کدام رژیم غذایی برای کدام بیمار مناسب‌تر است؟
در این مقاله
اشتباه نیست اگر بگوییم تغذیه بحث‌برانگیزترین موضوع سلامت شده است. هر هفته مکمل غذایی تازه‌ای برای درمان مشکلات مختلف سلامت پیشنهاد می‌شود. در Google با جست‌وجوی رژیم غذایی ، تعداد 549 میلیون نتیجه می‌آید. در مطالعه‌ای از مصرف غذاهای مشخص دفاع می‌شود و پژوهشی دیگر ممکن است خلاف آن را بگوید. در دانشکده‌های پزشکی تا همین اواخر تغذیه به‌اندازه کافی بررسی نمی‌شد، اما به نظر می‌رسد تغییر کند. آیا زندگی سالم تنها بر تغذیه بنا شده است؟ قطعاً نه، اما رژیم‌هایی وجود دارند که برای بیماری‌های مشخص مفیدند یا خطر ابتلا را کاهش می‌دهند.
پرفشاری خون و بهترین رژیم برای آن
در صدر فهرست سالم‌ترین رژیم‌ها، رژیم DASHقرار دارد که اثربخشی آن در پیشگیری از پرفشاری خون و کاهش فشار در مبتلایان نشان داده شده است. این رژیم شبیه رژیم مدیترانه‌ای کم‌نمک، شامل غذاهای پروتئینی و پرفیبر است: غلات کامل، سبزی، میوه، لبنیات کم‌چرب، طیور، گوشت قرمز، ماهی، مغزهایی مانند فندق و گردو و حبوباتی مانند لوبیا. این رژیم با کاهش سدیم (نمک) غذا و افزایش دریافت منیزیم، کلسیم و پتاسیم، در کاهش فشارخون مؤثر بوده و اسیداوریک سرم را پایین آورده است. از مصرف بسیار کم چربی اشباع و نیز کاهش شکر پشتیبانی می‌کند و برای بیماران دیابتی هم مناسب است.
- موضوع مرتبط: رژیم DASH چیست؟ آیا می‌تواند سالم‌ترین برنامه تغذیه باشد؟ چگونه استفاده می‌شود؟
رژیم برای بیماران دیابتی
در سال 2013، انجمن دیابت آمریکا (ADD) راهنمای غذایی تازه‌ای برای بیماران دیابتی منتشر کرد. این راهنما با توجه به باورهای فردی، تفاوت فرهنگی و تنوع متابولیک (مقدار گلوکز، نسبت چربی، فشارخون، قد، وزن و عملکرد کلیه) تهیه شد. بیماران باید رژیمی متناسب با ترجیح، شرایط و سبک زندگی خود بگیرند؛ می‌توانند رژیم مدیترانه‌ای، گیاه‌خواری یا کم‌کربوهیدرات را انتخاب کنند.
توصیه‌ها برای دیابت
بر اساس راهنمای توصیه‌های تغذیه‌ای بیماران دیابتی:
- از نوشیدنی‌های دارای شکر یا شیرین‌کننده (فروکتوز، شربت ذرت، ساکاروز و غیره) مانند نوشیدنی انرژی‌زا، آب ویتامینه، نوشیدنی با طعم میوه، نوشابه، چای سرد شیرین و لیموناد دوری کنید.
- غذای پرفیبر انتخاب کنید. به‌جای غذاهای فرآوری‌شده، شیرین، شور (سدیم‌دار) و تصفیه‌شده، مواد مغذی‌تر بخورید. اگر انسولین با دوز ثابت دریافت می‌کنید، مصرف کربوهیدرات را در زمان و مقدار مناسب ادامه دهید.
- سدیم را کم کنید؛ سعی کنید از حد روزانه 2300 mg (2.3 گرم) فراتر نروید. مبتلایان به فشارخون بالا ممکن است کاهش بیشتری نیاز داشته باشند.
- دست‌کم 2 بار در هفته فرآورده ماهی بخورید.
- به‌جای چربی‌های اشباع و ترانس، روغن مایع گیاهی و پروتئین کم‌چرب مانند طیور، فندق و بادام‌زمینی، لوبیا و ماهی را ترجیح دهید.
- مکمل ویتامین و مواد معدنی فقط در صورت اثبات کمبود با سطح خونی و توصیه پزشک استفاده شود. درباره دارچین، فرآورده‌های گیاهی مختلف و مکمل‌های تغذیه‌ای نیز شواهد کافی نیست.
- موضوع مرتبط: آیا بیماران دیابتی می‌توانند میوه مصرف کنند؟
رژیم برای بیماری‌های قلبی‌عروقی
به‌روشنی نشان داده شده است که پایبندی به رژیم مدیترانه‌ای، بیماری‌های قلبی‌عروقی و خطر مرگ ناشی از آن‌ها را کاهش می‌دهد. اما فقط کاهش چربی اشباع کافی به نظر نمی‌رسد؛ مصرف غذای تصفیه‌شده، نشاسته و کربوهیدرات (سیب‌زمینی، شکر، ماکارونی) نیز باید کم شود.
اینجا نیز اهمیت تغذیه گیاه‌محور روشن می‌شود: سبزی، میوه، نان سبوس‌دار، غلات، انواع لوبیا، دانه‌ها، فندق و بادام‌زمینی. روغن زیتون غنی از چربی تک‌غیراشباع در رژیم‌های محافظ قلب جایگاه مهمی دارد. چربی‌های تک‌غیراشباع از پلی‌فنول‌هایی غنی‌اند که التهاب مزمن و در نتیجه خطر انسداد عروقی موسوم به آترواسکلروز را کاهش می‌دهند. برای بیماری قلبی‌عروقی، مصرف غذای غنی از اسید آلفا لینولنیک omega-3 نیز توصیه می‌شود؛ مانند گردو، بذر کتان، روغن بذر کتان و مصرف منظم ماهی. تفاوت فواید خوردن ماهی و مکمل روغن ماهی هنوز محل بحث است. جالب‌توجه است که برخی مطالعات توصیه‌کننده مکمل روغن ماهی توسط تولیدکنندگان آن تأمین مالی شده‌اند.
رژیم برای بیماری کلیه
هدف رژیم بیماران کلیوی کاهش مقدار مواد زائد خون در افرادی است که کلیه‌شان به‌اندازه کافی تصفیه نمی‌کند (برای نمونه محصول تجزیه پروتئین به نام اوره) و برقراری تعادل الکترولیت است. برای جلوگیری از افزایش اوره خون ممکن است کاهش پروتئین توصیه شود. برخی بیماران رو به نارسایی کلیه باید مصرف غذای پروتئینی (طیور، تخم‌مرغ، گوشت قرمز، ماهی یا آبزی صدف‌دار، لوبیا، حبوبات و شیر) را محدود کنند.
بیماران کلیوی حتماً باید با متخصص تغذیه درباره رژیم کلیوی مشورت کنند. بسته به مرحله بیماری، ممکن است برای کنترل ادم (تورم) و فشارخون، کاهش مایع لازم باشد.
متخصص تغذیه می‌تواند دریافت سدیم و پتاسیم را نیز کاهش و فسفر و کلسیم را متعادل کند. تعادل کلسیم و فسفر برای جلوگیری از برداشت کلسیم استخوان توسط غدد پاراتیروئید و ایجاد کلسیفیکاسیون عروقی (رسوب کلسیم در رگ) حیاتی است.
همان‌طور که می‌بینید، یک رژیم یکسان برای هر بیماری ممکن نیست!
رژیم‌ها برای بیماری‌های التهابی روده
رژیم کم-FODMAP (کاهش الیگوساکارید، دی‌ساکارید، مونوساکارید و پلی‌ال قابل‌تخمیر) که گروهی پژوهشگر استرالیایی کشف و معرفی کردند، برای کاهش ناراحتی بیماری التهابی روده (İBS) امتحان شده است. اما پیروی از آن بسیار دشوار است. مشخص شده مصرف این کربوهیدرات‌های زنجیره‌کوتاه کم‌جذب و سریع‌تخمیر، درد شکم، گرفتگی شدید و اسهال شایع در بیماران İBS را بیشتر می‌کند.
این رژیم‌ها کربوهیدرات‌های مشخص، برخی میوه‌های پر‌فروکتوز، در برخی بیماران غذاهای تازه روزانه و برخی شیرین‌کننده‌های معین را ممنوع می‌کنند. چون مواد غذایی بسیاری باید حذف شوند، پیگیری دشوار است و همه بیماران İBS پاسخ مثبت نمی‌دهند.
غذاهای ممنوع بر اساس رژیم FODMAP:
- الیگوساکاریدها:
سیب، کنگرفرنگی، مارچوبه، جو، چغندر، کلم بروکسل، بروکلی، نخود، حبوبات، کلم، عدس، هلو، نخودفرنگی، خرما، خربزه، بامیه، شوید، چاودار، بادام‌زمینی و گندم. - پلی‌ال‌ها:
سیب، زردآلو، آووکادو، گل‌کلم، آلبالو، قارچ، شلیل، آلوخشک، میوه‌های کرک‌دار، نخودفرنگی سلطانی، هندوانه و شیرین‌کننده‌های مصنوعی (سوربیتول، مانیتول، مالتیتول، xylitol) - فروکتوزهای آزاد:
سیب، کنگرفرنگی، مارچوبه، آلبالو، انبه، نخودفرنگی اسنپ شیرین، هندوانه، عسل، شربت ذرت پر‌فروکتوز - لاکتوزها:
(فقط اگر بیمار سطح پایین آنزیم لاکتاز، یعنی عدم تحمل لاکتوز، دارد)
شیر، پنیر خامه‌ای، خامه، بستنی و ماست
رژیم بدون گلوتن
رژیم‌های بدون گلوتن با بیماری سلیاک مطرح شدند. بیماری سلیاک حساسیتی مادام‌العمر و مزمن به پروتئین گلوتن است که به‌ویژه روده باریک را درگیر می‌کند. اختلال خودایمنی بلندمدتی است که در افراد مستعد ژنتیکی ایجاد می‌شود. موجب ناراحتی‌های گوارشی مانند اسهال طولانی، نفخ شکم، سوءجذب مواد غذایی و بی‌اشتهایی و در کودکان تأخیر رشد و تکامل می‌شود. معمولاً بین شش‌ماهگی و دوسالگی شروع می‌شود، اما در هر سنی می‌تواند ایجاد شود.
در سلیاک، واکنش علیه گلوتن، پروتئین موجود در غلاتی مانند گندم، جو و چاودار، وجود دارد.
ادعا شده رژیم بدون گلوتن در برابر سرطان محافظت می‌کند و حتی در درمان سرطان کاربرد دارد، اما مطالعات علمی این ادعاها را اثبات نکرده‌اند.
رژیم‌ها برای بیماران سرطانی
بسیاری با ادعای یافتن درمان سرطان و بدون اثبات، روش‌های فرضی خود را در کتاب یا وب‌سایت، به‌اصطلاح برای جذب مشتری، منتشر می‌کنند. آیا رژیم ویژه‌ای برای پیشگیری یا درمان سرطان وجود دارد؟ ابتدا باید گفت رژیم ویژه درمان‌کننده سرطان وجود ندارد. اما با تغذیه گیاه‌محور، دوری از گوشت فرآوری‌شده، کاهش هرچه بیشتر نوشیدنی الکلی و انتخاب روش پخت سالم می‌توانید خطر سرطان مرتبط با تغذیه را کم کنید. مؤثرترین رژیم برای پیشگیری از سرطان باز هم رژیم مدیترانه‌ای است.
رژیم‌های کتوژنیک: برنامه تغذیه‌ای بسیار پژوهش‌شده برای سرطان
رژیم کتوژنیک که بر جایگزینی سبزی‌های بدون نشاسته و کربوهیدرات‌ها با مقدار کم تا متوسط چربی تک‌غیراشباع و چندغیراشباع استوار است، در کودکان دارای صرع کم‌پاسخ به درمان استفاده می‌شود. همچنین در پزشکی سرطان بررسی می‌شود. در آن مصرف کربوهیدرات اغلب ممنوع و تلاش می‌شود چربی بدن به انرژی تبدیل شود (این روش «kenosis» نامیده می‌شود). هدف محروم‌کردن سلول سرطانی از گلوکز برای جلوگیری از تخمیر آن به لاکتات و افزایش سطح کتون و تولید انرژی در سلول طبیعی سالم است.
اگرچه در بیشتر مطالعات حیوانی شواهد کافی برای اثر درمان‌کننده سرطان (ضدتوموری) رژیم کتوژنیک وجود دارد، شواهد انسانی ضعیف و محدود به موارد فردی‌اند. رژیم کتوژنیک نیز در بلندمدت بسیار دشوار است.
رژیم‌ها برای دمانس (زوال عقل) و آلزایمر
پژوهش‌های بسیاری نشان داده‌اند رژیم مدیترانه‌ای برای عملکرد مغز مفید است. کاهش جمع‌شدن مغز مرتبط با سن با این رژیم در یک مطالعه منتشرشده در نشریه علمی Neurolgy در 2017، در مطالعه نشان داده شد. نتیجه پژوهش نشان داد افراد دارای تغذیه مدیترانه‌ای در مقایسه با غیرپیروان رژیم، طی سه سال نیمی کمتر از حجم مغز خود را از دست دادند.
برای پیشگیری از بیماری‌های عصبی، به‌ویژه آلزایمر، رژیم MIND توسعه یافته که نامش از حروف اول «Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay» گرفته شده و ترکیب رژیم مدیترانه‌ای و DASH است. دیده شده این رژیم خطر آلزایمر را بین %35-%53 کاهش و افت شناختی را کند می‌کند.
در MIND این شیوه توصیه می‌شود: روزانه 3 وعده غذا، حتماً غلات و سبزی‌های سبز متفاوت در هر روز؛ روزانه یک گیلاس شراب و مصرف فندق، هر 2 روز لوبیا؛ هفته‌ای دو بار مغزها و دست‌کم یک بار در هفته ماهی. سبزی‌های سبز پرفیبر از لوتئین غنی‌اند. در بزرگسالان و سالمندان لوتئین برای حفظ هوش و کنترل ذهنی مهم است.
منابع
Matching the Right Diet to the Right Patient.
medscape.com - January 2017.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.