیگر لغو نشود. تصور می‌شد اگر مجوز داده نشود، کشاورزان، تولید غذا و مصرف‌کنندگان آسیب ببینند. از سوی دیگر، با نگاه به داده‌های IARC می‌توان گفت این مجوز «نامناسب» و «غیرقابل‌قبول» خواهد بود. به همین شکل، بسیاری از انجمن‌های سرطان، گروه‌های پزشکی و دولت‌ها در سراسر اتحادیه اروپا با تمدید مجوز مخالفت کردند.

این سردرگمی چگونه ایجاد شد؟

نخست، IARC و EFSA برای ارزیابی شواهد از روش‌های متفاوتی استفاده کردند؛ دوم، هر دو سازمان برای طبقه‌بندی مواد شیمیایی حاوی گلیفوسات راه‌های متفاوتی یافتند؛ و سوم، دانشمندان ادعا کردند تحلیل‌های EFSA به دلیل مطالعات تأمین‌مالی‌شده توسط تولیدکنندگان علف‌کش ناقص و جانبدارانه هستند. دیگران نیز گفتند در فرایندهای ارزیابی IARC افرادی دارای تعارض منافع هستند که می‌توانند نامناسب بر بحث علمی اثر بگذارند.

این بحث‌های اخیر درباره طبقه‌بندی سرطان‌زاها بر نامعلومی داده‌ها، وجود منافع و مشکل تعیین یافته‌های قابل‌اعتماد تأکید می‌کنند. موضوع مهم دیگر، دشواری تبدیل پژوهش‌های سرطان‌زایی به سیاست‌های مناسب سلامت و توصیه‌های مدیریت خطر است. همچنین نیاز زیادی به روشی استاندارد و پذیرفته‌شده بین‌المللی برای ارزیابی سرطان‌زایی وجود دارد که نتایجی ارائه دهد که همه طرف‌های مرتبط به‌آسانی درک و قبول کنند. تا رسیدن به این هدف‌ها، تعریف و تنظیم مواد سرطان‌زا ارتباط ضعیفی با سایر اقدامات پیشگیری از سرطان خواهد داشت.

در پایان باید گفت برخی علت‌های سرطان روشن و برخی مبهم هستند. مفید است یادآوری کنیم این بحث‌ها واقعیت سرطان‌زایی سیگار، الکل، چاقی، سبک زندگی بی‌تحرک یا HPV را تغییر نمی‌دهند.

به فهرست گسترده‌ای از مواد سرطان‌زا از طریق این نوشته‌مان می‌توانید دسترسی پیدا کنید.

*

• آیا میوه و سبزی ارگانیک نسبت به محصولات کشاورزی صنعتی بهتر از سرطان محافظت می‌کنند؟
• پارابن چیست و چرا در محصولات آرایشی استفاده می‌شود؟ ادعای سرطان‌زایی آن از کجا آمده است؟
• آیا تلفن همراه موجب سرطان می‌شود؟ علم همچنان گمان‌ها را رد می‌کند