رژیم کتوژنیک چیست؟ فواید و خطرات سلامت آن کدام‌اند؟

از دهه 1920 رژیم کتوژنیک برای بیماران صرع و سرطان توصیه می‌شده و هم‌زمان برای کاهش سریع وزن ترجیح داده شده است؛ نوعی رژیم که با دریافت بسیار کم کربوهیدرات شناخته می‌شود. هدف رژیم‌های توصیه‌شده برای بیماری‌ها معمولاً یکسان است: سالم‌تر خوردن، کاهش وزن، پیشگیری یا به‌تأخیرانداختن بیماری. اما در سال‌های اخیر رژیم کتوژنیک با تغییر این چرخه، وعده‌های متفاوتی می‌دهد. می‌کوشیم به پرسش‌هایی مانند رژیم کتوژنیک چیست و در سرطان چه جایگاهی دارد پاسخ دهیم.

طبق نظر طرفدارانش، رژیم کتوژنیک برای برخی بیماری‌ها تقریباً به اندازه درمان دارویی مؤثر است. این رژیم سال‌ها برای کنترل مشکلات خاصی مانند صرع ترجیح داده می‌شود. اما چون چاقی، دیابت و دیگر بیماری‌های مزمن به مشکلات سلامت فزاینده تبدیل شده‌اند، پرسش سودمندی کتوژنیک برای دیگر مشکلات سلامت نیز مطرح شده است.

رژیم کتوژنیک چگونه اجرا می‌شود؟

رژیم کتوژنیک با سهم اصلی چربی (% 70-80) و باقی‌مانده پروتئین (% 8-15) و مقدار کم کربوهیدرات (% 2 -% 5) تعریف می‌شود. هدف در این رژیم، حفظ وضعیت ایده‌آل بدنِ در حال پرهیز بدون افزایش وزن است. با محدود کردن کربوهیدرات و پروتئین، انرژی به‌جای آن از چربی بدن و چربی غذایی تأمین می‌شود. به بیان دیگر، بدن برای انرژی چربی می‌سوزاند. با کاهش گلوکز، گروه‌های کتونیِ مشتق از چربی، در وضعیت متابولیکی موسوم به کتوز (ketosis)، به منبع اصلی انرژی بدن تبدیل می‌شوند. این رژیم سه نوع دارد: رژیم تری‌گلیسرید زنجیره متوسط، اتکینز اصلاح‌شده و درمان با شاخص گلیسمی پایین.

حتی با امکان انتخاب میان آن‌ها، نگرانی‌های سلامت رژیم کتوژنیک باقی می‌مانند. برای مثال اگر درست اجرا نشود، خطر بیماری‌هایی مانند کمبود مواد مغذی، کاهش حجم خون، افت پتاسیم، سنگ کلیه و نقرس دارد. بنابراین باید به شکل مناسب تنظیم شود.

از غذاهای پیشنهادی رژیم کتوژنیک می‌توان نام برد:

• گوشت قرمز
• طیور
• ماهی
• تخم‌مرغ 
• پنیر
• آووکادو
• روغن زیتون
• و روغن نارگیل که در میان گزینه‌های غذایی آن هستند.

همچنین سبزی‌های برگی، لوبیاسبز و کلم بروکلی و برخی سبزی‌های نشاسته‌ای در آن جای دارند. گرچه این رژیم کمی محدودکننده است، گفته می‌شود به دلیل دریافت زیاد چربی، این غذاها جذاب‌تر و سیرکننده‌تر می‌شوند.

غذاهایی که رژیم کتوژنیک توصیه نمی‌کند (باید محدود یا حذف شوند) شامل: 

• غلات و محصولات مشابه (برنج، گندم، چاودار، جو دوسر، جو، کینوا، ماکارونی، غلات و پیتزا)
• حبوبات و لوبیا
• برخی سبزی‌ها و گیاهان ریشه‌ای (نخودفرنگی، ذرت، سیب‌زمینی، سیب‌زمینی)
• میوه‌های پرکربوهیدرات؛ میوه خشک (موز، سیب، پرتقال) 
• لبنیات کم‌چرب
• چربی‌ها و روغن‌های تصفیه‌شده؛ روغن‌های گیاهی
• قند
• و الکل است.

آیا رژیم کتوژنیک در سرطان جایگاهی دارد؟

سرطان نام مشترک گروه بزرگی از بیماری‌های ناهمگون است، اما نقطه مشترک بسیاری از انواع آن، اثر واربورگ است؛

کمبود اکسیژن سازوکارهای تولید انرژی سلول سرطانی را تغییر می‌دهد. به این ترتیب سلول سرطانی در محیط بدون اکسیژن نیز انرژی تولید می‌کند و می‌تواند رشد و تکثیر کند. حتی با دادن اکسیژن اضافی، سلول‌های سرطان با سامانه‌ای به نام گلیکولیز بی‌هوازی، همچنان بدون اکسیژن انرژی تولید می‌کنند. این وضعیت «اثر واربورگ» نام دارد.

در نتیجه آن، اسید لاکتیک در محیط جمع می‌شود. یعنی محیط اسیدی علت سرطان نیست، پیامد آن است. به همین دلیل، درمان‌های قلیایی در سرطان بی‌اثرند.

طرفداران کتوژنیک، اثر واربورگ را که می‌توان توان سلول سرطان برای تولید انرژی بدون اکسیژن خلاصه کرد، به شکل اینکه اگر سلول سرطان به قند نرسد می‌میرد، به‌اشتباه تفسیر می‌کنند. بااین‌حال گرچه مولکول‌های چربی مستقیم به مولکول قند (گلوکز) تبدیل نمی‌شوند، کبد برای به دست آوردن گلوکز، انرژی را از چربی‌ها تأمین می‌کند.

- نشاسته و فروکتوز چیست و قند اضافی چگونه به چربی تبدیل می‌شود؟

احتمالاً به همین علت، نتایج کارآزمایی‌های بالینی رژیم کتوژنیک در سرطان و دیگر وضعیت‌های مزمن ناسازگار بوده‌اند.

نتیجه

چربی بسیار زیاد، پروتئین کم و کربوهیدرات تقریباً هیچ، استفاده طولانی از این رژیم را تقریباً ناممکن می‌کند. تغییر بنیادین عادت‌های غذایی، رویکردی مادام‌العمر با ظرفیت عوارض مهم است. بااین‌حال مطالعات فراوان اثبات‌کننده اثر کتوژنیک بر صرع، با پژوهش‌ها و شواهد درمان چاقی و دیابت نوع 2 پشتیبانی می‌شوند. اما بیشتر کاربردهای آن در سرطان و دیگر اختلالات عصبی، شواهد اولیه و نامشخص ارائه می‌کنند.

موضوعات مرتبط:

• فهرست بهترین رژیم‌ها و برنامه‌های تغذیه جهان اعلام شد
• محبوب‌ترین رژیم‌های 2017؛ تعداد 6 رژیم با مزایا و معایب
• زندگی سالم بسیار نزدیک‌تر از تصور است: رژیم مدیترانه‌ای