Piylənmə epidemiyası zərərli qəlyanaltı istehlakı ilə əl-ələ böyüyür

Sübutlar piylənmə epidemiyasının xüsusilə aşağı sosial-iqtisadi təbəqələrdə ultraemal edilmiş qida qəbulunun artması ilə əlaqəli ola biləcəyini bildirir. Lakin həkimlər əsas strategiyalarla bu qapalı dövrənin qırılmasında rol oynaya bilərlər. Piylənmə epidemiyası xroniki xəstəliklərin yayılması ilə birbaşa əlaqəli görünür. Hətta hazırda dünyada tütün və tütün məhsullarından sonra ən mühüm sağlamlıq problemi piylənmə sayılır. Yalnız dərmanlarla xəstəliklərin ikincili müalicəsi əvəzinə səylərimizi düzgün qidalanma ilə piylənmənin qarşısının alınmasına da yönəltməliyik. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin 2015-2016 məlumatları piylənmə tezliyinin, bütün əhalinin üçdə birindən çox olduğunu (%39.8) göstərdi. Ölkəmizin məlumatlarına baxdıqda 15 yaşdan yuxarı şəxslərin %34 hissəsi artıq çəkili, %20 hissəsi piylənməlidir və bu nisbət hər gün artır.

• Əlaqəli mövzu: Piylənmə necə ölçülür? Piylənmə və xərçəng əlaqəsi

Əsas problem nədir?

Tədqiqatda piylənmə epidemiyası ilə mübarizədə problemin kalori çoxluğundan çox qida mənbəyi ola biləcəyi deyilir; yəni «əsas problem qidanın emalındadırmı?» sualı qoyulur. Piylənmə epidemiyasına və xroniki xəstəliklərə ən böyük töhfəni müəyyən etmək üçün istehlak edilən qida növlərindəki meylləri araşdırmaq vacib ola bilər.

Emal edilmiş qida qəbulu lif çatışmazlığına səbəb olur

Artan piylənmə ilə paralel qida istehlakındakı dəyişikliklərə baxdıqda «ultraemal edilmiş» və «zərərli qəlyanaltı» qidaların istehlakının artması əlaqəni dəstəkləyir.

• Əlaqəli mövzu: Minimal və ultraemal edilmiş qida arasında fərq nədir? Siçan tədqiqatlarında emal edilmiş qidalarda yüksək miqdardakı qida tənzimləyici əlavələrin mikrobiom tərkibini dəyişdirdiyi, aclıq qan şəkərini yüksəltdiyi, hiperfagiya (həddindən artıq yemə) yaratdığı, çəki artımı və piylənməni artırdığı, hepatik steatozu (qaraciyər piylənməsini) tətiklədiyi göstərildi. Son insan tədqiqatları ultraemal edilmiş qidaların toxluğun azalmasına, yemək sürətinin artmasına, biokimyəvi markerlərin pisləşməsinə və daha çox çəki artımına töhfə verdiyini göstərdi.

Tədqiqatın təfərrüatları

Current Treatment Options in Gastroenterology jurnalında dekabr 2019 tarixində dərc olunan tədqiqatda 20 yaşdan yuxarı bütün iştirakçılarda orta 7.62 kilo artım oldu. Tədqiqat çəki artımının kartof çipsi, şəkərlə şirinləşdirilmiş içkilər, rafinə taxıllar və emal edilmiş ətlər kimi qidaların istehlakının artması ilə müsbət əlaqəsini göstərdi. Eyni zamanda çəki artımı ilə tərəvəz, taxıl, fındıq və qatıq kimi minimal emal edilmiş qidaların qəbulu arasında əks əlaqə var idi. Alt qrup təhlilləri sosial-iqtisadi təbəqəyə görə fərqli meyllər göstərdi; yüksək sosial-iqtisadi qruplarda pəhriz keyfiyyəti bir qədər artmışdı, amma onlarda da emal edilmiş qida porsiyaları artmışdı. Tədqiqatçılar çox emal edilmiş qida istehlakının ümumilikdə ABŞ əhalisində lif qəbulunun yetərsizliyi ilə əlaqəli olduğunu bildirirlər. Gündəlik tövsiyə qadınlarda 25 g və kişilərdə 38 g olsa da, Milli Sağlamlıq və Qidalanma Müayinə Sorğusuna (NHANES) görə 2009-2010 illərində orta gündəlik lif istehlakı 17 qramdır. Qaradərili yetkinlərdə və azgəlirli ailələrdə daha az lif istehlakı bildirilib.

• Əlaqəli mövzu: Nə qədər qida lifi istehlak etməliyik? Tədqiqatçılar yüksək lifli pəhrizlərin prekanseroz (xərçəngönü) zədələnmələrin qarşısının alınması, xərçəng, ürək-damar xəstəliyi, tip 2 diabet və Crohn xəstəliyi ilə yanaşı bütün səbəblərdən ölüm göstəricilərinin azalması daxil bir çox sağlamlıq faydası ilə əlaqəli olduğunu bildirdilər.

Mavi Zona insanlarından dərslər və həkimlərə tövsiyələr

«Mavi Zona» (Blue Zones), yerli Cənubi Amerikalılar və Aralıq dənizi əhalisi kimi xroniki xəstəlik olmadan 100 yaşdan çox yaşayan əhalisi olan beş bölgəni əhatə edir. Az ət, çox lif və minimal emal edilmiş qida yeyən bu cəmiyyətlərdə tipik ABŞ cəmiyyətindən xeyli az xroniki xəstəlik və piylənmə olur, daha uzun xəstəliksiz yaşayırlar. Daha yaxşı gümrahlıq, sosial münasibət və nisbətən az streslə yanaşı mədə % 80 dolanadək yemək, əsasən lobya daxil bitki əsaslı zülallar qəbul etmək (ayda beş dəfəyə qədər ət) kimi vərdişləri izləyirlər. Buna görə həkim və dietoloqlar sosial-iqtisadi vəziyyətin əsas amillərini nəzərə alan pəhrizləri tövsiyə etməlidirlər: məsələn, təzə qidaya çıxış, nəqliyyat və iş rejimləri. Xəstələrə arıqlama və sağlam qidalanma məsləhəti verilərkən 2 həftəlik qida gündəliyi tutmaq tövsiyə edilməlidir. Sonra qazlı və şəkərlə şirinləşdirilmiş içkiləri azaltmaq, ləğv etmək, gündəlik su qəbulunu artırmaq kimi dəyişikliklər təklif edilir. Son məqsədə fast-food istehlakının seyrəldilməsi də daxildir. Daha sonra şəxsi seçimlərinə görə ayda bir yeməyi tədricən sağlam qidalarla əvəz etmək tövsiyə olunur. Ağ düyü əvəzinə gül kələmi düyüsü və ya bulqur, qızartma əvəzinə qaynatma-buxarda bişirmə seçilə bilər. Həkimlər və qidalanma mütəxəssisləri xəstələrə resept və düzgün markaları da göstərə bilərlər. Xəstələri müntəzəm izləmək, arıqlama mərhələsini qeyd etmək və sağlam vərdişlər qazandıqca həvəsləndirmək çox vacibdir. Özlərini əsla cəzalandırmamağı və günahkar hiss etməməyi xatırlatmaq da lazımdır. Bəzən az miqdarda xüsusi qida, özlərini məhrum hiss etdirməyən ərzaq təqdim etməyin uğurun açarı ola biləcəyini əlavə edirlər.