Məşhurlar və xərçəngləri

Hamımız xəstələnməkdən, xərçəng diaqnozu almaqdan və ya ölməkdən qorxuruq. Bütün bəşəriyyət kimi keçmişdən bu günə ölümsüzlük xəyal edirik. Lakin bəzi həqiqətlər qarşımızda bizi gözləyir; başımıza gələndə varlı, kasıb, təhsilli, təhsilsiz ayırmır. Eynilə oktyabr 2003-cü ildə Steve Jobsun üzləşməli olduğu xərçəng kimi. Bu mövzuya geniş yer ayırmaq istəyirəm, çünki başdan sona çoxumuzun yaşadığı vəziyyətlərə güzgü tutur.

Apple və Iphone deyiləndə ilk ağla gələn Steve Jobsdan uroloji müayinədən sonra sidik axarı və böyrəklərinin kompüter tomoqrafiyası istəndi. Nəticədə böyrəklərdə problem görünmürdü, lakin mədəaltı vəzinin üzərində kölgə vardı. Uroloq dərhal onu müayinə etdirməsini söylədi. Jobs bunu etmədi. Lakin həkimi məsələnin həqiqətən vacib olduğunu deyərək israr etdi. Bundan sonra Steve bir səhər erkən həkimə getdi və tomoqrafiyanı araşdıranlar pis xəbəri verməli oldular. Mədəaltı vəzində şiş olduğunu dedilər, hətta biri həyatda yarımçıq işlərini tamamlamağı məsləhət gördü. O axşam endoskopiya edərək şişdən iynə ilə bir neçə hüceyrə götürdülər. Həkimlər sevinmişdilər; Jobsun xərçənginin pankreatik neyroendokrin şiş olduğu aydınlaşdı. Mədəaltı vəzi xərçənginin bu nadir növünün müalicəsi klassik pankreas xərçənglərindən daha mümkündür. Əslində Jobs həm şişin növünə, həm də belə erkən aşkarlandığına görə çox şanslı idi. Şiş yayılmadan çıxarıla biləcəkdi. İlk zəng etdiyi şəxslərdən biri Hindistandakı aşramda tanış olduğu Larry Brilliant oldu.

Jobs qəbul edilən yeganə tibbi yanaşmanı — şişin əməliyyatla çıxarılmasını rədd edərək dostlarını və həyat yoldaşını dəhşətə gətirdi. “Bədənimi kəsib açmalarını heç istəmirdim, buna görə başqa bir neçə şey sınadım”, deyə bir qədər peşmanlıqla xatırlayırdı.

Sərt veqan pəhrizinə başladı, bol təzə yerkökü və meyvə şirəsi içdi. Buna akupunktur, müxtəlif şəfalı otlar və bəzən internetdə rast gəldiyi və ya ölkənin müxtəlif yerlərində insanların danışdığı müalicələri əlavə etdi. Bir müddət Cənubi Kaliforniyada təbii müalicə klinikası işlədən, orqanik bitkilərin, şirə oruclarının, bağırsaqları tez-tez təmizləməyin, hidroterapiyanın və hər cür mənfi hissi ifadə etməyin əhəmiyyətini vurğulayan həkimin təsirinə düşdü. Dostları israrla əməliyyat və kimyaterapiya almağı söylədilər. Qidalanma əsaslı alternativ müalicələrdə yenilik etmiş pəhriz həkimi Dean Ornish belə Jobsla uzun gəzintiyə çıxaraq bəzən müasir tibbin ən doğru seçim olduğunu israrla anlatmağa çalışdı. “Həqiqətən əməliyyata ehtiyacın var”, deyə Ornish ona söylədi.

Jobs oktyabr 2003-cü ildə diaqnoz qoyulduqdan sonra doqquz ay müqavimət göstərdi. İyul 2004-cü ildə tomoqrafiya şişin böyüdüyünü və yəqin ki, yayıldığını göstərdi. Jobs həqiqətlə üzləşməli oldu. 31 iyul 2004-cü il şənbə günü Stanford Universiteti Tibb Mərkəzində əməliyyat olundu. Bu xərçəngin standart müalicəsi olan Whipple əməliyyatı, yəni mədəaltı vəzi ilə yanaşı mədənin böyük və bağırsağın bir hissəsinin çıxarılması tam tətbiq edilə bilmədi. Həkimlər bunu düşündülər, lakin sonunda daha az radikal yanaşma — modifikasiya edilmiş Whipple seçərək yalnız mədəaltı vəzinin bir hissəsini çıxardılar. Əməliyyatın yan təsiri yeniyetməlikdən bəri obsesiv tətbiq etdiyi pəhrizlər və qəribə təmizlənmə-oruc rejimləri səbəbindən Jobs üçün problem yaradacaqdı. Mədəaltı vəzi mədənin qidaları həzm etməsini və qida maddələrini mənimsəməsini təmin edən fermentlər istehsal etdiyindən bir hissəsinin çıxarılması kifayət qədər zülal qəbulunu çətinləşdirir. Xəstələrə tez-tez yemək, qidalı pəhriz, müxtəlif ət və balıq zülalları ilə yanaşı tam yağlı süd məhsulları tövsiyə edilir.

Təəssüf ki, xərçəng yayılmışdı. Həkimlər əməliyyatda üç metastaz tapdılar. Doqquz ay əvvəl əməliyyat etsəydilər, bəlkə yayılmadan xərçəngi dayandıra bilərdilər. Jobsun kimyaterapiyaya başlaması qidalanma çətinliklərini daha da artırdı.

2008-ci ilin əvvəlində Jobs və həkimləri xərçəngin yayıldığına artıq əmin idilər. Həkimlər 2004-cü ildə şişləri çıxararkən xərçəng genomunun qismən xəritəsini hazırlayıb hansı yolların qüsurlu olduğunu müəyyənləşdirmişdilər. Ən faydalı hesab etdikləri müalicələri tətbiq edirdilər. Jobsun qidalanma problemləri 2008-ci ilin əvvəlindən ağırlaşdı. 2008-ci ilin yazında birdən on səkkiz kilo arıqladı. Hormonal tarazsızlıqdan əziyyət çəkirdi. Mədəaltı vəzinin hormonlarından qlükaqon insulinin əksinə təsir edir və qaraciyərin qan şəkərini artırmasını təmin edir. Jobsun şişi qaraciyərə yayılaraq böyük zədə yaradırdı. Getdikcə arıqlayırdı; buna görə qlükaqonu azaldan dərmanlar verdilər. Çox xəstə idi, güclü ağrı çəkirdi. Yenidən kimyaterapiyaya başlamışdı. Dərisi quruyub çatlayırdı. Alternativ müalicələr üçün İsveçrənin Bazel şəhərinə getdi, eksperimental hormon və radioterapiya aldı. Rotterdamda hazırlanmış peptid reseptoru radionuklid terapiyası adlanan eksperimental müalicədən də keçdi.

- Steve Jobs və minlərlə həyat alternativ xərçəng müalicələrinə qurban verilir!

Jobsun onkoloji komandasının rəhbəri aylardır ona qaraciyər transplantasiyası lazım gələ biləcəyini deyirdi. Sonda razılaşaraq orqan köçürmə siyahısında gözləməyə başladı. Siyahının başına çatdıqdan bir neçə gün sonra, 21 mart 2009-cu ildə iyirmi yaşlarının ortasındakı gənc həftəsonu avtomobil qəzasında öldü və orqanları bağışlandı. Köçürmə uğurlu olsa da, vəziyyət hələ ürəkaçan deyildi. Həkimlər qaraciyəri çıxaranda peritonda — daxili orqanları əhatə edən nazik qişada ləkələr tapdılar. Qaraciyərin hər yerində şişlər də vardı, yəni xərçəng çox güman başqa yerə yayılmışdı. Görünür, şiş zamanla mutasiyaya uğrayıb xarakterini dəyişmiş və daha sürətlə böyüyürdü. Nümunələr götürərək yenidən genetik xəritələr hazırladılar.

Jobs oğlu Reedin iyun 2010-cu ildəki lisey məzuniyyət mərasimində iştirak etməyi çox istəyirdi.

Jobsa xərçəng diaqnozu qoyulandan Reed yaylarını Stanforddakı onkologiya laboratoriyasında çalışıb kolon xərçənginin genetik markerlərini tapmaq üçün DNA sekvenslənməsi edərək keçirməyə başladı. Bir təcrübədə mutasiyaların irsi ötürülməsini izlədi. “Xəstələnməyimin çox az yaxşı tərəflərindən biri Reedin çox yaxşı həkimlərlə xeyli işləməsi oldu”, — Jobs dedi. “Onun marağının eynisini mən onun yaşında kompüterlərə hiss edirdim. Düşünürəm ki, iyirmi birinci əsrin ən böyük ixtiraları biologiya ilə texnologiyanın kəsişdiyi sahələrdə ediləcək. Yeni dövr başlayır, eynilə mən onun yaşında olanda kompüter dövrünün başlaması kimi.”

Bir şənbə Reed məktəbinin bilik yarışı komandasındakı dörd yarışçıdan biri kimi yerli TV kanalına çıxdı. Aparıcı uşaqlardan böyüyəndə kim olmaq istədiklərini soruşdu. Reed Xərçəng tədqiqatçısı cavabını verdi. Bu hekayənin sonunda, oktyabr 2011-ci ildə dünyamıza baxışı ilə mühüm töhfələr və yeniliklər vermiş Steve Jobs həyatını itirdi.

Walt Disney

Ömrü boyu xəyallar quran və uşaqlara nağıl dünyasının qapılarını açan Walt Disney qırtlaq xərçəngi səbəbindən 15 dekabr 1966-cı ildə vəfat etdi.

Bob Marley

Dəri xərçəngi melanomaya tutularaq həyatdan köçmüş əfsanəvi müğənni Bob Marleyin ölməzdən əvvəl oğlu Ziggy-yə son sözü: “pul həyatı ala bilməz” oldu.

Hugh Jackman

2013-cü ildə dəri xərçəngi diaqnozu qoyulmuş Jackman daha əvvəl üç dəfə müalicəyə alınmışdı. Günəşin zərərli şüalarına qorunmadan məruzqalma nəticəsində yaranan və Avstraliyada çox yayılmış dəri xərçəngi növündən əziyyət çəkən Jackmanın müalicəsi hələ davam edir.

Carl Sagan

1978-ci ildə “Cənnətin əjdahaları” kitabına görə Pulitzer mükafatına layiq görülmüş astronom, yazıçı və 20-ci əsrin ən mühüm alimlərindən Carl Sagan 62 yaşında, 20 dekabr 1996-cı ildə sümük iliyi xərçəngindən həyatını itirdi.

Angelina Jolie

Xərçəng olmamış, lakin adını çəkmədən keçə bilməyəcəyimiz Angelina Jolie 2013-cü ildə hər iki süd vəzini, 2015-ci ilin əvvəlində isə yumurtalıqlarını çıxartdırdı. Genetik testində BRCA1 genində mutasiya aşkarlanmışdı və bu, % 87 süd vəzi xərçəngi, % 50 yumurtalıq xərçəngi riski daşıdığını göstərirdi. Bəs niyə irsi xərçəng genetik testi vermişdi? Çünki anası 56 yaşında yumurtalıq xərçəngindən ölmüşdü və Angelina Jolie yumurtalıq və süd vəzi xərçənglərinin bir hissəsinin irsi ola biləcəyini öyrənmişdi.

Anası aktrisa Marcheline Bertrandi 56 yaşında yumurtalıq xərçəngindən itirmiş Angelina Jolienin süd vəzi əməliyyatının ilk mərhələsi fevral 2013-cü ilin əvvəlində aparıldı.

New York Times-da dərc edilmiş məqalədə əməliyyatını açıqlayan Angelina Jolie anasının 10 il yumurtalıq xərçəngi müalicəsi aldığını oxucularla bölüşdü. Jolie, “Anam nəvələrini qucaqlayacaq qədər yaşadı. Lakin uşaqlarım nənələrinin nə qədər mehriban və yaxşı insan olduğunu bilmək şansına heç vaxt sahib olmayacaqlar”, dedi.

- İrsi süd vəzi xərçəngi olan insanlar necə izlənməli və müalicə edilməlidir?

Patrick Swayze

Amerikalı rəqqas, mahnı müəllifi və aktyor. Ghost (Kabus) filmindəki “Sam” rolu ilə yaddaşlarda qaldı.

2008-ci ilin yanvarında Swayzeyə mədəaltı vəzi xərçəngi diaqnozu qoyuldu və kimyaterapiyaya başladı. May 2008-ci ildə xərçəngin yayıldığı mədəsindən nümunə götürülməsi üçün əməliyyat olundu.

Bu dövrdə vəsiyyətini yazıb bütün əmlakını həyat yoldaşına qoydu. Əməliyyatdan sonra xəstəliyi yaxşılaşdı. Sentyabr 2008-ci ildə xərçəng əleyhinə kampaniyalar üçün televiziyalara çıxdı.

Yanvar 2009-cu ildə xərçəngin az da olsa qaraciyərinə yayıldığını açıqladı. Aprel 2009-cu ildə isə qaraciyəri bürüdüyü anlaşıldı. 14 sentyabr 2009-cu ildə diaqnozdan iyirmi ay sonra 57 yaşında öldü.

Ronald Reagan

ABŞ-nin 40-cı prezidenti Ronald Reagan həm dəri xərçənginə, həm də kolon xərçənginə tutulmuş, dəfələrlə əməliyyat olunmuşdu. Reagan 2004-cü ildə pnevmoniyadan həyatını itirdi.

ABŞ senatoru John McCain

2008-ci ildə Obama ilə seçkidə yarışıb uduzmuş respublikaçı prezident namizədi McCainin ötən aylarda gözündən qan laxtası çıxarılarkən beyin şişi olduğu fərq edildi.

David McLean

Marlboro siqaretinin Marlboro Man reklamı keçən əsrdə milyonlarla insanı “Marlboro ölkəsinə” çağırdı və dəvəti qəbul edən minlərlə insanın ölümünə səbəb oldu. Marlboro Man reklamı hələ də tarixdə insanlara ən çox təsir edən reklam sayılır.

İlk Marlboro Man reklamı 1955-ci ildə mediada göründü və iki il ərzində Marlboro satışlarını dörd dəfə artırdı. 1972-ci ildə Marlboro dünyada ən çox satılan siqaret idi.

Bu reklamlarda iştirak edən 3 aktyordan biri David McLean, ağciyər xərçəngi səbəbindən öldü.

Kylie Minogue

Məşhur müğənni Kylie Minogue da süd vəzi xərçənginə yoluxanlardandır. Müğənni 2005-ci ildə bu xəstəliyə tutulmuşdu. Şişi çıxarıldıqdan sonra təkrarlanma riskini azaltmaq üçün qoruyucu (adyuvant) kimyaterapiya almışdı. İndi isə müntəzəm yoxlamalara gedən sağlam qadın kimi həyatını davam etdirir.

- Marağınızı çəkə bilər: Süd vəzi xərçəngi əməliyyatından sonra kimyaterapiya almayacaq xəstələri necə müəyyən edirik?

Anastacia

Məşhur müğənni və musiqiçi yanvar 2003-cü ildə süd vəzilərini kiçiltməyə qərar verdi. Əməliyyat üçün çəkilən mammoqrafiyada süd vəzi xərçəngi olduğunu öyrəndi. Dərhal əməliyyat və radioterapiyanı tamamladı. Anastacia sonra gənc qadınlar üçün “Anastacia Fondu”nu yaratdı.

Levent Kırca

2015-ci ildə qaraciyər xərçənginə yoluxan və buna görə həyatını itirən Levent Kırca həmin ilin sentyabrında verdiyi müsahibədə bunları demişdi:

“65 yaşım var, ölsəm gözüm açıq getmərəm. Gənclər yaşasın, onlara heç nə olmasın. Həyatla oyunum ortadadır. ‘Hamı mənim üçün dua etsin’ kimi sözləri sevmirəm. Yaşayası olsaq, yaşayarıq, qardaş… Yaşa ata, yaşa ata… Mən həyatı haqqını verərək yaşadım. Gözlərimi bağlayanda ürəyim rahat olacaq. Bu rahatlığı olmayanlar düşünsün. Ölümdən qorxmuram. Üç kimyaterapiyam qalıb. Dövlət xəstəxanasında müalicə alıram. Amerikaya gedənlər də var, amma mən Atatürk kimi özümü türk həkimlərinə əmanət etdim. 2000-ci ildə qan xərçənginin bir növünə tutuldum. Heç kimə deməyib gizli saxladım. Sonda xərçəngi paçasından tutub yerə vurdum. Amma bu dəfəki çox güclü çıxdı.”

Steve McQuenn

22 yaşında motosiklet yarışlarından qazandığı pulla aktyorluq dərslərinə başlayan Steve McQueen teatrda istədiyi şöhrəti qazana bilməyəcəyini anlayaraq şansını Hollywoodda sınamağa qərar verdi. Kiçik seriallarda böyük, böyük filmlərdə kiçik rollar aldı. McQueenin anadangəlmə dəcəl davranışları Bill Ringa rolunda möcüzələr yaratdı, tənqidçilərdən tam qiymət aldı.

Nadir xərçəng növü olan ağciyər qişası xərçəngi (mezotelioma) olduğunu öyrəndikdə əvvəlki laqeyd davranışını göstərdi. Heç nə olmamış kimi yaşamaq istəyirdi. Yarış maşını sürərkən geyindiyi paltarlar yanğına davamlı kimyəvi maddə — asbestdən hazırlanırdı. Ağciyər qişası xərçəngi bu maddəyə intensiv məruz qalanlarda görülürdü. Ən böyük həvəsinin onu ölümə apardığını qəbul etmək istəmədi. ABŞ ordusunda geyindiyi paltarların səbəb olduğuna inanmağı seçdi. Lakin zənnlər həqiqətlər barədə çox az şey ehtiva edir.

Pavarotti

İtalyan opera ifaçısı Luciano Pavarotti öz nəslinin ən böyük tenoru adlandırılır. Dünya Kubası zamanı dirijor Zubin Mehtanın rəhbərliyi ilə Carreras və Domingo ilə verdiyi konsert bütün dövrlərin ən mühüm klassik musiqi konsertlərindən sayılır, yazısı isə ən çox satılmış klassik musiqi albomu oldu. Mədəaltı vəzi xərçəngindən 71 yaşında həyatdan köçdü.

Harun Kolçak

Kino sənətçisi Eşref Kolçakın oğlu, türk pop musiqisinin mühüm səsi Harun Kolçak, prostat xərçənginə 2014-cü ildə tutulmuşdu. “Ölüm həyatda bir çox şeyə məna verir. Ölümsüz olsaydıq, bir-birimizin qədrini bilməzdik” sözləri ilə xəstəliyini ifadə etdi.

22 iyun 2016-cı il çərşənbə günü Harun Kolçakın xərçənginin təkrarlandığı anlaşıldı. Sonra ümumi vəziyyəti qəfil pisləşərək təcili xəstəxanaya yerləşdirilən Harun Kolçak yeni əməliyyat keçirdi. Reanimasiyada müalicə olunan sənətçi daha sonra həyatını itirdi.

Kayahan

Türk pop musiqisində iz qoymuş Kayahan 15 il fasilə ilə 2 dəfə eyni xərçənglə qarşılaşdı. Məşhur musiqiçi 1990-cı ildə yumşaq toxuma xərçənginə (sarkomaya) tutulanda 6 aylıq ömrü qaldığını düşündü. O vaxt müalicə ilə xəstəliyi nəzarətə alınmışdı, lakin 2014-cü ildə təkrarlandı. Kayahan 2014-cü ildə 66 yaşında həyatını itirdi.

Joe Bidenin oğlu Beau Biden

Amerikanın vitse-prezidenti Joe Bidenin böyük oğlu Beau Bidenin xərçəngi glioblastoma multiforme (GBM) adlı beyin şişi idi. Həmçinin Delaverin baş prokuroru olan 46 yaşlı Beau Biden 30 may 2015-ci ildə bu xəstəlikdən həyatını itirdi.

- ABŞ vitse-prezidenti Joe Bidenin oğlunun xərçəngdən ölümündən sonra Obamanın elan etdiyi Dəqiq Tibb Hərəkatı!

Nilüfer

Nilüfer süd vəzi xərçənginə tutulub müalicə ilə sağlam yaşayan milyonlarla qadından biridir. Diaqnoz prosesində ultrasəs və mammoqrafiyadan sonra hisslərini öz sözləri ilə çatdırsaq;

“Həkimlər araşdırmağa başlayanda bir qədər diksinib ruhdan düşdüm. Yalnız həmin gün ağladım, qızımı düşündüm, hələ çox balacadır dedim, insan o anda çox duyğulanır. Dəqiq diaqnoz üçün iynə biopsiyası lazım olduğunu deyəndə qorxdum. Sonra qəbul günü gedib yerli anesteziya ilə prosedura girdim. Heç ağrı hiss etmədim, sakit olmağa çalışdım. Maraqlısı, patoloji nəticədə də aydın bir şey çıxmadı. Bu dəfə adını xatırlamadığım daha geniş üsulla yenə həmin yerdən toxuma götürdülər. Bu, bir qədər daha çətin müayinə idi, lakin heç ağrı yox idi. Ardınca, heç unutmuram, bayram günü idi; süd axarında çox erkən mərhələ xərçəng olduğu deyildi. Keçən il 25 oktyabrda əməliyyat oldum və süd vəzim çıxarıldı. Heç unutmayacağım tarixdir. Mən yalnız əməliyyatdan çox qorxurdum. Süd vəzinin çıxarılması məni üzmədi. Axı orada canlı bomba ilə gəzə bilməzdim. Süd axarından başqa süd vəzi toxumasında 3 nöqtədə kiçik şişlər də vardı. Xərçəngim çox aqressiv növ olduğundan ölçülər çox kiçik olsa da, kimyaterapiya qaçılmaz oldu.”

“Mümkün qədər evə qapandım. Parik taxmağı sevmədim. Pariksiz də çölə çıxmaq istəmirdim. Hər şeyi qəbul etdim və təşvişə düşmədim.”

“Xahiş edirəm, xəstəliyinizə sahib çıxın, araşdırın, həkimlərlə hər şeyi danışıb bütün təfərrüatları öyrənməyə çalışın və bunu dramatik hala gətirməyin. Kimyaterapiyanın mənfi təsirləri müalicə bitən kimi sürətlə yox olur, narahat olmayın; tökülən saçınıza isə heç üzülməyin, inanın, əvvəlkindən gur çıxır” deyir Nilüfer.

- Süd vəzi xərçənginin əlamətləri və müalicəsi – suallarla DİAQNOZ SƏYAHƏTİ

Defne Samyeli

Uşaqlıq boynu (serviks) xərçənginin başlanğıcında olduğunu skrininqlə aşkar edən Defne Samyeli özünü belə ifadə edir: “Bütün qorxularımın boş olduğunu yaşadıqca öyrəndim. Patoloji hesabat hadisənin lap əvvəlində müdaxilə etdiyimizi göstərdi. Bu mövzuda konfranslar verdim və Türkiyədə smear testi partlayışı oldu. Çox qadın yoxlandı. Boş yerə ‘Şər görünən şeylərdə xeyir var’ deməyiblər.”

- Uşaqlıq boynu xərçənglərinin %95-inin səbəbi HPV nədir və necə xərçəngə səbəb olur?

Yıldız Tilbe

Uşaqlıq xərçənginə tutulmuş başqa məşhurumuz isə belə danışır: “Bunu ailəmdən başqa heç kimə demədim. Çox şükür ki, əvvəl uşağım olmuşdu. Yoxsa bu vəziyyət məni yora bilərdi. Xəstəliyim zamanı böyük məhəbbət yaşayırdım, çox aşiq idim. Yalnız onu düşünürdüm. Daim ağlımda idi. İnsanın dərdi olanda bədənində problem kimi çıxa bilir. Xəstələndikdən sonra onu tam unutdum. İndi hər şeyi belə çox düşünməyə dəymədiyini, lazımsız şeylərlə üzülməməli olduğumu öyrəndim. 

,

Qeyd etməliyəm ki, bu həyatda olmamasını arzuladığımız şeylər əslində həmişə xeyrimizə və həyatın zərurətidir. Məsələn, unutmaq hərəkətini də sevmirik. Halbuki unutmaq bizə verilmiş ən böyük nemətlərdəndir. Təsəvvür edin, bu günədək yaşadığımız bütün xoşbəxtlik və kədəri xatırlasaydıq, ürəyimiz belə döyünməyə bəlkə 40 yaşımıza qədər də dözməzdi.

Eyni şəkildə ölüm və ölmək sözlərinə də bizdən uzaq, qorxulu, yad bir şey kimi yanaşmağa çalışırıq; əslində bu böyük nemətin bir gün gəlməli olduğunu bilsək də. Bəli, bundan qaçmaq istəyirik. Xərçəng olmağı isə heç istəmirik. Acı da olsa, fərqindəsinizmi bilmirəm, lakin xərçəng bəlkə də dəyər verdiklərimizlə vidalaşmaq, hər şeyin qədrini daha yaxşı anlayaraq sevdiklərimizlə nəsə bölüşmək fürsəti verən yeganə ölüm formasıdır...

Tezliklə öləcəyimi xatırlamaq həyatda mühüm seçimlər etməyimdə indiyədək ən böyük köməkçim olub. Çünki demək olar ki, hər şey — bütün xarici gözləntilər, qürur, rüsvay olmaq və ya uğursuzluq qorxusu — ölüm qarşısında əhəmiyyətsizləşir və yalnız həqiqətən vacib şeylər qalır. Öləcəyini xatırlamaq itirəcək nəyinsə olduğu yanılğısından qurtulmağın ən yaxşı yoludur. Onsuz da çılpaqsınız. Ürəyinizi dinləməmək üçün heç bir səbəb yoxdur. Steve Jobs

Yazını yenə Steve Jobsun 2005 Stanford Universiteti məzuniyyət çıxışından bir hissə ilə nümunələndirib bitirmək istəyirəm:

“Üçüncü hekayəm ölüm haqqındadır. On yeddi yaşımda belə bir şey oxumuşdum: ‘Hər gününü son günün kimi yaşasan, bir gün haqlı çıxarsan.’ Bu cümlə mənə çox təsir etmişdi. O gündən, yəni 33 ildir hər səhər güzgüyə baxıb özümə soruşmuşam: ‘Bu gün son günüm olsaydı, normalda edəcəyim işləri etmək istəyərdimmi?’ Uzun müddət ardıcıl ‘Xeyr’ deyəndə nəyisə dəyişməli olduğumu anladım. İnsanın tezliklə öləcəyini bilməsi həyatında iz qoyacaq qərarlar üçün çox vacibdir. Çünki hər şey, bütün xarici gözləntilər, qürur, alçalmaq və uğursuzluq qorxuları ölüm qarşısında dəyərini itirir. Yalnız ölüm vacibdir.

Bu təcrübəni yaşamış biri kimi deyə bilərəm ki, ölüm faydalı, lakin yalnız intellektual anlayışdır. Heç kim ölmək istəmir. Cənnətə getmək istəyənlər belə bunun üçün ölümü gözə almaq istəmirlər. Halbuki ölüm hamımızın ortaq sonudur. İndiyədək heç kim ölümdən qaçmayıb. Belə də olmalıdır. Çünki ölüm həyatın ən gözəl ixtiralarından biridir. Həyatın dəyişiklik agentidir. Yenilərə yer açmaq üçün köhnələrdən qurtulmağın yeganə çarəsidir. Hazırda yeni sizsiniz. Lakin bir gün, özü də çox yaxında siz də köhnələcək və aradan çıxarılacaqsınız.

Belə amansız olduğum üçün üzgünəm, amma həqiqət budur. Vaxtınız məhduddur. Başqalarının həyatını yaşayaraq onu sərf etməyin. Başqalarının düşüncələrinin nəticələri ilə yaşamaq ehkamına ilişib qalmayın. Başqa insanların fikirlərinin səs-küyünün ürəyinizin səsini eşitməyə mane olmasına imkan verməyin. Ən əsası, ürəyinizin və sezgilərinizin yolu ilə getmək cəsarətiniz olsun. Onlar nə etmək istədiyinizi bilirlər. Qalan hər şey ikinci plandadır.