Xərçəng hüceyrələrinin normal hüceyrələrdən fərqlənməsinin 7 səbəbi

Hamımız xərçəngin bədxassəli xəstəlik olduğunu bilirik. Bəs "xərçəng" dəqiq nədir?

Xərçəng sağlam bədən hüceyrələrində yaranan anormal dəyişikliklər nəticəsində meydana çıxan xəstəliklər qrupunu təsvir etmək üçün istifadə etdiyimiz termindir.

Bədənimiz trilyonlarla hüceyrədən ibarətdir və bu hüceyrələr onun səmərəli işləməsini təmin edir. Bəs nə baş verir ki, xərçəng hüceyrələri sağlam hüceyrələrdən fərqlənir? Maraqlanırsınızsa, oxumağa davam edin! Xərçəng hüceyrələrinin yeddi fərqli xüsusiyyətini və onların mənasını nəzərdən keçirəcəyik.

Hüceyrələrin forması

Sağlam hüceyrələr adətən bir-birinə bənzəyir. Xərçəng hüceyrələri isə həm sağlam hüceyrələrdən, həm də bir-birindən fərqli görünür. Onların forması çox vaxt qeyri-adidir, sərhədləri aydın deyil; sağlam hüceyrələrdəki kimi birinin harada bitib digərinin harada başladığını asan görmək olmur. Başqa fərq hüceyrə nüvəsinin ölçüsüdür. Demək olar ki, bütün sağlam hüceyrələrin bir nüvəsi var; bu, hüceyrənin idarəetmə mərkəzidir və DNA-nı daşıyır. Xərçəng hüceyrələrinin birdən çox nüvəsi ola bilər; onlar adətən daha böyükdür və hüceyrədə çox yer tutur.

Həqiqi hüceyrələrin iki mikroskopik fotoşəkli arasındakı fərqi görə bilirsinizmi? Bu mikroskop preparatlarında xərçəng hüceyrələrinin sağlam hüceyrələrlə müqayisədə nə qədər müxtəlif olduğunu görmək olar.

Zədələnmiş genetik kod

Hüceyrənin nüvəsində, DNA-nın daxilində özünəməxsus genetik kodunuz yerləşir. Sağlam hüceyrələrdə DNA 46 xromosomda sıx qablaşdırılıb. Xərçəng hüceyrələrində sağlam bölünmə prosesinə mane olan xromosom sayı səhvləri var; onların xromosom sayı normadan çox və ya az ola bilər. Normal bölünmə zamanı hər yeni hüceyrəyə hər xromosomun düzgün nüsxəsinin keçməsi üçün xromosomlar müəyyən qaydada düzülür. Qüsurlu xromosomlar düzgün bölünməni çətinləşdirir, buna görə xərçəng hüceyrəsi çoxaldıqca daha çox problem yaranır.

Xərçəng hüceyrələrində nüvənin tərkibi çox fərqlidir; xromosom sayı yanlış ola bilər və mövcud xromosomlar hissələrin itməsi və ya əlavə olunması səbəbindən çox vaxt qırılır.

Anormal DNA

Hüceyrənin DNA-sında yaranan anormal dəyişikliklər — bunları mutasiya adlandırırıq — hüceyrənin xərçəngləşməsinə səbəb olur. DNA-mız saç rəngindən tutmuş hər hüceyrənin özünü neçə dəfə çoxalda biləcəyinədək hər şeyi idarə edən minlərlə gen daşıyır.

DNA-dakı bu mutasiyalar hüceyrənin çoxalmasını dayandıra bilmədiyi zaman təhlükəli olur və nəzarətsiz böyüyən şiş yaranır. Xərçəng hüceyrələrində çoxsaylı DNA mutasiyaları ola bilər; bu da onların orqanizmin normal qaydalarına əməl etməməsinə səbəb olur.

Xərçəng hüceyrələrinin DNA-sında çoxsaylı səhv və dəyişikliklər var. Bu, onların sağlam hüceyrələrdən daha sürətlə çoxala bilməsi və sağlam hüceyrələrdə olmayan başqa bacarıqlar qazanması demək ola bilər.

Böyüməyi dayandırmırlar

Xərçəng hüceyrələrinin məhəl qoymadığı "qaydalardan" biri "proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümüdür". Normalda hüceyrə zədələndikdə və ya artıq lazım olmadıqda onu öldürən proses işə düşür. Bu proses bədənimizdə hər gün problemsiz baş verir. Lakin DNA mutasiyası həmin prosesi həyata keçirən genləri pozubsa, xərçəng hüceyrəsi yenidən bölünmək üçün yaşamağa davam edir.

Başqa bir "qayda" sağlam hüceyrələrin bölünmək üçün yaxınlıqdakı hüceyrələrdən siqnal almasının vacib olmasıdır. Beləliklə, toxumanın (oxşar hüceyrələr qrupunun) böyüməsi orqanizm tərəfindən diqqətlə idarə olunur. Xərçəng hüceyrələri isə bu siqnalı almadan bölünə, məhdudiyyətsiz çoxalmağa davam edə və şiş yarada bilər.

Sağlam hüceyrələrə yalnız müəyyən sayda bölünməyə icazə verilir, lakin xərçəng hüceyrələri sonsuz bölünmək yollarını tapıb şişlər yaradır.

İmmun sistemimizdən gizlənirlər

Xərçəng hüceyrələri immun sistemimizdən gizlənə bilər. Bunun bir neçə yolu var və çox vaxt hüceyrə səthindəki zülallardan istifadə olunur. Bu zülallar hüceyrənin növünü (məsələn, əzələ, sinir hüceyrəsi və s.) digər hüceyrələrə bildirən özünəməxsus barmaq izi kimi işləyir. Hüceyrə xərçəngləşdikdə çoxsaylı DNA mutasiyaları səbəbindən səth zülalları dəyişə bilər. Bu dəyişiklik immun sisteminə hüceyrəni öldürməli olduğunu bildirməli olsa da, bəzən zülallar xərçəng hüceyrəsini normal hüceyrəyə bənzədir və immun sistemi ona məhəl qoymur. Bu zülallar immun sisteminin xərçəng hüceyrəsinə çatmasına mane olan digər hüceyrələri də cəlb edə bilər (şiş mikromühiti). Bunlar xərçəng hüceyrələrinin böyüməyə və şiş yaradacaq qədər çoxalmağa davam etməsinin bir neçə yoludur.

Xərçəng hüceyrələri onları məhv etmək istəyən immun sistemindən gizlənmək yollarını tapır. İmmun sistemimiz qüsurlu və ya təhlükəli hüceyrələri tanımaq üçün hüceyrə səthindəki zülallardan istifadə edir. Xərçəng hüceyrələri bəzən sağlam zülal markerləri ilə gizlənərək immun sisteminə sağlam hüceyrə kimi görünür.

Qida tələb edirlər

Sağlam hüceyrələr qan damarlarının onlara doğru böyüməsi üçün siqnal verə bilər. Onlar bunu yalnız normal böyümə və inkişaf zamanı yeni hüceyrələrin qandan lazım olan resursları alması üçün edir. Xərçəng hüceyrələri isə böyümək üçün əlavə resursa ehtiyac olmadıqda belə, daim qan damarlarına dair siqnal verir (buna angiogenez deyilir). Yeni qan damarları şişi onun daha sürətlə böyüməsini təmin edən qida maddələri ilə qidalandırır.

Şişlər normal toxumadan daha çox qan damarı cəlb edir. Damarlar qida gətirdikcə şişlərin daha da böyüməsinə imkan yaranır.

Bədənin başqa nahiyələrinə yayılırlar

Yeni qan damarları bədənin qalan hissəsinə asan çıxış da yaradır. Xərçəng hüceyrələri qan dövranına daxil olduqda yeni yerdə yerləşə və "metastatik" hala gələ bilər. Bu, xərçəngin ilkin şişdən ikinci bir nahiyəyə yayılması deməkdir. Normal hüceyrələr bunu etmir, çünki səthlərindəki kiçik zülallar onları öz yerlərində saxlayır. Lakin mutasiyalar səbəbindən xərçəng hüceyrələri şişdən ayrılıb bədəndə hərəkət edə bilər.

Sağlam hüceyrələr bir-birinə yapışır, xərçəng hüceyrələri isə DNA mutasiyaları səbəbindən qonşu hüceyrələrə bağlana bilmir. Bu, onların qan dövranına keçməsini və bədənə yayılmasını asanlaşdırır.

Xərçəng hüceyrələrinin sağlam hüceyrələrdən fərqlənməsinin 7 səbəbi bunlardır. Xərçəng araşdırmaları sağlam toxumanı öldürmədən xərçəng hüceyrələrini hədəfləmək üçün bu fərqləri müəyyənləşdirib istifadə etməyə çalışır.

Əslində bu gün həmin 7 xüsusiyyətdən daha çoxu kəşf edilib; bunları Xərçəngin 14 əsas xüsusiyyəti adlandırırıq.

Xərçəngin müxtəlifliyi və dəyişkənliyi səbəbindən hər xəstəyə uyğun gələn vahid müalicə yoxdur. Bu gün tibb və texnologiyanın inteqrasiyası sayəsində xəstənin şişinə xas xüsusiyyətlərə yönələn müalicələrdə mühüm irəliləyişlər əldə edilir. Qarşıdakı 10-15 il ərzində fərdiləşdirilmiş xərçəng müalicələrində mühüm irəliləyişlər və yeniliklər görəcəyimizi proqnozlaşdıra bilərik.