Bir Tümör Dünya Tarihini Nasıl Değiştirdi? Kraliçe Atossa’nın Sırrı
15. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
Bir imparatorluğun en güçlü kadını, memesindeki ölümcül bir sırrı neden sakladı? Ve bu sır, dünya tarihini nasıl değiştirdi?
Önceki bölümlerde Antik Mısır tıbbını ve çevresel kanserleri incelemiştik. Bugün ise rotamızı Pers İmparatorluğu'nun kalbine, Susa sarayına çeviriyoruz. Tarihin babası Herodot'un kaleminden bize ulaşan Kraliçe Atossa'nın hikayesi, kanserin sadece tıbbi bir vaka değil, aynı zamanda derin bir psikolojik ve sosyolojik olgu olduğunun bilinen en eski kanıtıdır.
Bu hikaye, "utanç" duygusunun teşhisi nasıl geciktirdiğini ve tek bir tümörün, devasa bir savaşın (Pers-Yunan Savaşları) fitilini nasıl ateşlediğini anlatıyor.
Bir Tümörün Tarihsel Yolculuğu
M.Ö. 550
Atossa'nın Doğumu: Pers İmparatorluğu'nun kurucusu Büyük Kiros'un kızı olarak dünyaya geldi.
M.Ö. 520 (Yaklaşık)
Hastalığın Başlangıcı: Atossa memesinde bir yumru (phuma) fark etti ancak bunu gizledi.
M.Ö. 519
Demokedes'in Müdahalesi: Esir Yunan hekim Demokedes, kraliçeyi tedavi etti ve karşılığında bir söz aldı.
M.Ö. 518
Savaşın Başlangıcı: Atossa, iyileştikten sonra kocası Darius'u Yunanistan seferine ikna etti.
1. Saraydaki Sessiz Çığlık: Utanç Faktörü
Herodot'un "Tarih" (Historiai) eserinin üçüncü kitabında (Thalia), çarpıcı bir detay yer alır. İmparatorluğun en güçlü kadını olan Kraliçe Atossa, memesinde bir "yumru" veya "çıban" (Grekçe: phuma) fark eder. Ancak modern tıbbın "erken teşhis hayat kurtarır" ilkesinin tam tersine, Atossa bu durumu bir sır gibi saklar.
"Aischunē" (Utanç)
Herodot, kraliçenin bu durumu gizleme nedenini tek bir kelimeyle açıklar: Utanç. Antik dünyada, bedensel bir deformasyon veya hastalık, bir zayıflık belirtisi olarak görülüyordu. Bir kraliçe için bedeninin bozulması, gücünün de sarsılması demekti. Bu "hasta kaynaklı gecikme" (patient delay), ne yazık ki tümörün büyümesine, ülserleşmesine ve yayılmasına neden oldu.
2. Esir Hekim Demokedes ve Tedavi
Hastalık artık saklanamaz hale geldiğinde ve "tehlikeli" boyutlara ulaştığında, Atossa çaresizce saraydaki esir bir Yunan hekimden yardım istedi: Krotonlu Demokedes. Döneminin en ünlü hekimi olan Demokedes, kraliçeyi tedavi etmeyi kabul etti, ancak tek bir şartla:
"Seni iyileştireceğim, ancak karşılığında sen de benim senden isteyeceğim şeyi yapacaksın."
Kanser mi, Mastit mi? Tıp tarihçileri hala bu vakayı tartışmaktadır. Bazıları bunun tarihteki ilk meme kanseri kaydı olduğunu savunurken (Mukherjee gibi), diğerleri kraliçenin iyileşmesi ve sonrasında uzun yaşaması nedeniyle bunun şiddetli bir "Meme Apsesi" (Mastit) olduğunu düşünmektedir. Demokedes muhtemelen apseyi cerrahi olarak drene etmiş ve bitkisel lapalarla enfeksiyonu kurutmuştur.
Demokedes Neden “İyileştiririm” Diyebildi?
Esir bir hekimin, Pers İmparatorluğu’nun en güçlü kadınına kesin bir iyileşme sözü vermesi, sıradan bir özgüvenin ötesindedir.
Demokedes büyük olasılıkla yalnızca Yunan tıbbına değil, Antik Mısır’ın cerrahi ve klinik gözleme dayalı bilgeliğine de aşinaydı. Edwin Smith ve Ebers papirüslerinde meme bölgesindeki şişliklerin bir kısmının iltihap, apse ve akıntılı lezyon olarak tanımlandığı, bunların drenaj ve lokal tedavilerle iyileştirilebildiği anlatılır. Kraliçenin memesindeki oluşumun tümörden çok apse benzeri bir tablo olduğunu sezen Demokedes, bu nedenle iyileştirme sözü verebilecek cesareti bulmuş olabilir.
Kanser mi, Mastit mi? Tıp tarihçileri bu vakayı hâlâ tartışmaktadır. Bazıları bunun tarihteki ilk meme kanseri kaydı olduğunu savunurken, diğerleri iyileşme ve uzun yaşam nedeniyle bunun şiddetli bir meme apsesi olabileceğini düşünür.
3. Bir Tümör Dünya Tarihini Nasıl Değiştirdi?
Hekimin Arzusu
Demokedes'in kraliçeden isteği basitti: Özgürlük ve memleketi Yunanistan'a dönmek. Ancak bunu doğrudan Kral Darius'tan isteyemezdi.
Kraliçenin Hamlesi
İyileşen Atossa, sözünü tuttu. Kocası Darius'a giderek, İskit seferinden vazgeçmesini ve Yunanistan'a (Hellas) sefer düzenlemesini istedi. Gerekçesi, kendisine Atinalı ve Spartalı hizmetçiler istemesiydi.
Darius, karısının isteği üzerine Demokedes rehberliğinde bir öncü birliği Yunanistan kıyılarına gönderdi. Bu sefer sırasında Demokedes kaçmayı başardı. Ancak daha önemlisi, bu olay Pers-Yunan Savaşları'nın (Maraton, Termopil gibi) zeminini hazırladı. Basit bir meme lezyonu, antik dünyanın jeopolitik haritasını yeniden şekillendiren bir kelebek etkisi yarattı.
