Xərçəng xəstələrində genetik testlər və hədəfli müalicələr diqqətdən kənarda qalır

Xərçəng xəstələri böyük elmi tədqiqatlardan gələn güclü, geniş və dəstəkləyici sübut və tövsiyələrə baxmayaraq hələ də genetik test etdirmir və uyğun hədəfli müalicələr almırlar. Niyə?

Dünyanın aparıcı elmi jurnalı New England Journal of Medicine-də (NEJM) 8 Dekabr 2022-də bu mövzuda geniş məqalə dərc olunub. Məqalədə "xərçəngdə genetik testin çətinliklərinin çoxamilli olduğu və dəqiq xərçəng müalicəsi üçün əlaqələndirilmiş qərar dəstək sisteminin olmaması ilə bağlı olduğu" bildirilir.

Sürətlə inkişaf edən xərçəng genetikası sahəsində onkoloqlar hansı genomik dəyişikliklərin klinik baxımdan əhəmiyyətli olduğunu, onları müəyyən etmək üçün hansı testlərin mövcudluğunu, nəticələrin hazırlanma müddətini, test üçün hansı bioloji nümunələrin lazım olduğunu və adətən uzun və mürəkkəb olan nəticələrin necə şərh edilməli olduğunu izləməkdə çətinlik çəkirlər, lakin bunu etməlidirlər.

Əlaqəli mövzu: Genetik test nədir? Necə aparılır? Xərçəngdə genetik testlərin rolu nədir?

Problemlər və çətinliklər

Hazırda FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) tərəfindən təsdiqlənmiş, xərçəng xəstəsinin hədəfli dərmanlarla müalicəyə uyğun olub-olmadığını göstərən 27 molekulyar biomarker var.

NEJM tədqiqatında 2010 – 2018 illəri arasında diaqnoz qoyulmuş 4-cü mərhələli kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi (KHDAK) olan 38 min xəstənin məlumatları analiz edilib. Belə xəstələrdə ən azı EFGR, ALK və ROS1 şiş dəyişikliklərinin testi tövsiyə olunsa da, analizdə xəstələrin yalnız 22%-sinin tibbi qeydlərində molekulyar test nəticələrinin olduğu və yalnız 3%-nün hədəfli müalicə aldığı göstərilib.

Bunun səbəbləri araşdırılıb və klinik praktikada çoxlu boşluq müəyyən edilib. Əvvəllər 2017 ildə ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun apardığı sorğuda da bu boşluqlara diqqət çəkilmişdi.

Onkoloqlar genetik test aparılmasının qarşısındakı maneələri belə təsvir ediblər;

• test üçün kifayət qədər toxuma götürməkdə çətinlik,
• testləri sifariş etmək və nəzərdən keçirmək üçün kifayət qədər vaxtın olmaması və ya
• nəticələri şərh etməyə kömək edəcək mütəxəssis heyətinin çatışmaması.

Bu amillərin xüsusilə kənd icmalarında işləyən və ya komanda üzvləri çatışmayan onkoloqlar tərəfindən bildirildiyi qeyd olunub.

Şişlərin hərtərəfli genomik analizi, test nəticələrinin mütəxəssislər tərəfindən şərhi, nəticələrə əsaslanan müalicə barədə xəstələrlə ortaq qərar vermə və xəstələrin müalicəyə çıxışına kömək edən inzibati xidmətlərə ehtiyac da daxil olmaqla dəqiq xərçəng tibbinin bir çox zəruri elementi var.

Bu addımların hər biri müalicənin münasib müddətdə təqdim olunması üçün səmərəli tamamlanmalı bir neçə komponenti əhatə edir.

Təklif olunan həllər

Potensial həllər arasında sübuta əsaslanan qərar dəstək alətlərinin birbaşa elektron sağlamlıq qeydlərinə yerləşdirilməsi var; beləliklə, məsələn, sistemə xərçəng diaqnozu daxil edildikdə onkoloqa həmin şiş növü üçün tövsiyə olunan biomarker testini göstərən xəbərdarlıq ekranı təqdim oluna bilər.

Həmçinin mütəxəssislərin hesabatları şərh etməsinə kömək üçün bu hesabatlar molekulyar şiş şuralarına göndərilib onlardan da nəticə alına bilər.

Xərçəng xəstələrinin elektron sağlamlıq qeydləri

• xərçəngin vəziyyətini (alt növünü və mərhələsini),
• xəstənin ümumi funksional vəziyyətini,
• laborator nəticələri, görüntüləmələri və
• genetik test nəticələrini əhatə edəcək şəkildə genişləndirilməlidir.

Genetik testdən sonra molekulyar hədəflərə yönəlmiş müalicə seçimləri ortaya çıxarsa, onlar elektron sağlamlıq qeydləri sisteminə daxil edilə bilər. Seçimlər xəstənin klinik vəziyyətinə uyğundursa, müalicə planı seçilib dərhal müalicəyə başlanıla bilər.

Yüksək səviyyəli sübutlar əsasında qurulmuş qərar dəstək sistemləri ilə aparılan belə avtomatlaşdırılmış iş axınları xüsusilə kiçik mərkəzlərdə işləyən onkoloqlara böyük fayda verə bilər. Lakin belə sistem yaxşı kompüter texnologiyası infrastrukturu və daha vacibi, onu yaradıb kodlaşdıracaq güclü informasiya texnologiyası və onkologiya mütəxəssisi əməkdaşlığı tələb edir. Belə nümunələrin yaranmağa başladığını görürük.

Xülasə

Dəqiq onkologiyanın – genetik testlərlə müəyyən edilmiş molekulyar hədəflərə yönəlmiş xərçəng müalicələrinin – ədalətli və səmərəli paylanması qlobal çətinlikdir. Xəstələrin təsdiqlənmiş molekulyar testlərə çıxışı, testlərin hazırlanmasını təşviq edən ardıcıl səhiyyə və xərcin ödənilməsi sistemi, dəqiq xərçəng müalicəsi sistemi üçün lazım olan çoxsahəli işçi qüvvəsi və informasiya infrastrukturu mütəxəssislərinin əlaqələndirilmiş səyləri lazımdır.

Bu hissələri yerinə qoymaq xərçəng müalicəsində genomik test boşluğunu aradan qaldırmaqla yanaşı bir çox xərçəng xəstəsinin taleyini dəyişə bilər.