بزرگ‌ترین عامل خطر سرطان: سن! دانشمند ترک، Besim Öğretmen، ارتباط تازه‌ای میان سرطان و پیری کشف کرد

سرطان‌ها گروهی بسیار پیچیده از بیماری‌ها با علت‌های متعدد هستند. سرطان یک علت واحد ندارد، اما علت‌های آن را می‌توان به‌طور کلی به دو دسته تقسیم کرد:

1. عوامل محیطی: قابل تغییر و قابل پیشگیری
2. عوامل غیرقابل تغییر: بیشتر شامل موارد انباشته‌شده مرتبط با پیری، یعنی جهش‌ها و بخشی نیز شامل عوامل ارثی-خانوادگی هستند.

با این حال، درباره بزرگ‌ترین عامل خطر سرطان تقریباً هیچ صحبتی نمی‌شود: سن! با افزایش سن، احتمال ابتلای شما به سرطان به‌طور چشمگیری بیشتر می‌شود و این موضوع درباره بیشتر انواع سرطان صدق می‌کند.

اگر انگلستان را مثال بزنیم، نیمی از همه موارد سرطان در افراد 70 ساله و بالاتر دیده می‌شود. افزایش میانگین طول عمر و جمعیت سالمند، علت اصلی این تلقی می‌شود که در طول زندگی از هر 3 نفر، 1 نفر تشخیص سرطان دریافت می‌کند. با این حال، دو برابر شدن بقای سرطان در 40 سال گذشته پیشرفتی مثبت است.

به ارتباط سن و سرطان از دیدگاهی گسترده‌تر نگاه کنیم

ارتباط سرطان و سن برای بسیاری از مردم شگفت‌آور است. بر اساس پژوهشی که در سال 2014 با تأمین مالی انگلستان انجام شد، مشخص شد بیشتر مردم (% 64) تصور می‌کنند سرطان با سن ارتباط ندارد. گفته می‌شود آگاهی از ارتباط خطر سرطان با سن در انگلستان، در مقایسه با دیگر کشورها، به‌ویژه پایین است.

یکی از علت‌های این موضوع آن است که داستان‌های بیماران سرطانی نسبتاً جوان در رسانه‌ها بیش از داستان‌های بیماران سالمند دیده می‌شوند. هرچند سرطان در جوانان به میزان بسیار کمتری دیده می‌شود، داستان یک بیمار جوان مبتلا به سرطان برای خبر شدن ارزشمندتر تلقی می‌شود.

از هر 100 مورد جدید سرطان، فقط 1 مورد در سن زیر 24 سال تشخیص داده می‌شود. البته موارد سرطان در جوانان اهمیت پزشکی زیادی دارند و هر بیمار منحصربه‌فرد است، اما به دلیل دیده شدن در رسانه‌ها و جلب توجه، چنین برداشت می‌شود که گویی از میزان واقعی شایع‌ترند.

چرا سن خطر سرطان را افزایش می‌دهد؟

با پیر شدن سلول‌هایمان، آن‌ها برای سرطانی شدن مستعدتر می‌شوند؛ اما چرا؟

سلول‌های ما به وسیله مولکولی اداره می‌شوند که مجموعه‌ای از دستورها را حمل می‌کند، عملکرد درست سلول‌ها را ممکن می‌سازد و دارای رمز منحصربه‌فردی است؛ این مولکول DNA است. سلول‌ها برای سالم نگه داشتن بدن، خود و DNA خود را تکثیر می‌کنند (سنتز DNA).

همان‌طور که می‌دانیم، علت اساسی سرطان تکثیر کنترل‌نشده سلول بر اثر انباشته شدن آسیب‌های DNA است. در زندگی روزمره در معرض تعداد زیادی عامل سرطان‌زا قرار می‌گیریم. در بدن ما، سامانه ترمیم DNA، آسیب‌های DNA را به‌طور مؤثر ترمیم می‌کند. افزون بر این، سلول‌های دستگاه ایمنی ما نیز سلول‌هایی را که بی‌مهار تکثیر می‌شوند، از بین می‌برند.

با افزایش سن و بیشتر شدن مواجهه با عوامل سرطان‌زا، آسیب‌های DNA دیگر به‌طور مؤثر ترمیم نمی‌شوند و دستگاه ایمنی نیز ضعیف می‌شود. در اصل، در نتیجه این موارد، تکثیر غیرطبیعی سلول‌ها رخ می‌دهد.

اگرچه سرطان بیماری دوران سالمندی است، در سنین جوانی نیز دیده می‌شود. در ایجاد این وضعیت، عوامل ارثی، مواجهه شدید با عوامل سرطان‌زا و سبک زندگی نقش دارند.

جهش‌ها ممکن است به‌طور تصادفی ایجاد شوند، اما عواملی مانند آفتاب گرفتن، سیگار یا پرتوهای UV احتمال وقوع آن‌ها را افزایش می‌دهند. به همین دلیل، آگاهی از عوامل قابل پیشگیری اهمیت دارد.

- موضوع مرتبط: 10 قانون طلایی پیشگیری از سرطان

ارتباط سرطان و پیری چه مفهومی باید برای ما داشته باشد؟

متأسفانه نمی‌توانیم جلوی فرایند پیری را بگیریم. اما دانستن این‌که چگونه خطر سرطان را افزایش می‌دهد، نقطه آغاز مهمی برای پژوهش و آگاهی است. برای مثال، مهم است بدانیم سیگار کشیدن، مصرف بیش از حد الکل و بالا رفتن سن از سازوکارهای مشابهی عبور می‌کنند که خطر سرطان را افزایش می‌دهند. جهش‌های سرطان‌زا همچنین می‌توانند در مولکول‌هایی رخ دهند که ایمنی سازوکار ترمیم DNA را تضمین می‌کنند و میزان آسیب را افزایش دهند.

بهترین نمونه‌های سرطان‌هایی که با افزایش سن خطرشان بیشتر می‌شود، سرطان روده بزرگ، پستان، پروستات، ریه و دهانه رحم هستند. به این دلایل، بیشترِ غربالگری‌های سرطان با هدف تشخیص زودهنگاماز دهه‌های 40-50 زندگی آغاز می‌شوند.

پیری ناگهان رخ نمی‌دهد و همه نیز به سرطان مبتلا نمی‌شوند. اما آگاهی از بدنمان، تشخیص تغییرات غیرطبیعی و ماندگار و توجه به عوامل خطری که کاهش آن‌ها در اختیار ماست، ممکن است با افزایش سن اهمیت بیشتری پیدا کند.

بیشتر تغییرات جسمی که تجربه می‌کنیم سرطان نیستند، اما اگر بررسی شوند، تشخیص آن در مرحله زودهنگام به معنای بالاتر بودن احتمال موفقیت درمان است. در صورت مشاهده تغییری جسمی که متوجه می‌شوید طبیعی نیست و برطرف نمی‌شود، حتماً با پزشک خود مشورت کنید.

آگاهی درباره سرطان در هر سنی مهم است و هر فرد باید تغییرات بدن خود را بررسی کند و حتی اگر تغییری مشاهده نمی‌شود، بررسی‌هایی مانند کولونوسکوپی, ماموگرافی, اسمیر را انجام دهد.

ارتباط تازه‌ای میان سرطان و پیری کشف شد

در 10 مه 2018، Journal of Biological Chemistry پژوهشی منتشر کرد که بر اساس آن، سلول‌های سرطان ریه انسان می‌توانند با کنترل عناصر سلولیِ دخیل در فرایند طبیعی پیری، در برابر مرگ مقاومت کنند.

این پژوهش را گروهی به رهبری رئیس بخش ارتباط متابولیسم لیپید (چربی) با سرطان (لیپیدومیکس) و همچنین کشف دارو در مرکز سرطان هالینگز، واقع در کارولینای جنوبی آمریکا، یعنی دانشمند ترک Besim Öğretmenانجام دادند.

Besim Öğretmen و گروهش برای درک چگونگی گسترش سلول‌های سرطانی در بدن، تفاوت‌های آن‌ها را با سلول‌های طبیعی بررسی کردند. مطالعه او بخشی از پروژه‌ای 8.9 میلیون دلاری برای بررسی تأثیر تغییرات متابولیسم لیپید (چربی) بر درمان سرطان است.

با پیر شدن سلول‌های طبیعی، انتهای کروموزوم‌ها که تلومر نامیده می‌شود کوتاه می‌گردد و هنگامی که طول تلومر به سطح بحرانی معینی می‌رسد، پیامی برای مرگ سلول آغاز می‌شود. به نظر می‌رسد این بخشی از فرایند پیری در سلول‌های طبیعی باشد. با این حال، سلول‌های سرطانی راهی برای جلوگیری از تجزیه تلومرهای خود ایجاد کرده‌اند که به آن‌ها کمک می‌کند بیش از سلول‌های طبیعی زنده بمانند. طول عمر زیاد سلول‌های سرطانی بخشی از سازوکاری نیز هست که به آن‌ها اجازه متاستاز می‌دهد.

در مطالعه جدیدشان، گروه پژوهشی Besim Öğretmen راه ویژه‌ای را کشف کرد که سلول‌های سرطانی در پاسخ به آسیب تلومر، از مرگ می‌گریزند. دانشمندان می‌دانند که سطح پروتئینی به نام p16 در انواع مختلف سلول‌های سرطانی پایین است. p16 مولکولی است که تصمیم می‌گیرد سلولی که پیر شده یا بر اثر شیمی‌درمانی آسیب دیده است، بمیرد یا زنده بماند. در این فرایند، آنزیمی که تلومرهای کوتاه‌شده را بلند می‌کند، یعنی تلومراز نیز نقش دارد.

«تلومرها برای سلول‌های ما مانند یک ساعت زیستی هستند و در سرطان، این ساعت زیستی خراب شده است.» این گفته Öğretmen است.

پژوهشگران دریافتند که هنگامی که تلومرها شروع به تجزیه می‌کنند، p16 مهم‌ترین مولکول برای سلول‌ها است. هنگامی که تلومرها شروع به کوتاه شدن می‌کنند، p16 وارد عمل می‌شود و با جلوگیری از مرگ سلولی، سلول‌ها را به سوی پیری بیشتر سوق می‌دهد.

برای تعیین اثر بالینی این داده‌ها، پژوهشگران در انواع گوناگون سلول‌های سرطانی، از جمله سلول‌های سرطان ریه، از مهارکننده (بازدارنده) آنزیم محافظ تلومر، اسفنگوزین کیناز 2، استفاده کردند. این مهارکننده با نام رمزی ABC294640، با آسیب زدن به تلومرهای سلول‌های سرطانی، آن‌ها را به مرگ واداشت.

در نتیجه مهار این آنزیم، هنگامی که سطح p16 پایین بود یا اصلاً وجود نداشت، سلول‌های سرطانی با تلومرهای آسیب‌دیده مردند. با این حال، سلول‌های سرطانی دارای سطح بالای p16 توانستند از مرگ بگریزند و به‌عنوان نشانه‌ای از پیری، از نظر زیستی فعال نبودند (سلول‌های سرطانی خفته).

Öğretmen گفت: «هیجان‌زده‌ایم که دست‌کم یک سازوکار یافته‌ایم که می‌تواند به ما کمک کند بفهمیم پیری چگونه خطر سرطان را افزایش می‌دهد» و سپس افزود: «امیدواریم با کنترل اثرات محافظتی p16 در مرگ سلول سرطانی، بتوانیم از سرطان‌های مرتبط با پیری پیشگیری کنیم یا آن‌ها را بهتر درمان کنیم» و سخنان خود را این‌گونه ادامه داد.

گروه Öğretmen امیدوار است مهارکننده به‌کاررفته در مطالعه‌شان در مراحل مختلف درمان سرطان مؤثر باشد. این گروه از پیش ایمن‌ترین دوز را برای بیماران تعیین کرده و در حال برنامه‌ریزی برای استفاده از این مهارکننده در نوعی سرطان کبد به نام کارسینوم هپاتوسلولار، در قالب یک کارآزمایی بالینی فاز 2 است. این پژوهش بالینی چندمرکزی، مراکزی مانند مرکز سرطان هالینگز، دانشگاه مریلند و کلینیک مایو را در بر خواهد گرفت...

لازم است تأکید شود که از هر 10 مورد سرطان، دست‌کم 4 مورد با انتخاب‌های فردی مانند سیگار نکشیدن، حفظ وزن سالم و مصرف کمتر الکل مرتبط است.

پس برای چیزهایی که نمی‌توانید تغییر دهید نگران نباشید؛ زیرا برای تغییر چیزهایی که از دست شما برمی‌آید، دیر نشده است.