როდის იწვევს კანცეროგენული ნივთიერება კიბოს?

„კიბოს გამომწვევის“ ცნება

კანცეროგენი, კიბოს გამომწვევთა ზოგადი სახელია.

შეიძლება ნივთიერება ან ცხოვრების წესი იყოს — მაგალითად სიგარეტი, HPV, მზის სხივები, პარიკმახერის პროფესია და სხვა.

სიტყვა მოდის „კანცეროგენეზიდან“, რაც კიბოს წარმოქმნას ნიშნავს. ამგვარად, კანცეროგენი „კიბოს წარმომქმნელია“. თურქულად ხშირად მცდარად „კანსეროჟენს“ ამბობენ; ეს არასწორი ფორმაა.

„როდის“ იწვევს კიბოს?

პერიოდულად ნივთიერების კანცეროგენობა თუ არაჯანსაღობა განხილვის საგანი ხდება, თითქოს ასეთი განცხადებები მედიას რეგულარულად მიეწოდება.

სინამდვილეში ბუნებრივ თუ ხელოვნურ ასეულობით რამეს აქვს პოტენციალი. საერთო თვისებაა, რომ კიბოს დოზისა და ხანგრძლივობის მიხედვით იწვევს.

ზიანის განმსაზღვრელი: ჯამური დოზა და ზემოქმედების დრო

"დოზა (ინტენსივობა) X ხანგრძლივობა“ ტოქსიკურობის მთავარი განმსაზღვრელია და ტოქსიკოლოგიის ფუძეა. ადამიანში სხვა ფაქტორებიც უნდა გავითვალისწინოთ. მაგალითად; დნმ-ის აღდგენის უნარის მსგავსი გენეტიკური სხვაობა ხსნის, რატომ მოქმედებს ზოგზე ნაკლებად.

როგორ ადგენენ კანცეროგენობას?

ჯანმოს ქვეორგანიზაცია კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტო (International Agency of Research Cancer-IARC) ამ მტკიცებების ცენტრშია. მაგრამ პროდუქტისა თუ წესის რისკის ერთადერთი შემფასებელი არაა; ქვეყნებს საკუთარი ზომებისა და ინფორმირების უფლება აქვთ.

ქვემოთ IARC-ის სიის შეჯამებაა:

კლასიფიკაცია რთულია; მრავალშრიანი რჩევა ინტერესთა კონფლიქტთან ერთად შეიძლება შეფასების მიზანს ასცდეს. მაგალითად ფართო კომერციული ბავშვის ტალკისა და ჰერბიციდი გლიფოსატის კანცეროგენობაზე ხანგრძლივი კამათი იყო.

ათწლეულებია საზარდულში ტალკსა და ქალის საკვერცხის კიბოს კავშირს განიხილავენ. 2010 წელს IARC-მა ადამიანისთვის სავარაუდო კანცეროგენად შეაფასა. წითელი ხორცის მოხმარებაზე ცოტათი დაბალ კატეგორიაშია.

აშშ-ის ტოქსიკოლოგიურმა პროგრამამ ტალკი ზუსტად შესაძლო კანცეროგენად არ განსაზღვრა; კიბოს საზოგადოება რისკს მცირედ მიიჩნევს და წინააღმდეგობის გამო მეტ კვლევას ითხოვს.

ზოგი ექსპერტი ასკვნის, რომ საკვერცხის კიბოს მიზეზი უცნობია და ერთი ტალკის ნაცვლად მრავალ ფაქტორს შეიძლება მოიცავდეს.

ავსტრალიის კიბოს საბჭოც მტკიცებულებას არასაკმარისად მიიჩნევს. მიუხედავად ამისა, Johnson & Johnson-ს (J & J) აშშ-ში 1400-ზე მეტი სარჩელი აქვს. ალაბამაში (22 თებერვალი 2016) და მისურიში (2 მაისი 2016) ორი საქმე წააგო, შესაბამისად 72 მილიონი და 55 მილიონი დოლარი დაეკისრა. ერთ შემთხვევაში პაციენტი, 20 წელზე მეტხანს ჭარბი წონისგან გაღიზიანებულ საზარდულს ტალკით აშრობდა.

გადაწყვეტილებები სამეცნიერო ერთობლიობის ნაცვლად საზოგადოებრივი აღქმით რისკის დადგენაზე შფოთვას იწვევს.

J & J დიდი ბაზრის წილის გამო უსამართლო სამიზნედ და ინტერესებისთვის ფულის გადამხდელ მდიდარ საერთაშორისო კომპანიადაც აღიქმებოდა.

ფინანსური ინტერესი შეიძლება გლიფოსატის ხანგრძლივი კამათის ცენტრში იყოს. 750-ზე მეტ პროდუქტში გამოყენებული ფართო სპექტრის ჰერბიციდია— მცენარის გამანადგურებელი. 2015-ში IARC-მა სავარაუდო ადამიანურ კანცეროგენად შეაფასა. EFSA-ს, აშშ-ის EPA-სა და WHO-FAO-ს საერთო ანგარიშით კი კანცეროგენი არ არის. განსხვავება დიდ დაბნეულობას ქმნის.

ევროკომისიის კომიტეტმა მაისში 2016 ლიცენზიის კიდევ 10 წლით შენარჩუნება გადაწყვიტა; უარს ფერმერის, წარმოებისა და მომხმარებლის ზიანი შეიძლება მოჰყოლოდა. IARC-ის მიხედვით კი ეს „შეუსაბამო“ იქნებოდა. მრავალი კიბოს ორგანიზაცია, ექიმები და მთავრობები განახლებას შეეწინააღმდეგა.

როგორ შეიქმნა დაბნეულობა?

პირველ რიგში IARC-მა და EFSA-მ მტკიცებულების სხვადასხვა შეფასება გამოიყენეს; მეორე — ნაერთების სხვადასხვაგვარი დაჯგუფება. მეცნიერების ნაწილი EFSA-ს მწარმოებლის დაფინანსებით მიკერძოებას აბრალებდა; სხვები IARC-ის პროცედურებში კონფლიქტურ პირებსა და დისკუსიაზე არასათანადო გავლენას აღნიშნავდა.

ბოლო კამათი ხაზს უსვამს მონაცემთა გაურკვევლობას, ინტერესებსა და სანდო შედეგის დადგენის პრობლემას. ასევე რთულია კანცეროგენობის კვლევის შესაფერის ჯანმრთელობის პოლიტიკად და რისკის მართვის რჩევად გარდაქმნა. საჭიროა სტანდარტული, საერთაშორისოდ მიღებული შეფასება და ყველა მხარისთვის გასაგები, მისაღები შედეგები. მანამდე კანცეროგენის განსაზღვრება და რეგულაცია სხვა პრევენციულ ღონისძიებებს სუსტად დაუკავშირდება.

ზოგი მიზეზი ნათელია, ზოგი ბუნდოვანი. კამათი არ ცვლის ფაქტს, რომ სიგარეტი, ალკოჰოლი, სიმსუქნე, უმოძრაობა და HPV კიბოს იწვევს.

ფართო სიას ამ სტატიაში ნახავთ.

*

• ორგანული ხილ-ბოსტნეული სამრეწველოზე უკეთ იცავს კიბოსგან?
• რა არის პარაბენი და რატომ იყენებენ კოსმეტიკაში? საიდან გაჩნდა კიბოს მტკიცება?
• მობილური კიბოს იწვევს? მეცნიერება ვარაუდებს უარყოფს