Mənəvi və Dini Qayğı – Xroniki Xəstəlik və Xərçəng Prosesində

Problemlərin həllində din və mənəviyyatdan dəstək təbiidir. Amma daxili mənəvi potensialı çıxarmaq və dindən yararlanmaq hər kəsin tək və hər vaxt bacardığı deyil. Ciddi xəstəlik kimi çətin ana uyğunlaşmada çox vaxt peşəkar kömək lazımdır. Dünyada və ölkəmizdə sağlamlıqda, xüsusilə xərçəngdə mənəvi qayğıdan əvvəl anlayışa baxaq.

Mənəviyyat nədir?

Şəxsin özü və başqaları ilə əlaqəsini, kainatdakı yerini, həyat mənasını anlama və qəbul cəhdidir. Varlığa dair dəyərdir. Hər kəsin həyat-ölüm sualı və cavabı var. Həyatboyu təcrübə və bilik nəticəsidir; məqsədə cavabla öz mənəviyyatını qurur.

Dinlə asan oxşadılıb birləşdirilsə də, əsasən fərqlidir. Din ənənəsi zəngin, sosial rol və məsuliyyət yükləyən, sərhəd və qaydalı subyektiv təlimdir. Sağlamlıq, xəstəlik, ölüm, günah, axirət və başqasına məsuliyyət inancını daşıyır. Mənəviyyat ilkin hissə sayılsa da dini inanc və praktikadan daha genişdir.

Mənəvi inanc-dəyər təşkilatlı dinlə bağlı ola və olmaya bilər. Güclü dini olmayanın da mənəvi tərəfi, heç birinə aid hiss etməyənin də dəyəri ola bilər.

Mənəvi qayğı nədir?

Xəstəlik, əlillik, fəlakət kimi qəfil mənfi dəyişmədə ağrı, sıxıntı, kədər, qorxu, təklik və ümidsizlikdə yanında olmaq, inancına dəstək, adət-ibadətə bələdçilik, həyat və varlığa yeni mənada yol göstərməkdir.

Xəstəlik və müalicə təsir edir; insan nə edib düşünəcəyini bilməyib kömək, təsəlli, ruh və maraq istəyir. Qayğının yeri budur. Demək olar hər dində ibadət və ritual var; edə bilmək müsbət təsir və məna verir.

Bəşər tarixində insanın şəfa axtarışında sağlamlıqla mənəvi sahənin həmişə birlikdə olduğu görünür. Demək olar ki, bütün insan cəmiyyətlərində şəfa maddi vasitələrlə axtarılsa da, maddədən kənar qüvvələrin rolu da bu axtarışa həmişə yoldaşlıq etmişdir. Mənəvi qayğının dünya nümunələrinə və tarixi prosesinə baxdıqda İslam, xristianlıq və ya digər dinlərə mənsub cəmiyyətlərin həmin dövrə aid səhiyyə müəssisələrində mənəviyyata yönəlmiş quruluşlara rast gəlinir. Lakin bu yanaşmaların müəyyən bir din əsasında olduğunu görürük. Müasir dövrdə ölkələrin cəmiyyətləri çoxmədəniyyətli, daha mozaik quruluşa çevrilmişdir. Bu da mənəvi qayğı anlayışının bir çox dini birlikdə əhatə etməsini tələb edir və bu gün peşəkar yanaşma da bu şəkildədir.

Xərçəng başda olmaqla ciddi və irəliləyən xəstəlikdə dəstək sahəsi palliativ qayğı, xəstə və yaxınlarının bu ehtiyacına da diqqət yetirir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (DSÖ) palliativ qayğını xəstə və ailəsinin fiziki, psixososial və mənəvi qayğısını yaxşılaşdıran yanaşma kimi müəyyən edir. Ağır xəstəlik prosesinin mənəvi yükü həm xəstəyə, həm də ailəyə təsir göstərir. Buna görə mənəvi qayğı həm xəstəni, həm də onun yaxınlarını əhatə edir.

Duke Universiteti Mənəviyyat, İlahiyyat və Sağlamlıq Mərkəzi (Duke University Center for Spirituality, Theology and Health) ehtiyacları belə deyir;

• Xəstəliyi mənalandırmaq: Niyə özü, gələcəkdə özü və ailəyə nə nəticə deyə narahatdır. Uzun fiziki problem və nəticə ilə necə mübarizə, ruhi yükü necə qaldırmaq maraqdır.

- Əlaqəli mövzu: Zamanın dayandığı an: XƏRÇƏNG DİAQNOZU!

• Prosesdə «məna» ehtiyacı: Xəstəlik müddətində xəstəliyin öhdəsindən gəlmək üçün xəstəliklə mübarizə motivasiyasının vaxtaşırı yenilənməsi lazımdır.
• Mənəvi inancın qəbul, hörmət və dəstəyi: Dəyərlər hər kəsə vacibdir; xəstə mütəxəssisin hörmətini önəmsəyir.
• Zehnin başqa mövzuya yönəlməsi: Xəstə özünə və xəstəliyə narahatlıqdan uzaqlaşmaq istəyir. Mənəvi mövzu sağlam, güclü diqqət yeridir.
• Nəzarəti alma və buraxma hissi: Xəstəlik və xəstəxana prosesləri xəstələrin özlərini tənha, kənarlaşdırılmış hiss etmələrinə səbəb olur. Mənsub olduqları dini icmanın üzvlərinin onlar üçün dua etdiyini bilmələri, həmin şəxslərin onları ziyarət etməsi kimi təcrübələr xəstələrə onlara əhəmiyyət verildiyini, yaradan tərəfindən sevildiklərini hiss etdirir.
• Ölümü qəbul və öhdəsindən gəlmək: Ciddi xəstəlik yaşamaq, xəstəxana prosesi kimi təcrübələr xəstələrə sonsuza qədər yaşamayacaqlarını dərk etdirir. Hətta insanların çoxu ölümdən qorxduğundan daha çox ölüm prosesindən qorxur. Çünki bu proses insanların özləri və həyatları üzərində nəzarəti itirdikləri, özlərini narahat və tənha hiss etdikləri dövrdür. Bununla yanaşı, xəstələr ölümdən sonra cəzalandırılmaq kimi qorxulara görə mənəvi baxımdan da ölümə hazır hiss etməyə bilərlər. Bu nöqtədə də onlara yol göstərəcək, narahatlıqlarını azaldacaq və ümid verəcək mütəxəssislərə ehtiyac duyacaqlar.
• Bağışlama və bağışlanma: Xəstəliyi cəza sayanlar ölüm fikri ilə buna çox ehtiyac duyur. Dini-mənəvi inanc başqasını bağışlamağa və istəməyə, günah və qəzəbdən sağlam arınmağa kömək edir.
• Xəstəlikdə şükür: Xəstələrin malik olduqları sağlamlıq və insan münasibətləri səbəbindən minnətdarlıq hiss etmələri xəstəlik prosesinə daha asan uyğunlaşmalarına və daha müsbət baxış formalaşdırmalarına kömək edir. Dini inanclar və dini hekayələr minnətdarlıq hissini gücləndirir. Din böyüklərinin başına gələnlərə dair rəvayətlər xəstəlik prosesində yol göstərəcək müsbət rol modellərinin formalaşmasına kömək edir.
• Ümid hissi: Ümid motivasiyanın lokomotividir; yoxdursa mübarizə buraxıla bilər. Mənəvi inanc müalicədə vacib ümiddir.

Səhiyyə xidmətində fiziki ehtiyacları müəyyən edən meyarlar və ya ölçmələr vardır. Ən sadə nümunə olaraq fiziki müayinə tapıntısını və ya laboratoriya nəticəsini göstərə bilərik. Lakin xəstələrin mənəvi stressinin və ehtiyaclarının müəyyən edilməsi, başqa sözlə müayinəsi də vacibdir. Bu ehtiyac üçün şəxslərin mənəvi qayğı ehtiyacını qiymətləndirən şkalalar və ya sorğular mövcuddur.

1981-də Lissabonda demək olar bütün ölkə həkim birliklərinin toplantısında Dünya Tibb Assosiasiyası Hüquqlar Bəyannaməsinin Dini Yardım 11. maddəsində, xəstənin öz dininin din xadimi köməyi daxil ruhi və əxlaqi təsəlli istəmək və ya rədd etmək hüququ bildirilib.

Türkiyədə dini və mənəvi qayğı:

01.08.1998-ci il 23420 Rəsmi Qəzetdə Xəstə Hüquqları Qaydası 38: «Qurum imkanı ilə dini vəzifəni sərbəst yerinə yetirmək tədbiri alınır. Xidmət pozulmadan, başqası narahat edilmədən, tibbi müalicəyə müdaxiləsiz dini təlqin və mənəvi dəstək üçün istəklə inancına uyğun din xadimi çağırılır.»

Türkiyədə Mənəvi Dəstək və Rəhbərlik Xidməti 07.01.2015 tarixində Səhiyyə Nazirliyi ilə Diyanət İşləri Başqanlığı arasında bağlanmış, xəstəxanalarda mənəvi dəstək təqdim edilməsinə yönəlmiş əməkdaşlıq protokoluna əsasən altı vilayətdə sınaq olaraq tətbiq edilməyə başlanmışdır. Bunlar Ankara, İstanbul, Ordu, Erzurum, Kayseri və Samsundur. 2016 ilinin dekabrından etibarən Mənəvi Dəstək və Rəhbərlik Xidməti hazırda 14 vilayətdə tətbiq edilmişdir. Bu sahədə xidmət göstərəcək personalın seçim meyarlarına baxdıqda, ilahiyyat sahəsində dörd illik bakalavr təhsilini tamamlamış şəxslər arasından seçildikləri görünür.

Mənəvi dəstək və ya dini qayğı göstərilən müalicə proseslərində daha yaxşı nəticələr əldə edildiyini göstərən çoxsaylı tədqiqat vardır. Xəstəliyə, xəstəliyin mərhələsinə və ya mənsub olunan mədəniyyət və dəyərlərə uyğun, peşəkar mənəvi qayğı xidmətləri inkişaf etdirilməlidir. Mənəvi qayğı təhsilinin mənimsənilməsi, bu sahədə mütəxəssislərin yetişdirilməsi, aparılan elmi tədqiqat və araşdırmaların artması ilə daha mənalı nəticələr əldə oluna biləcəkdir.

Əlaqəli mövzu:

- Xərçəng baxıcıları unudulmamalıdır – müşayiətçiyə dəstəyin 4 yolu

- Avropa Xərçəng Xəstəsi Hüquqları – dərslər və tövsiyələr

- Son dövrdə ünsiyyət necə olmalıdır? Ölüm danışılmalıdırmı?