مراقبت معنوی و دینی – در روند بیماری مزمن و سرطان

کمک گرفتن انسان از دین و معنویت برای حل مشکلاتی که در زندگی با آن‌ها روبه‌رو می‌شود، کاملاً طبیعی و معمول است. اما آشکار کردن توان معنوی درونی که در مقابله با مشکلات کمک می‌کند و بهره بردن از دین، کاری نیست که همه همیشه به‌تنهایی از عهده آن برآیند. از این رو افراد در مورد دشواری‌های سازگاری با لحظات سخت، مانند روند بیماری‌های جدی، اغلب ممکن است به کمک حرفه‌ای نیاز پیدا کنند. پیش از پرداختن به مفهوم مراقبت معنوی که در محیط سلامت جهان و کشور ما، به‌ویژه در روند بیماری‌های جدی مانند سرطان جایگاه دارد، می‌توانیم درباره مفهوم معنویت صحبت کنیم.

معنویت چیست؟

معنویت، تلاش فرد برای درک و پذیرش روابط خود با خویشتن و دیگران، جایگاهش در جهان و معنای زندگی است. با این تعریف، معنویت ارزشی مرتبط با وجود انسان است. هر انسانی درباره زندگی و مرگ پرسش‌هایی دارد و برای آن‌ها پاسخ‌هایی در نظر می‌گیرد. معنویت همچنین نتیجه تجربه‌های سراسر زندگی و دانش کسب‌شده است. افراد با پاسخ‌هایی که درباره هدف زندگی می‌یابند، به نوعی معنویت خود را شکل می‌دهند.

معنویت مفهومی است که به‌آسانی با دین مشابه دانسته یا یکپارچه می‌شود، اما در اصل با دین تفاوت دارد. تفاوت دین و معنویت را می‌توان این‌گونه بیان کرد: دین برخلاف معنویت، آموزه‌ای ذهنی با وجه سنتی غنی است که نقش‌ها و مسئولیت‌های اجتماعی ایجاد می‌کند و مرزها و قواعد مشخصی دارد. باورهای مربوط به سلامت، بیماری، مرگ، گناه، زندگی پس از مرگ و مسئولیت در برابر دیگران را در بر می‌گیرد. از سوی دیگر می‌توان معنویت را نخستین جزء دین دانست، اما این مفهوم گسترده‌تر از آن است که به باورها و اعمال دینی محدود شود.

باورها و ارزش‌های معنوی ممکن است با یک دین سازمان‌یافته مرتبط باشند یا نباشند. همچنین افرادی که باور دینی قوی ندارند نیز ممکن است وجه معنوی داشته باشند. فرد می‌تواند بدون احساس تعلق به هیچ دین یا بدون عضویت در یک دین نیز دارای ارزش‌های معنوی باشد.

مراقبت معنوی چیست؟

مراقبت معنوی یعنی در کنار افراد بودن در حالت‌های دردناک، پریشان، اندوهگین، ترس‌آلود، تنهایی و ناامیدی که ممکن است با تغییرات ناگهانی منفی مانند بیماری، ناتوانی یا فاجعه پدید آیند؛ حمایت از آنان از نظر باورهایشان، راهنمایی در انجام آداب و عبادت‌ها و نشان دادن راهی برای بخشیدن معنای تازه به زندگی و وجود خود.

روند بیماری و درمان‌ها مسلماً بر معنویت فرد اثر می‌گذارند. ممکن است افراد در این وضعیت ندانند چه کنند یا چگونه فکر کنند؛ منتظر کمک و حمایت باشند و تسلی، روحیه و توجه بخواهند. اهمیت مراقبت معنوی در همین نقطه است. تقریباً در همه دین‌ها و جریان‌های معنوی، شکل‌هایی از عبادت و آیین وجود دارد. توانایی انجام آن‌ها بر معنویت اثر مثبت می‌گذارد و به آن معنا می‌بخشد.

در تاریخ بشر و جست‌وجوی انسان برای شفا دیده می‌شود که سلامت و حوزه معنوی همواره با یکدیگر ارتباط داشته‌اند. در تقریباً همه جوامع انسانی، هنگامی که شفا به شکل مادی جست‌وجو می‌شده، نقش نیروهای فرامادی نیز همواره همراه این جست‌وجو بوده است. با نگاه به نمونه‌های جهانی و روند تاریخی مراقبت معنوی، در نهادهای سلامتِ دوران‌های گوناگون جوامع اسلامی، مسیحی یا دیگر ادیان، ساختارهای معنوی دیده می‌شود. اما می‌بینیم که این رویکردها بر یک دین مشخص استوار بوده‌اند. در روزگار ما جوامع کشورها ساختاری چندفرهنگی و متنوع‌تر یافته‌اند. این امر ایجاب می‌کند درک مراقبت معنوی چندین دین را هم‌زمان در بر بگیرد و امروزه نگاه حرفه‌ای نیز چنین است.

حوزه پزشکی عهده‌دار درمان‌های حمایتی بیماری‌های جدی و پیش‌رونده، به‌ویژه سرطان، یعنی مراقبت تسکینی، به این نیاز بیمار و نزدیکان او نیز می‌پردازد. سازمان جهانی بهداشت (WHO) در تعریف مراقبت تسکینی، آن را رویکردی برای بهبود مراقبت جسمی، روانی‌اجتماعی و معنوی بیمار و خانواده‌اش توصیف می‌کند. بار معنوی بیماری شدید هم بیمار و هم خانواده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. از این رو مراقبت معنوی هم بیمار و هم نزدیکانش را در بر می‌گیرد.

مرکز معنویت، الهیات و سلامت دانشگاه دوک (Duke University Center for Spirituality, Theology and Health)، نیازهای معنوی افراد مرتبط با بیماری را چنین توضیح داده است:

• نیاز به معنا دادن به بیماری: بیمار نگران است که چرا خود به این بیماری مبتلا شده و بیماری چه پیامدهایی برای آینده او و خانواده‌اش خواهد داشت. او درباره نتایج احتمالی این وضعیت که مشکلات جسمی طولانی‌مدت ایجاد می‌کند، چگونگی مقابله با روند بیماری و تحمل بار روانی خود پرسش دارد.

- موضوع مرتبط: لحظه‌ای که زمان می‌ایستد: دریافت تشخیص سرطان!

• نیاز به «معنا» در ادامه روند بیماری: در طول بیماری، برای کنار آمدن با آن لازم است انگیزه مبارزه با بیماری هر چند وقت یک‌بار تجدید شود.
• نیاز به پذیرفته شدن، محترم شمرده شدن و حمایت از باورهای معنوی: ارزش‌های معنوی برای هر انسان بسیار مهم‌اند. به همین دلیل بیماران اهمیت می‌دهند که متخصصانِ مراقب آن‌ها به ارزش‌های معنوی‌شان احترام بگذارند.
• نیاز ذهن به تمرکز بر موضوعاتی جز بیماری: بیماران نیاز دارند ذهنشان از نگرانی‌های مربوط به بیماری و خودشان فاصله بگیرد. موضوعات معنوی حوزه‌ای سالم و قوی برای جلب توجه هستند.
• نیاز به احساس در دست گرفتن کنترل و واگذاشتن کنترل: روند بیماری و بستری موجب می‌شود بیماران احساس تنهایی و طردشدگی کنند. تجربه‌هایی مانند آگاهی از دعای افراد جامعه دینی‌شان برای آن‌ها یا ملاقات این افراد، به بیمار احساس مورد توجه بودن و محبوب خالق بودن می‌دهد.
• پذیرفتن مرگ و کنار آمدن با آن: تجربه‌هایی مانند بیماری جدی و روند بستری، به بیماران یادآوری می‌کند که همیشگی زندگی نخواهند کرد. حتی بیشتر افراد بیش از آنکه از مرگ بترسند، از روند مردن می‌ترسند. زیرا این دوره‌ای است که افراد کنترل خود و زندگی‌شان را از دست می‌دهند و احساس ناراحتی و تنهایی می‌کنند. علاوه بر این، بیماران ممکن است به دلیل ترس‌هایی مانند مجازات پس از مرگ، از نظر معنوی نیز احساس آمادگی برای مرگ نکنند. در این نقطه هم به متخصصانی نیاز خواهند داشت که راهنمایی‌شان کنند، اضطراب را کاهش دهند و به آن‌ها امید بدهند.
• نیاز به بخشیدن و بخشوده شدن: برخی افراد ممکن است بیماری را مجازات بدانند. از این رو همراه با فکر مرگ، نیاز آن‌ها به بخشیدن و بخشوده شدن افزایش می‌یابد. باورهای معنوی و دینی نیز در روند نیاز به بخشیدن دیگران و طلب بخشش از آنان به افراد کمک می‌کنند و یاری می‌دهند به شکلی سالم از احساس گناه و خشم رها شوند.
• نیاز به سپاسگزاری در روند تجربه بیماری: احساس سپاسگزاری بیمار برای سلامتی و روابط انسانی‌ای که دارد، به سازگاری آسان‌تر با روند بیماری و ایجاد دیدگاه مثبت‌تر کمک می‌کند. باورها و داستان‌های دینی حس سپاسگزاری را تقویت می‌کنند. روایت‌های آنچه بر بزرگان دین گذشته است، به شکل‌گیری الگوهای مثبت راهنما در روند بیماری کمک می‌کند.
• نیاز به احساس امید: امید نیروی محرک انگیزه است. بدون امید، بیماران ممکن است از مبارزه دست بکشند. بنابراین باورهای معنوی که منبع مهم امیدند، در روند درمان اهمیت بسیار دارند.

در مراقبت سلامت، معیارها یا اندازه‌گیری‌هایی برای تعیین نیازهای جسمی وجود دارند. ساده‌ترین مثال، یافته معاینه جسمی یا نتیجه آزمایشگاه است. اما مشخص کردن تنش و نیازهای معنوی بیمار، به عبارت دیگر بررسی آن‌ها، نیز مهم است. برای این نیاز، مقیاس‌ها یا پرسش‌نامه‌هایی برای ارزیابی نیاز افراد به مراقبت معنوی وجود دارد.

در سال 1981 در نشست لیسبون با حضور تقریباً همه انجمن‌های پزشکی کشورهای جهان، در ماده 11 با عنوان حق کمک دینی از اعلامیه حقوق بیمارِ انجمن جهانی پزشکی، بیان شد که بیمار حق دارد تسلی روحی و اخلاقی، از جمله کمک روحانیِ متعلق به دین مورد باور خود را درخواست یا رد کند و این حق به رسمیت شناخته شد.

وضعیت مراقبت دینی و معنوی در ترکیه ما:

خدمات حمایت معنوی در ترکیه در آیین‌نامه حقوق بیمار منتشرشده در روزنامه رسمی مورخ 01.08.1998 به شماره 23420، در ماده 38 چنین بیان شده است: «در حد امکانات مؤسسات و نهادهای سلامت، تدابیر لازم اتخاذ می‌شود تا بیماران بتوانند تکالیف دینی خود را آزادانه انجام دهند. به شرط ایجاد نکردن اختلال در خدمات مؤسسه، مزاحم نشدن برای دیگران و مداخله نکردن به هیچ شکل در درمان پزشکی تنظیم و اجراشده توسط کارکنان، در صورت درخواست بیمار، برای ارشاد دینی و حمایت معنوی از او، روحانی متناسب با باورهای دینی‌اش دعوت می‌شود.»

خدمات حمایت و راهنمایی معنوی در ترکیه، بر اساس پروتکل همکاری میان وزارت بهداشت و ریاست امور دینی در تاریخ 07.01.2015 برای ارائه حمایت معنوی در بیمارستان‌ها، به‌صورت آزمایشی در شش استان آغاز شد. این استان‌ها آنکارا، استانبول، اردو، ارزروم، قیصریه و سامسون هستند. از دسامبر 2016 خدمات حمایت و راهنمایی معنوی در 14 استان اجرا شده است. با نگاه به معیارهای انتخاب کارکنان ارائه‌دهنده این خدمات، آنان از میان افرادی انتخاب می‌شوند که دوره کارشناسی چهارساله الهیات را تمام کرده‌اند.

پژوهش‌های بسیاری نشان می‌دهند در روند درمانی همراه با حمایت معنوی یا مراقبت دینی، نتایج بهتری به دست می‌آید. لازم است خدمات حرفه‌ای مراقبت معنوی متناسب با بیماری، مرحله بیماری یا فرهنگ و ارزش‌های فرد توسعه یابند. با پذیرش آموزش مراقبت معنوی، تربیت متخصصان این حوزه و افزایش مطالعات و پژوهش‌های علمی، نتایج بسیار معنادارتری می‌توان به دست آورد.

موضوع مرتبط:

- مراقبان بیماران سرطانی نباید فراموش شوند – 4 راه حمایت از همراهان

- اعلامیه اروپایی حقوق بیمار سرطانی – درس‌های آموخته‌شده و توصیه‌های ما به بیماران و نزدیکان

- ارتباط در پایان زندگی در سرطان چگونه باید باشد؟ آیا باید درباره مرگ صحبت کرد؟