Hansı xəstəyə hansı pəhriz daha uyğundur?

Qidalanmanın sağlamlıq sahəsində ən çox müzakirə edilən mövzu olduğunu desək, yanılmarıq. Hər həftə müxtəlif sağlamlıq problemlərinin müalicəsi üçün yeni qida əlavəsi tövsiyə olunur. Google-da pəhriz yazıb axtaranda 549 milyon nəticə çıxır. Bir tədqiqat müəyyən qidaların qəbulunu müdafiə etdiyi halda, başqa bir araşdırma bunun əksini müdafiə edə bilir. Tibb fakültələrində isə qidalanma mövzusu yaxın vaxtadək kifayət qədər işlənmirdi, amma qarşıdakı dövrdə bu, dəyişəcək kimi görünür. Bəs sağlam həyat yalnız qidalanma üzərindəmi qurulur? Əlbəttə, yox, lakin müəyyən xəstəliklərə yaxşı təsir edən və ya onlara tutulma riskini azaldan pəhrizlərin olduğu həqiqətdir.

Hipertoniya və ən yaxşı təsir edən pəhriz

Ən sağlam pəhrizlər siyahısına başçılıq edən DASH pəhrizininhipertoniyanın qarşısını almaqda və hipertoniyası olanlarda qan təzyiqini azaltmaqda təsirli olduğu göstərilmişdir. Duzu azaldılmış Aralıq dənizi pəhrizinə bənzəyən bu pəhrizdə yüksək zülal və lif tərkibli qidalar var: tam taxıllar, tərəvəzlər, meyvələr, yağı azaldılmış süd məhsulları, quş əti, qırmızı ət, balıq, fındıq-qoz kimi çərəzlər və lobya kimi quru paxlalılar. Bu pəhriz qan təzyiqini azaltmaqda təsirlidir; qidalardakı natriumu (duzu) azaldıb maqnezium, kalsium və kalium qəbulunu artırmaqla zərdabda sidik turşusunu azaltmışdır. Bu pəhriz çox az doymuş yağ qəbulunu dəstəkləyir; eyni zamanda şəkər qəbulunu azaltmağı da dəstəkləyir və diabet xəstələri üçün də uyğundur.

- Əlaqəli mövzu: DASH pəhrizi nədir? Ən sağlam qidalanma proqramı ola bilərmi? Necə tətbiq edilir?

Diabet – şəkər xəstələri üçün pəhriz

2013-cü ildə Amerika Diabet Assosiasiyası (ADD) diabet xəstələri üçün yeni pəhriz təlimatı dərc etdi. Bu təlimat fərdi inanclar, mədəni fərqlər, metabolik müxtəlifliklər (qlükoza göstəricisi, yağ nisbəti, qan təzyiqi, boy, çəki və böyrək funksiyaları) nəzərə alınaraq hazırlanmışdır. Diabetli xəstələr öz seçimlərinə, şəraitlərinə və həyat tərzlərinə uyğun pəhriz tətbiq etməlidirlər; Aralıq dənizi, vegetarian və ya az karbohidratlı pəhrizlərdən birini seçə bilərlər.

Diabet üçün tövsiyələr

Şəkər xəstələri üçün qidalanma tövsiyələrini ehtiva edən təlimata görə:

• Şəkər və ya şirinləşdirici (fruktoza, qarğıdalı siropu, saxaroza və s.) olan içkilərdən uzaq durun: enerji içkiləri, vitaminli sular, meyvə ətirli içkilər, sərinləşdirici içkilər, şəkərli soyuq çay və limonad kimi.
• Bol lifli qidalara üstünlük verin. Emal edilmiş, şəkərli, duzlu (natriumlu) və rafinə edilmiş qidalar əvəzinə daha qidalı olanları yeyin. Sabit dozada insulin qəbul edilirsə, karbohidratları uyğun vaxtda və miqdarda qəbul etməyə davam edin.
• Natrium qəbulunu azaldın; gündəlik 2300 mg (2.3 qram) həddini aşmamağa çalışın. Yüksək qan təzyiqi olanların daha çox azaltması lazım gələ bilər.
• Həftədə ən az 2 dəfə balıq məhsulu yeyin.
• Doymuş trans yağlar əvəzinə maye bitki yağlarını və az yağlı zülal mənbələrini, məsələn, quş əti, fındıq-fıstıq, lobya və balığı seçin.
• Vitamin və mineral əlavələri yalnız çatışmazlıq qandakı səviyyə ilə göstərilmişsə və həkim tövsiyəsi ilə istifadə edilməlidir. Darçın və ya müxtəlif bitki mənşəli məhsullar və qida əlavələri barədə də kifayət qədər sübut yoxdur.

- Əlaqəli mövzu: Şəkər xəstələri meyvə yeyə bilərmi?

Ürək-damar xəstəlikləri üçün pəhriz

Aralıq dənizi pəhrizinə əməl etməyin ürək-damar xəstəliklərinə bağlı ölüm riskini azaltdığı aydın şəkildə göstərilmişdir. Lakin pəhrizdə yalnız doymuş yağları azaltmaq kifayət kimi görünmür; rafinə edilmiş qida, nişasta və karbohidrat (kartof, şəkər, makaron) qəbulu da azalmalıdır.

Bitki ağırlıqlı qidalanmanın əhəmiyyəti burada da ortaya çıxır: tərəvəzlər, meyvələr, tam buğda çörəkləri, taxıllar, lobya növləri, tumlar, fındıq və fıstıq. Tək doymamış yağlarla zəngin olan zeytun yağı ürəyi qoruyan pəhrizlərdə vacib yer tutur. Tək doymamış yağlar xroniki iltihabı və bununla da ateroskleroz adlanan damar tutulması riskini azaldan polifenollarla zəngindir. Ürək-damar xəstəlikləri üçün həmçinin omeqa-3 alfa-linolen turşusu ilə zəngin qidaların qəbulu tövsiyə edilir. Məsələn, qoz, kətan toxumu, kətan toxumu yağı və müntəzəm balıq qəbulu. Balıq yeməklə balıq yağı əlavəsi qəbul etməyin faydaları arasındakı fərq hələ də müzakirə mövzusudur. Balıq yağı əlavələrini tövsiyə edən tədqiqatların bir hissəsinin balıq yağı məhsulu istehsalçıları tərəfindən maliyyələşdirilməsi diqqətçəkəndir.

Böyrək xəstəlikləri üçün pəhriz

Böyrək xəstələri üçün pəhrizin məqsədi böyrəkləri kifayət qədər süzməyən bu insanların qanındakı tullantı miqdarını (məsələn, zülalın parçalanma məhsulu olan sidik cövhərini) azaltmaq və elektrolit tarazlığını təmin etməkdir. Qanda sidik cövhəri miqdarının artmasının qarşısını almaq üçün zülal qəbulunu azaltmaq tövsiyə edilə bilər. Böyrək çatışmazlığına doğru irəliləyən xəstələrin bir hissəsi zülalla zəngin qidaların (quş əti, yumurta, qırmızı ət, balıq və ya qabıqlı dəniz heyvanları, lobya, paxlalılar və süd) qəbulunu məhdudlaşdırmalıdır.

Böyrək xəstələri mütləq böyrək pəhrizləri üzrə qidalanma mütəxəssisi ilə məsləhətləşməlidirlər. Xəstəliyin mərhələsindən asılı olaraq bədəndə görünə bilən ödemləri (şişkinliyi) və qan təzyiqini idarə etmək üçün maye qəbulunu azaltmaq lazım gələ bilər.

Dietoloq eyni zamanda natrium və kalium qəbulunu azalda bilər. Fosfor və kalsium qəbulunu da tarazlıqda saxlaya bilər. Kalsium və fosfor tarazlığı qalxanabənzər ətraf vəzilərin kalsiumu sümükdən çəkməsinin və damar kalsifikasiyasına (damar kirəcləşməsinə) səbəb olmasının qarşısını almaqda kritik əhəmiyyət daşıyır.

Göründüyü kimi, hər xəstəlik üçün vahid pəhriz mümkün deyil!

İltihabi (inflamatuar) bağırsaq xəstəlikləri üçün pəhrizlər

Bir qrup avstraliyalı tədqiqatçı tərəfindən tapılıb dünyaya tanıdılan az FODMAP-lı pəhriz (fermentləşə bilən oliqosaxarid, disaxarid, monosaxarid və poliolların azaldıldığı qidalanma forması) iltihabi bağırsaq xəstəliyi (İBS) şikayətlərini azaltmaq üçün sınaqdan keçirilmişdir. Lakin bu pəhrizə əməl etmək olduqca çətindir. Az sorulan və sürətlə fermentləşən bu qısa zəncirli karbohidratların qəbulunun İBS olan xəstələrdə tez-tez görünən qarın ağrısı, şiddətli sancı və ishal şikayətlərini artırdığı məlumdur.

Bu pəhrizlər müəyyən karbohidratları, fruktoza ilə zəngin bəzi meyvələri, bəzi xəstələrdə gündəlik təzə qidaları və müəyyən şirinləşdirici məhsulları qadağan edir. Uzaq durulmalı çoxlu qida maddəsi olduğundan izlənməsi də çətinləşən bu pəhrizlərə bütün İBS xəstələri müsbət reaksiya verə bilmir.

FODMAP pəhrizinə görə uzaq durulmalı qidalar:

1. Oliqosaxaridlər:
   Alma, ənginar, qulançar, arpa, çuğundur, Brüssel kələmi, brokoli, noxud, paxlalılar, kələm, mərci, şaftalı, yaşıl noxud, xurma, yemiş, bamya, şüyüd, çovdar, fıstıq və buğda.
2. Poliollar:
   Alma, ərik, avokado, gül kələmi, albalı, göbələk, nektarin, quru gavalı, tüklü meyvələr, sultani noxud, qarpız və süni şirinləşdiricilər (sorbitol, mannitol, maltitol, xylitol)
3. Sərbəst fruktozalar:
   Alma, ənginar, qulançar, albalı, manqo, şəkərli snap noxudu, qarpız, bal, yüksək fruktozalı qarğıdalı siropu
4. Laktozalar:
   (Yalnız xəstədə laktaza fermentinin səviyyəsi aşağıdırsa, yəni laktoza dözümsüzlüyü varsa)
   Süd, krem pendirlər, qaymaq, dondurma və qatıq

Qlütensiz pəhriz

Qlütensiz pəhrizlər çölyak xəstəliyi ilə gündəmə gəlmişdir. Çölyak xəstəliyi xüsusilə nazik bağırsağı təsir edən, qlüten adlı zülala qarşı ömürboyu davam edən və xronikləşən allergiya, həssaslıqdır. Bu narahatlıq genetik meyilli insanlarda yaranan uzunmüddətli autoimmun pozuntudur. Uzunmüddətli ishal, qarında köp, qida maddələrinin bağırsaqdan sorulması pozuntuları, iştahasızlıq kimi mədə-bağırsaq sistemi ilə bağlı şikayətlərə və uşaqlarda böyümə-inkişaf geriliyinə səbəb olur. Adətən altı ay ilə iki yaş arasında başlayır, lakin hər yaşda inkişaf edə bilər.

Çölyak xəstəliyində buğda, arpa və çovdar kimi taxıllarda olan zülal – qlütenə qarşı reaksiya var.

Qlütensiz pəhrizlərin həmçinin xərçəngdən qoruduğu, hətta xərçəng müalicəsində istifadə edilə biləcəyi iddia edilmiş, lakin bu iddialar elmi tədqiqatlarla sübut edilməmişdir.

Xərçəng xəstələri üçün pəhrizlər

Bir çox insan xərçəngə çarə tapdığını iddia edərək və bu iddialarını sübut edə bilmədən, tapdıqlarını güman etdikləri müalicə formalarını kitablarında və ya saytlarında, sözün əsl mənasında, müştəri toplamaq məqsədilə paylaşır. Bəs xərçəngdən qorunmaq və ya xərçəngi müalicə etmək üçün xüsusi pəhriz forması varmı? Əvvəlcə xərçəngi müalicə edəcək xüsusi pəhriz üsulu olmadığını deməliyik. Lakin bitki ağırlıqlı qidalanmaqla, emal edilmiş ət məhsullarından uzaq durmaqla, alkoqollu içkiləri mümkün qədər azaltmaqla və sağlam bişirmə üsullarına üstünlük verməklə qidalanma ilə bağlı xərçəng riskinizi azalda bilərsiniz. Xərçəngdən qorunmaq üçün ən təsirli pəhriz yenə Aralıq dənizi pəhrizidir.

Ketogen pəhrizlər: xərçəng üçün intensiv araşdırılan qidalanma proqramı

Nişastasız tərəvəzlərin və karbohidratlarının az-orta miqdarda tək doymamış və çox doymamış yağlarla əvəzlənməsi prinsipinə əsaslanan ketogen pəhrizlər uşaqlarda müalicəyə az cavab verən epilepsiyada istifadə olunur. Bununla yanaşı, ketogen pəhriz xərçəng təbabətində də araşdırılır. Bu pəhrizdə karbohidrat qəbulu əsasən qadağan edilir, bədəndəki yağların enerjiyə çevrilməsinə çalışılır (bu üsula “kenosis” deyilir). Bu üsulun məqsədi xərçəng hüceyrələrini qlükozadan məhrum edərək qlükozanı laktata çevirib fermentləşdirməsinin qarşısını almaq, normal sağlam hüceyrələrin keton səviyyəsini yüksəldib enerji istehsalını artırmaqdır.

Heyvan tədqiqatlarının əksəriyyətində ketogen pəhrizlərin xərçəngi müalicə edən (antitumor) təsiri üçün kifayət qədər sübut olduğu halda, insanlarda belə təsirlərə dair sübutlar zəifdir və fərdi hallarla məhduddur. Ketogen pəhriz də uzunmüddətli tətbiqi olduqca çətin olan pəhrizdir.

Demensiya (ağıl zəifliyi) və Alzheimer üçün pəhrizlər

Bir çox tədqiqat Aralıq dənizi pəhrizinin beyin funksiyalarına yaxşı təsir etdiyini göstərmişdir. Aralıq dənizi pəhrizinin yaşa bağlı beyin kiçilməsini azalda bildiyi Neurolgy adlı elmi nəşrdə 2017-ci ildə dərc edilmiş bir tədqiqatda göstərilmişdir. Tədqiqat nəticəsində Aralıq dənizi mətbəxi ilə qidalanan insanların bu pəhrizə əməl etməyən insanlarla müqayisədə üç il ərzində yarıbayarı az beyin həcmi itkisinə məruz qaldığı görülmüşdür.

Başda Alzheimer olmaqla nevroloji xəstəliklərdən qorunmaq üçün hazırlanmış MIND pəhrizi “Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay” sözlərinin baş hərflərindən yaradılmışdır və Aralıq dənizi ilə DASH pəhrizlərinin qarışığıdır. Bu pəhrizin Alzheimer riskini %35-%53 arasında azaltdığı və koqnitiv geriləməni yavaşlatdığı görülmüşdür.

MIND pəhrizində belə qidalanma tərzi tövsiyə edilir: gündə 3 dəfə yemək yeyilməli, bu yeməklərdə mütləq taxıl və hər gün fərqli olmaqla müxtəlif yaşıl tərəvəzlər olmalı, gündə bir qədəh şərab içilməli və fındıq yeyilməli, hər 2 gündən bir lobya yeyilməli; həftədə iki dəfə çərəz və həftədə ən az bir dəfə balıq yeyilməlidir. Yaşıl lifli tərəvəzlər luteinlə zəngindir. Yetkin və yaşlı insanlarda lutein zəkanın və zehni nəzarətin qorunması üçün vacibdir.