Müntəzəm aspirin istifadəsi hansı xərçənglərin riskini azalda bilər?

Müntəzəm aspirin istifadəsi yenə mədəaltı vəzi və qaraciyər xərçəngi də daxil olmaqla mədə-bağırsaq sisteminin bütün nahiyələrində əhəmiyyətli azalmış xərçəng riski ilə əlaqələndirildi.

Tapıntılar 16 apreldə onlayn olaraq Annals of Oncology jurnalında dərc edildi. Bu nəticələr 113 müşahidə tədqiqatının indiyədək ən böyük meta-analizindən gəlir.

Qeyd: Meta-analizmüəyyən mövzu üzrə bir-birindən müstəqil bir neçə tədqiqatın nəticələrini birləşdirən və alınan tapıntıları statistik təhlil edən ən genişmiqyaslı araşdırmadır. Meta-analiz nəticələri elmi baxımdan ən güclü sübutlardır.

Mövcud meta-analiz aspirinin kolorektal (yoğun bağırsaq) və digər həzm sistemi xərçənglərinə müsbət təsirinə daha çox sübut verir. Həmçinin daha uzunmüddətli aspirin istifadəsinin kolorektal xərçəng riskini daha çox azaltmağa meyilli olduğunu göstərir.

Mədəaltı vəzi və bəzi digər həzm sistemi xərçəngləri üçün yeni olan bu tapıntıların ölüm nisbəti yüksək bu xərçənglərin qarşısının alınmasına təsirləri ola bilər.

Nəticələr müntəzəm aspirin istifadəsinin istifadə etməyənlərə nisbətən həzm sistemi xərçəngi riskini % 22 ilə % 38 azaltdığını göstərib.

Müntəzəm aspirin istifadəsi aşağıdakı xərçənglərin riskini azaldır:

• Kolorektal (kolon və düz bağırsaq = yoğun bağırsaq) xərçəngi riskini 45 tədqiqatda % 27.
• Qida borusu xərçəngini 13 tədqiqatda % 33.
• Mədə xərçəngini 14 tədqiqatda % 36.
• Qaraciyər-öd yolları xərçəngini 5 tədqiqatda % 38.
• Mədəaltı vəzi xərçəngini 15 tədqiqatda % 22.

Bunun əksinə, müntəzəm aspirin istifadəsinin baş və boyun xərçəngində qoruyucu təsiri olmadığı görüldü.

Aspirinin tarixi

Kimyaçı Dr. Felix Hoffmann 10 avqust 1897-ci ildə salisil turşusunu sirkə turşusu ilə sintez edərək saf asetilsalisil turşusu istehsalına nail olub. Söyüd qabığından alınan asetilsalisil turşusu və ya ticarət adı ilə aspirin praktik faydaları və aşağı riskli yan təsirləri ilə hər evdə olan əvəzsiz dərmana çevrilib. Aspirin tez-tez hərarətsalıcı, ağrıkəsici, iltihabı (iltihabı) azaldıcı təsirləri üçün istifadə edilir. Həmçinin qanı durultma təsiri ilə ritm pozuntuları, ürək çatışmazlığı, şəkərli diabet və damar tıxanmalarında uzunmüddətli aşağı dozalı aspirin istifadəsi bunlara bağlı infarkt, insult və damar problemlərinin qarşısını alır və ya təsirlərini azaldır.

Aspirin siklooksigenaza (COX) adlanan fermentləri basqılayaraq təsir göstərən dərmandır. COX1 fermentləri qan laxtalanmasında iştirak edən tromboksan A2-nin; COX2 fermentləri hərarət, ağrı və iltihabın hiss edilməsində iştirak edən prostaqlandinlərin sintezində işləyir. Buna görə aspirin COX1-i basqılayaraq qanı duruldur; COX2-ni basqılayaraq ağrı, hərarət və iltihabın hiss edilməsini əngəlləyir. Yəni aspirin ağrı və hərarətin səbəbini müalicə etmir, yalnız onların hiss edilməsini azaldır.

Aspirinin xərçəngdən qorunma mexanizmi üzrə araşdırmalar davam etsə də, hələ dəqiq müəyyən edilməyib. COX fermentləri və bunlardan kənar bəzi mexanizmlər üzərində dayanılır. Tədqiqatlarda aspirinin sfinqozin-1-fosfat adlı molekulun ifrazını əngəllədiyi göstərilib. Bu molekul şiş böyüməsinə, şişi qidalandıran yeni damarların yaranmasına (angiogenez) və iltihabi hadisələrə səbəb olur. Buna görə aspirinin onun ifrazını əngəlləməsi xərçəngdən qorunma təsiri üçün çox ehtimallı mexanizmdir. Bundan əlavə aspirinin təsir etdiyi başqa vasitəçi molekullar da araşdırılır.

Bir çox xərçəng ölümü aspirin istifadəsi ilə önlənə bilərmi?

Müəlliflərə görə bu tapıntılar mədə-bağırsaq xərçənglərinə bağlı çoxsaylı ölümün müntəzəm aspirinlə önlənə biləcəyini düşündürür. Hətta diqqətçəkən nəticələrdən biri daha uzun aspirin istifadəsinin xərçəng riskini daha çox azaltmasıdır.

Məsələn, 1 illik istifadə ilə aspirin kolorektal xərçəng riskini yalnız % 4 azaltdığı halda, 3 illik istifadə % 11 azaltdı. Həmçinin gündəlik doza da risk azalması ilə əlaqəli tapıldı.

Kolorektal xərçəng üçün nisbi risk azalması gündəlik 75 mg aspirin üçün % 10; gündəlik 81 mg üçün % 11; gündəlik 100 mg üçün % 13; gündəlik 325 mg üçün % 35 və gündəlik 500 mg üçün % 50 bildirildi.

Lakin tədqiqatçılar ən yüksək aspirin dozası üçün% 50 risk azalması təxmininin yalnız bir neçə tədqiqata əsaslandığını və ehtiyatla şərh edilməli olduğunu bildirirlər. Həmçinin başqa xərçənglərin riskini azaltmaq üçün aspirinə nə vaxt və hansı dozada başlamaq lazım olduğu aydın deyil. Məsələn, qaraciyər xərçəngi üçün öncül zədələr varsa və ya qaraciyərdə çoxlu çapıq yaranıbsa, aspirinin sonrakı xərçəngə qarşı qoruyucu faydası üçün çox gec ola bilər.

Buna görə kolon və düz bağırsaq xərçəngləri xaricində xərçənglərin qarşısının alınması üçün aspirin tövsiyə etmək çətindir.

ABŞ Profilaktik Xidmətlər üzrə İşçi Qrupu aspirinin 5-10 illik istifadədən sonra yüksək riskli xəstələrdə kolorektal xərçəng tezliyini azaltdığına kifayət qədər sübut olduğunu deyir.

Xəbərdarlıq: İnsanlar xərçəngə qarşı aspirin istifadəsinin mümkün risk və faydalarını həkimləri ilə müzakirə etməlidir. Məsələn, qanaxmaya meyilli şəxsdə aspirin ciddi risk yarada bilər. Buna görə qərar həkim nəzarətində birgə verilməlidir.

Bu meta-analiz aspirin istifadəsinin xərçəng riskini azaltma təsirini daha aydın sübut etmək üçün randomizə klinik tədqiqatlara ehtiyac olduğunu göstərir.

Aspirinin xüsusilə kolorektal xərçəng riskini azalda biləcəyinə güclü sübutlar vardı. 2016-cı ildə JAMA Oncology jurnalında dərc edilmiş iki böyük prospektiv qrup tədqiqatı (Tibb Bacılarının Sağlamlığı Tədqiqatı [1980-2010] və Səhiyyə Mütəxəssislərinin İzlənməsi Tədqiqatı [1986-2012]) uzunmüddətli aspirin istifadəsi (≥ 6 il) ilə kolorektal xərçəng riskində % 19 və hər hansı mədə-bağırsaq xərçəngi riskində % 15 kimi güclü risk azalmalarına sübut vermişdi.

Bu yeni meta-analiz mədəaltı vəzi və qaraciyər xərçəngləri barədə məlumat əlavə edir.

Müəlliflər mədəaltı vəzi xərçəngində % 20 azalma müşahidə etdilər; bu, mədəaltı vəzi kimi çətin xərçəngin profilaktikasında seçimlərin məhdudluğuna görə mühümdür.

Həmçinin qaraciyər-öd yolu xərçəngləri riskini azaltmaq üçün bəzi sübutlar tapdılar, lakin aspirin istifadə müddəti barədə məlumatlar düzgün müddət-risk qiymətləndirməsi üçün çox məhdud idi. Son vaxtlarda aspirin istifadəsinin xroniki hepatit B xəstələrində hepatosellülar (qaraciyər) xərçəng riskinin azalması ilə əlaqələndirildiyi nəzərə alınsa, mümkün fayda göstərən bu məlumatlar mühümdür.

Xərçəngdə riskin azaldılması və profilaktika nə deməkdir?

Riskazaldıcı davranış etdikdə (məsələn, aspirin qəbul etmək, arıqlamaq, siqaret və ya alkoqolu dayandırmaq) bu, xərçəngin mütləq önlənəcəyi deyil, normalda həmin xərçəngə tutulacaq şəxslərin “bəzilərinin” tutulmayacağı deməkdir. Rəqəmlə nümunə versək, “aspirin kolon xərçəngi riskini % 22 azaldır” demək, xərçəngə tutulmalı hər 100 şəxsin 22-də xərçəngin qarşısının alınması deməkdir. Göründüyü kimi aspirin xərçəng riskini sıfırlamır və aspirin qəbul etsəniz də kolon xərçənginə tutula bilərsiniz, lakin riskiniz daha aşağıdır. Həmçinin mədə-bağırsaq sistemindən kənar xərçənglərdə bu risk azalması aydın deyil. 

Əlaqədar mövzular:

• Aspirin süd vəzi xərçəngindən sonra dostdur, yoxsa düşmən?
• Omega-3 və aspirin istifadəsinin diabetli xəstələrdə ürək-damar sağlamlığına təsirləri
• Hamiləlik zəhərlənməsi preeklampsiya riski aspirinlə azaldıla bilər