ملانوم بدخیم خانوادگی چیست؟ چه کسانی در معرض خطرند؟

ملانوم خانوادگی چیست؟

ملانوم بدخیم خانوادگی اصطلاحی برای توصیف خانواده‌هایی است که معمولاً دو یا چند خویشاوند درجهٔ اول، مانند والد، خواهر یا برادر یا فرزند، به ملانوم، نوعی سرطان پوست، مبتلا هستند.

• حدود % 8 از افراد با تشخیص تازهٔ ملانوم، خویشاوند درجهٔ اول مبتلا به ملانوم دارند.
• حدود % 1 تا % 2 از افراد دارای ملانوم، دو یا چند خویشاوند نزدیک مبتلا به ملانوم دارند.

افراد خانواده‌های مستعد ملانوم اغلب خال‌هایی به نام نووس دیسپلاستیک دارند. این خال‌ها بزرگ، مسطح، نامنظم، نامتقارن و با رنگ‌های متغیرند. معمولاً در پوستِ در معرض آفتاب دیده می‌شوند، اما ممکن است در نواحی دور از آفتاب نیز ظاهر شوند. هرگونه تغییر اندازه، شکل و رنگ خال باید از نظر سرطان با دقت بسیار پیگیری شود.

میانگین سن تشخیص ملانوم در افراد دارای ملانوم خانوادگی 30 سال است، درحالی‌که میانگین سن تشخیص در جمعیت عمومی 50 سال است.

چه چیزی باعث ملانوم خانوادگی می‌شود؟

ملانوم خانوادگی وضعیتی ارثی است. یعنی خطر ملانوم می‌تواند در خانواده از نسلی به نسل دیگر منتقل شود. تا امروز، CDKN2A و CDK4 دو ژنی هستند که جهش‌های آن‌ها با ملانوم خانوادگی ارتباط یافته‌اند. جهش در هر یک از این ژن‌ها خطر ملانوم را افزایش می‌دهد. بااین‌حال، تغییرات این دو ژن تنها درصد کمی از ملانوم خانوادگی را تشکیل می‌دهند.

CDKN2A بر دو پروتئین با عملکردهای متفاوت، به نام‌های p16 و p14ARF اثر می‌گذارد. هر دو ژن CDKN2A و CDK4 نقش مهمی در کنترل تقسیم سلول‌ها دارند. مطالعات خانواده‌های دارای جهش ژن CDKN2A در اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا نشان داده‌اند خطر ملانوم با منطقهٔ جغرافیایی متفاوت است. علت این تفاوت‌ها کاملاً شناخته‌شده نیست. ممکن است مقدار تماس با آفتاب، تفاوت‌های فردی یا ژنتیکی دیگر یا ترکیبی از این عوامل متفاوت باشد. علاوه بر آن، خطر سرطان پانکراس نیز ممکن است افزایش یابد.

در خانواده‌های مستعد ملانوم با جهش‌های ژنتیکی شناخته‌شده، نووس‌های دیسپلاستیک (خال‌ها) و تماس با آفتاب، عوامل خطر مستقل ملانوم هستند. به‌تازگی مشخص شده در افراد دارای جهش CDKN2A یا فاقد آن، ژن دیگری به نام MC1R بر خطر ملانوم اثر می‌گذارد. MC1R در تنظیم رنگدانهٔ بدن مهم است و تغییرات آن با کک‌ومک و موی قرمز ارتباط یافته‌اند.

ژن‌های ارثی دیگری نیز با افزایش خطر ملانوم مرتبط‌اند. برای مثال، گزرودرما پیگمنتوزوم (XP) بیماری نادری است که در آن فرد در ژنی لازم برای ترمیم آسیب DNA ناشی از پرتو فرابنفش (نور خورشید)، جهش دارد. افراد دارای XP میزان بسیار بالایی از سرطان پوست، از جمله ملانوم، دارند. ژن موسوم به سرطان ارثی پستان، یعنی BRCA2 نیز با افزایش اندک خطر ملانوم همراه است.

پژوهشگران معتقدند ژن‌های دیگری نیز خطر ملانوم را افزایش می‌دهند که هنوز شناسایی نشده‌اند. پژوهش برای شناخت بیشتر ملانوم خانوادگی ادامه دارد.

ملانوم خانوادگی چگونه به نسل‌های بعد منتقل می‌شود؟

به‌طور معمول هر سلول 2 نسخهٔ ژن دارد؛ یکی از مادر و دیگری از پدر. ملانوم خانوادگی از الگوی وراثت اتوزومال غالب پیروی می‌کند و برای ایجاد آن، جهش در تنها یک نسخهٔ ژن کافی است.

این بدان معناست که والد دارای جهش می‌تواند نسخه‌ای از ژن طبیعی یا ژن جهش‌یافتهٔ خود را به فرزند منتقل کند. بنابراین احتمال به ارث بردن جهش در فرزندِ والد دارای جهش، % 50 است.

احتمال اینکه برادر، خواهر یا والدِ فرد دارای جهش نیز همان جهش را داشته باشند، % 50 است. بااین‌حال، اگر نتیجهٔ آزمایش جهش در والدین منفی باشد (در آزمایش جهشی پیدا نشود)، خطر خواهر و برادرها به‌طور قابل‌توجهی کم می‌شود، اما ممکن است همچنان از خطر متوسط بالاتر باشد.

برای افرادی که سندرم سرطان ارثی دارند و می‌خواهند صاحب فرزند شوند، گزینه‌هایی وجود دارد. تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT) یک روش پزشکی است که همراه با لقاح خارج از رحم (IVF) انجام می‌شود و می‌تواند امکان فرزندآوری بدون انتقال یک جهش ژنی مشخص را فراهم کند. تخمک‌های زن برداشته و در آزمایشگاه بارور می‌شوند. وقتی جنین‌ها به اندازهٔ مشخصی (حدود 8 سلول) برسند، 1 سلول برداشته می‌شود و برای بیماری ارثی موردنظر آزمایش می‌شود. سپس والدین می‌توانند انتقال جنین‌های بدون جهش را به رحم زن انتخاب کنند. بیش از دو دهه است که از PGT برای پیشگیری از انواع سندرم‌های استعداد ارثی سرطان استفاده می‌شود. بااین‌حال، PGT روشی پیچیده است که پیش از آغاز آن باید عوامل مالی، جسمی و عاطفی را در نظر گرفت.

ملانوم خانوادگی چقدر شایع است؟

بیشتر موارد ملانوم تک‌گیر هستند؛ یعنی طبق دانش کنونی ما به‌طور اتفاقی رخ می‌دهند. تعداد افراد در معرض خطر ملانوم ارثی مشخص نیست، اما تصور می‌شود کم باشد. تخمین زده می‌شود حدود % 8 از افراد دارای ملانوم، خویشاوند درجهٔ اول مبتلا دارند و % 1 تا % 2 از مبتلایان، 2 یا چند خویشاوند نزدیک مبتلا به ملانوم دارند.

آمار سرطان ترکیه در سال 2020 نشان می‌دهد در کشور ما ملانوم در 1756 نفر تشخیص داده شده است.

ملانوم خانوادگی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

اگر دو یا چند خویشاوند نزدیک، ملانوم تهاجمی داشته باشند (اگر به نقاط دیگر بدن منتشر شده باشد)، به ملانوم خانوادگی مشکوک می‌شوند. در مناطقی با آفتاب بیشتر، مانند آمریکا، آمریکای جنوبی یا استرالیا، ملانوم تک‌گیر شایع‌تر است؛ بنابراین در این مناطق تا زمانی که سه یا چند خویشاوند نزدیک ملانوم تهاجمی نداشته باشند، ملانوم خانوادگی تشخیص داده نمی‌شود. وجود چند ملانوم در تنها یک عضو خانواده نیز می‌تواند شک به ملانوم خانوادگی ایجاد کند.

برای شناسایی جهش‌های ژن CDKN2A، آزمایش‌های ژنتیک در دسترس است. بااین‌حال، بعید است نتایج آزمایش ژنتیک، توصیه‌های غربالگری یا مراقبت بالینی افراد مبتلا یا خانواده‌های دارای سابقهٔ فراوان ملانوم را تغییر دهد. بیشتر خانواده‌های دارای ملانوم خانوادگی ممکن است حتی جهش ژنتیکی شناسایی‌شده‌ای نداشته باشند. ژن‌های مرتبط دیگر ممکن است با ارزیابی مشاور ژنتیک یا پزشک پیدا شوند.

خطرهای تخمینی سرطان مرتبط با ملانوم خانوادگی چیست؟

خطر مادام‌العمر ابتلا به ملانوم در فردِ در معرض خطر ملانوم ارثی بسیار افزایش می‌یابد.

در خانواده‌های دارای ملانوم خانوادگی و جهش CDKN2A، خطر سرطان پانکراس نیز بیشتر است، اما این وضعیت نسبتاً نادر است. تومور مغز نیز در چند خانواده گزارش شده است.

در افراد دارای گزرودرما پیگمنتوزوم (XP)، خطر سایر سرطان‌های پوست مانند کارسینوم سلول سنگفرشی و سلول بازال نیز افزایش دارد. زنان دارای جهش BRCA2 همچنین خطر بیشتر سرطان پستان و تخمدان، مردان خطر بیشتر سرطان پروستات و هر دو جنس خطر بیشتر سرطان پانکراس دارند.

گزینه‌های تشخیص زودهنگام / غربالگری ملانوم خانوادگی چیست؟

هر فرد دارای والد، خواهر یا برادر یا فرزند مبتلا به ملانوم باید از نظر ملانوم با دقت پیگیری شود. افراد دارای ملانوم باید هر 3 تا 6 ماه توسط متخصص بیماری‌های پوست معاینهٔ کامل شوند تا هر نشانهٔ تغییر شکل، اندازه یا رنگ بررسی شود. متخصصان پوست می‌توانند از پوست و خال‌ها عکس بگیرند که نقشه‌برداری خال نامیده می‌شود، یا خال‌ها را با دستگاه دستیِ درماتوسکوپ ببینند. این کار می‌تواند تغییرات در گذر زمان را نشان دهد. هر خال مشکوک یا تغییر پوستی دیگر باید توسط پزشک برداشته شود تا بافت زیر میکروسکوپ بررسی شود.

در خانواده‌هایی که ملانوم خانوادگی شناخته‌شده یا به‌شدت مشکوک دارند، غربالگری کودکان باید پیش از 10 سالگی آغاز شود. اعضای خانواده نیز باید برای تشخیص تغییرات پوست، مرتب خودمعاینه انجام دهند. به‌دلیل خطر بالای چند ملانوم، افراد دارای ملانوم خانوادگی باید از تماس با آفتاب دوری کنند و در بیرون از خانه اقدامات محافظتی داشته باشند.

با توسعهٔ فناوری‌های تازه و افزایش شناخت ملانوم خانوادگی، توصیه‌های غربالگری ممکن است با گذشت زمان تغییر کنند. می‌توانید دربارهٔ آزمایش‌های غربالگری مناسب با پزشک صحبت کنید.

پرسش‌هایی از تیم مراقبت سلامت

اگر دربارهٔ خطر سرطان نگران هستید، می‌توانید با تیم مراقبت سلامت صحبت کنید. همراه داشتن فردی برای یادداشت‌برداری در ویزیت‌ها سودمند است. می‌توانید پرسش‌های زیر را مطرح کنید:

• خطر ملانوم من چقدر است؟
• برای کاهش خطر سرطان چه کاری می‌توانم انجام دهم؟
• گزینه‌های غربالگری سرطان برای من چیست؟

اگر دربارهٔ سابقهٔ خانوادگی نگران هستید و فکر می‌کنید شما یا دیگر اعضای خانواده ممکن است ملانوم خانوادگی داشته باشید، می‌توانید پرسش‌های زیر را مطرح کنید:

• آیا سابقهٔ خانوادگی، خطر ملانوم مرا افزایش می‌دهد؟
• آیا من و خانواده‌ام به ارزیابی خطر سرطان نیاز داریم؟
• آیا من و خانواده‌ام را به مشاور ژنتیک یا متخصص ژنتیک دیگری ارجاع می‌دهید؟
• آیا من یا خانواده‌ام باید آزمایش ژنتیک را در نظر بگیریم؟
• چه اقدامات پیشگیرانه‌ای برای من و خانواده‌ام پیشنهاد می‌کنید؟