Ketogen pəhriz nədir? Faydaları və sağlamlıq riskləri hansılardır?

1920-ci illərdən bəri ketogen pəhriz epilepsiya və xərçəng xəstələri üçün tövsiyə edilir, eyni zamanda sürətli arıqlamaq məqsədilə seçilən, çox aşağı karbohidrat qəbulu ilə fərqlənən pəhriz növüdür. Xəstəliklər üçün tövsiyə edilən pəhrizlərin məqsədi adətən eynidir: daha sağlam yemək, arıqlamaq, xəstəliklərin qarşısını almaq və ya gecikdirmək. Lakin son illərdə ketogen pəhriz bu dövrü dəyişdirərək fərqli vədlər verir. Ketogen pəhriz nədir? Xərçəngdə yeri nədir? kimi sualları cavablandırmağa çalışacağıq.

Tərəfdarlarına görə ketogen pəhriz bəzi xəstəliklərdə demək olar ki, dərman müalicəsi qədər təsirlidir. Ketogen pəhriz illərdir epilepsiya kimi xüsusi xəstəliklərə nəzarət məqsədilə seçilir. Lakin piylənmə, diabet və digər xroniki xəstəliklər getdikcə böyüyən sağlamlıq problemləri olduğundan, ketogen pəhrizin başqa sağlamlıq problemlərində də işə yarayıb-yaramadığı sualı gündəmə gəlmişdir.

Ketogen pəhriz necə tətbiq edilir?

Ketogen pəhriz əsasən yağ (% 70-80), qalan hissəsi isə zülal (% 8-15) və az miqdarda karbohidratlarla (% 2 -% 5) müəyyən edilir. Bu pəhrizdə məqsəd çəki artırmadan pəhrizdəki bədənin ideal formada qalmasıdır. Karbohidrat və zülal miqdarı məhdudlaşdırılaraq enerji onların əvəzinə bədəndəki və pəhrizlə alınan yağdan əldə edilir. Başqa sözlə, bədən enerji almaq üçün yağ yandırır. Qlükoza səviyyələri azaldıqca yağdan yaranan keton qrupları, ketoz (ketosis) kimi tanınan metabolik vəziyyət, bədənin əsas enerji mənbəyinə çevrilir. Bu pəhrizin üç növü vardır: orta zəncirli triqliserid pəhrizi, dəyişdirilmiş Atkins pəhrizi və aşağı qlisemik indeks müalicəsi.

Aralarında seçim imkanı olsa belə ketogen pəhriz sağlamlıq narahatlıqları daşımağa davam edir. Məsələn, düzgün tətbiq edilməsə qida çatışmazlığı, hipovolemiya, hipokaliemiya, böyrək daşı və podaqra kimi xəstəlik riskləri daşıyır. Buna görə uyğun şəkildə formalaşdırılmalıdır.

Ketogen pəhrizin tövsiyə etdiyi qidalar arasında:

• Qırmızı ət
• Quş əti
• Balıq
• Yumurta 
• Pendir
• Avokado
• Zeytun yağı
• Kokos yağı daxil olmaqla bir sıra qida seçimləri təqdim edilir.

Həmçinin göyərti, təzə lobya və brokoli kimi bir sıra nişastalı tərəvəzlər də buraya daxildir. Bu pəhriz bir qədər məhdudlaşdırıcı olsa da, yüksək yağ qəbulu səbəbindən həmin qidaların daha cəlbedici və doyurucu olduğu deyilir.

Ketogen pəhrizin tövsiyə etmədiyi (məhdudlaşdırılmalı və ya qəbul edilməməli) qidalar arasında: 

• Taxıllar və oxşar məhsullar (düyü, buğda, çovdar, yulaf, arpa, kinoa, makaron, taxıl, pizza)
• Paxlalılar və lobya
• Bəzi tərəvəzlər və kök bitkiləri (noxud, qarğıdalı, kartof, kartof)
• Yüksək karbohidratlı meyvələr; qurudulmuş meyvə (banan, alma, portağal) 
• Az yağlı süd məhsulları
• Rafinə edilmiş bərk və maye yağlar; bitki yağları
• Şəkər
• Alkoqol vardır.

Xərçəngdə ketogen pəhrizin yeri varmı?

Xərçəng heterogen (qarışıq) böyük xəstəliklər qrupunun ümumi adıdır, lakin çoxsaylı növlərinin ortaq cəhəti Warburg təsiridir;

Oksigen azlığı xərçəng hüceyrəsinin enerji istehsalı mexanizmlərini dəyişdirir. Beləliklə xərçəng hüceyrələri oksigensiz mühitdə də enerji istehsal edib böyüyə və çoxala bilir. Əlavə oksigen verilsə belə, anaerob qlikoliz adlanan sistemlə xərçəng hüceyrələri oksigen istifadə etmədən enerji istehsal etməyə davam edir. Buna “Warburg təsiri” deyilir.

Nəticədə mühitdə süd turşusu yığılır. Yəni turş mühit xərçəngin səbəbi deyil, nəticəsidir. Buna görə qələvi müalicələr xərçəngdə təsirsizdir.

Ketogen pəhriz tərəfdarları oksigensiz mühitdə xərçəng hüceyrələrinin enerji istehsal edə bilmə qabiliyyəti kimi ümumiləşdirilə bilən Warburg təsirini, sanki xərçəng hüceyrələri şəkərə çata bilməsə öləcəklər şəklində yanlış şərh etməkdədirlər. Bununla yanaşı, yağ molekulları birbaşa şəkər (qlükoza) molekullarına çevrilməsə də, qlükoza əldə etmək üçün qaraciyər enerjini yağlardan təmin edir.

- Nişasta nədir, fruktoza nədir və artıq şəkər necə yağa çevrilir?

Ehtimal ki, buna görə ketogen pəhrizin xərçəng və digər xroniki vəziyyətlərdə sınandığı klinik tədqiqatların nəticələri bir-birinə uyğun olmamışdır.

Nəticə

Yağın çox, zülalın az və karbohidratın demək olar ki, olmaması bu pəhrizin uzunmüddətli istifadəsini demək olar ki, mümkünsüz edir. Qidalanma vərdişlərini kökündən dəyişdirmək ömürboyu sürən və mühüm yan təsir potensialı daşıyan yanaşmadır. Bununla belə, ketogen pəhrizin epilepsiyaya təsirini sübut edən çoxsaylı tədqiqatlar piylənmə və tip 2 diabetin müalicəsinə dair aparılmış tədqiqatlar və sübutlarla dəstəklənir. Lakin xərçəng və digər nevroloji pozuntularda tətbiqlərinin çoxu erkən və qeyri-müəyyən sübutlar təqdim edir.

Əlaqəli mövzular:

• Dünyanın ən yaxşı pəhriz - qidalanma proqramları siyahısı açıqlandı
• 2017 ilinin ən populyar 6 pəhrizi - üstünlükləri və çatışmazlıqları ilə
• Sağlam həyat düşünüldüyündən çox yaxındır: Aralıq dənizi pəhrizi