Uşaqlar niyə idman etməlidir? İdmanın beyinə və digər sahələrə təəccüblü uzunmüddətli təsirləri

Uşaqlıqda müntəzəm fiziki fəallıq göstərənlərin gələcəkdə diabet, xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri kimi xəstəlik riski əhəmiyyətli azalarkən peşə həyatındakı uğurları da artır. Sağlam qidalanma, idman və yaxşı davranışların kiçik yaşlarda vərdişə çevrilməsi bu uşaqların gələcəkdə daha sağlam yetkinlər olması üçün mühüm şərtdir. Bu mövzuda müxtəlif araşdırmalardan alınan nəticələr vacibdir.

Bir çox xəstəliyin təməli kiçik yaşlarda qoyulur və yenə bir çox xəstəliyə tutulma riski uşaqlıqda qazanılan vərdişlərlə azaldıla bilər.

Bir çox ölkə pəhriz və fiziki fəallıq formalarını düzgün yönləndirmək üçün milli qidalanma və fiziki fəallıq təlimatları nəşr edir. Mütəxəssislərə görə ictimai səylər sağlam qidalanma və fiziki fəallığı dəstəkləyən sosial mühit yaratmaq üçün çox vacibdir. Bu istiqamətdəki araşdırmalar xərçəng riskini azaltmaq üçün fərdi seçim və vərdişlərin əhəmiyyətini vurğulayır.

Xərçəngə bağlı ölümlərin üçdə birinin səbəbinin – artıq çəki və piylənmə daxil – pəhriz və fiziki fəallıq vərdişləri olduğu düşünülür.

İrsi və genetik amillər xərçəng riskinə təsir etsə də, şəxslər arasındakı risk fərqlərinin çoxu ətraf mühit amillərindən yaranır.

•  Ailəvi, irsi və sporadik: Xərçəngdə tez-tez qarışdırılan anlayışlar

Ailələr uşaqlarına kiçik yaşda düzgün nümunə olub sağlam vərdişlər qazandırarsa, sağlam çəkidə qalmaq, ömürboyu fiziki fəal olmaq və sağlam pəhrizlə qidalanmaqla xərçəng daxil bir çox xəstəliyin inkişaf riski əhəmiyyətli azaldıla bilər. Bu sağlam vərdişlər ürək-damar xəstəliklərinin inkişaf riskinin azalması ilə də əlaqəlidir.

Piylənmə dünyada olduğu kimi ölkəmizdə də sürətlə yayılır. Ölkəmizin məlumatlarına baxdıqda 15 yaşdan yuxarı şəxslərin %34-ü artıq çəkili, %20-si isə piylənmişdir və bu nisbət hər gün artır.

Bununla belə, piylənmənin qarşısını almaq üçün tək fiziki fəallıq kifayət etmir. Sağlam-balanslı qidalanma, həddindən artıq emal edilmiş qidalardan və zərərli atışdırmalardan uzaq durmaq, qazlı şəkərli içkiləri istehlak etməmək kimi vərdişlər də vacibdir. Yaşlılıqda da sağlam qidalanma vərdişlərini davam etdirmək yeni vərdiş qazanmaqdan çox asandır.

• Hər artıq kilo ömürdən aparır – 195 ölkəyə aid 25 illik piylənmə tədqiqatının nəticələri

İdmanın beyin inkişafına təəccüblü töhfələri

Uşaqlıqda fiziki fəallıqla sonrakı həyatda qazanılan uğurlar arasındakı əlaqəni uzun müddətdir araşdıran Danimarka və İsveç alimləri idman vərdişi olan uşaqlarda metabolik problemlərin nəzərəçarpacaq az olduğunu göstərdilər. Tədqiqatçıların 1.2 milyon uşaqda 1950-1976 arasında apardığı araşdırmada yeniyetməlikdə daha çox idman edənlərin gələcəkdə peşə baxımından daha uğurlu olmağa meylinin artdığı tapıldı.

Neyroalimlər idman edən uşaqlarda beyin inkişafı fərqinin bir sıra səbəblərini göstərən tədqiqatlar aparmışlar. Nəticələrdə uşaqlıqda kardiorespirator (ürək-tənəffüs) funksiyaları inkişaf etdirmək üçün kifayət qədər fiziki fəallığın inkişaf edən beynin quruluşu və funksiyası ilə birbaşa əlaqəli olduğu bildirilir. İdman xüsusilə yaddaşla bağlı hipokampla və 20-ci yaşlara qədər formalaşmasını tamamlamayan prefrontal kortekslə əlaqələndirilir. Prefrontal korteksin inkişafı düşünmə, mühakimə və məqsədli hərəkətlər etmə bacarığımızı yönləndirir. İdman metabolik fəaliyyəti və bunun qarşılığında beyin damarlanmasını (angiogenezi) artırır, qan və oksigeni müxtəlif nahiyələrə daşımaq üçün daha çox kapilyar yataq yaradır. Eyni zamanda neyronlar arasında sinapsların (əlaqə nöqtələrinin) yaranması artır və beynin müxtəlif hissələrinin bir-biri ilə ünsiyyət qabiliyyəti yüksəlir.

Erkən yaş idmanının “yaddaşı”

Beynin daha yaxşı qanlanması beyin hüceyrələrinin sağlamlığı üçün vacibdir və gələcəkdə daha aşağı Alzheimer riski ilə əlaqəli görünür. Uşaqlıqda idman edənlərin beyin MRT müayinələrində beyin damarlanmasının və qan axınının daha geniş olduğu tapıldı.

Uşaqlıq idmanının ən təsirli tərəflərindən biri onun dayandırıldıqdan sonra belə faydalarının davam etməsidir. Erkən yaş idmanı bir növ “yaddaşa” malikdir və nisbətən hərəkətsiz yetkinlikdə də sağlamlıq faydalarını davam etdirir. Məsələn, tennis və ya gimnastika ilə məşğul olan uşaqlar uzun illər bunun faydasını görürlər. İdman etməyənlərlə müqayisədə hətta sümük kütləsi, sıxlığı və mineral tərkibində böyük fərqlər vardır. Araşdırmalara görə yetkinlikdə idman davam etməsə belə, şəxs yeniyetməlikdən əvvəl başlayıbsa, müsbət təsirləri ən azı 10 il daha artıq davam edir.

Bu, şəxsləri sonrakı həyatda osteoporoz kimi sümük xəstəliklərinə daha az meylli edir. Sümüklərimiz enerji metabolizmasında mühüm iştirak edir və erkən idmanın stimullaşdırdığı gen ekspressiyası kimi dəyişikliklər bədənin yüksək kalorili pəhrizə qarşı iltihabi cavabını dəyişdirən yollara da təsir edir. Bu dəyişikliklər uşaqları yetkinlikdə diabet və xərçəng kimi xroniki iltihabla əlaqəli xəstəliklərə qarşı daha davamlı edir.