موفقیتی بی‌سابقه در درمان تومور مغزی GBM با واکسن ویروسی سرطان

در سرطان، یکی از انواعِ ایمنی‌درمانی عبارت است از واکسن‌های ویروس انکولیتیک. این واکسن‌ها طوری طراحی می‌شوند که فقط سلول‌های معینی را هدف بگیرند؛ این واکسن‌های سرطانو مطالعات مربوط به آن‌ها، یعنی پژوهش بالینیاخیراً شتاب گرفته بود. بر اساس نتایج پژوهش بالینی منتشرشده در 26 ژوئن 2018 در NEJM، ویروس پولیو (فلج اطفال) تغییریافته ژنتیکی، طول عمر بیماران مبتلا به تومور مغزی عودکرده GBM-4 (گلیوبلاستوم مولتی‌فرم) را به‌طور چشمگیری افزایش داد.

در بزرگسالان، از میان تومورهای اولیه مغزشایع‌ترین مورد، گلیوبلاستوم مولتی‌فرم (GBM) است. تومورهای مغزی از سلول‌های اصلی پشتیبان مغز، که به عملکرد سلول‌های عصبی نیز کمک می‌کنند، یعنی سلول‌های گلیالمنشأ می‌گیرند.

طبقه‌بندی تومورهای مغزی

تومورهای کم‌درجه

تومورهای گلیال درجه I. و II. نامیده می‌شوند.

تومورهای پر‌درجه

• تومورهای درجه III.: آستروسیتوم آناپلاستیک، الیگودندروگلیوم آناپلاستیک، الیگوآستروسیتوم آناپلاستیک، اپاندیموم آناپلاستیک 
• تومورهای درجه IV.: گلیوبلاستوم (GBM یا GBM-IV نامیده می‌شود)

به این شکل طبقه‌بندی می‌شوند.

درمان استاندارد GBM تازه‌تشخیص‌داده‌شده، جراحی تومور مغز با برداشت بیشترین مقدار ممکن تومور و پس از آن، ادجوانت (با هدف محافظتی) پرتودرمانی و شیمی‌درمانی است. اگرچه شیمی‌درمانی و پرتودرمانی طول عمر بیماران GBM را افزایش می‌دهند، در بیشتر بیماران GBM، سرطان پس از درمان اولیه عود می‌کند. با وجود روش‌های درمانی امروزی، در GBM عودکرده موفقیت‌های مورد انتظار به دست نیامده بود.

روش به‌کاررفته در مطالعه

ویروس پولیو توانایی اتصال به گیرنده‌های سطح سلول‌های گلیوبلاستوم و بسیاری از سلول‌های تومور جامد (اندامی) را دارد؛ یعنی این ویروس فلج اطفال می‌تواند به‌خوبی به سلول‌های مغز متصل شود و به آن‌ها آسیب برساند. پژوهشگران با تکیه بر این اطلاعات، ویروس پولیو را طوری دست‌کاری کردند که فقط سلول سرطانی را هدف بگیرد. ژنی را که تکثیر ویروس پولیو در سلول‌های طبیعی را ممکن می‌کرد حذف و به جای آن ژنی از ویروس آنفلوانزا وارد کردند. به این ترتیب، توان آسیب به نورون‌ها و ایجاد فلج اطفال حذف شد.

در سطح سلول‌های سرطانی GBM، مولکولی وجود دارد به نام CD155 که نوعی گیرنده است؛ ویروس پولیو که توان شناسایی و اتصال به آن را دارد، با دست‌کاری ژنتیکی طوری تغییر داده شد که فقط در سلول‌های سرطانی تکثیر شود، آنتی‌ژن‌های اختصاصی تومور را آشکار کند و با فعال کردن دستگاه ایمنی علیه سلول‌های سرطانی، آن‌ها را از بین ببرد.

پس از نتایج موفق آزمایش‌های حیوانی، در سال 2012 در بیماران با تشخیص GBM-4 عودکرده، برای این واکسن سرطان یک مطالعه بالینیآغاز شد. از مه 2012 - مه 2017، 61 بیمار وارد شدند. قطر تومورهای بیماران بیشتر از 1 cm و کمتر از 5.5 cm بود. با گذاشتن کاتتر در مغز بیماران، ویروس مستقیماً به تومور داده شد. این پژوهش به‌عنوان فاز-1 طراحی شد؛ یعنی هدف اصلی، آزمودن دوز و ایمنی واکسن سرطان بود. برای این منظور، بیماران در 7 نوبت، از 10 میلیون تا 10 میلیارد ویروس انکولیتیک دریافت کردند.

نتایج مطالعه

• مهم‌ترین نتیجه مطالعه این بود که در پایان سال 3.، در دریافت‌کنندگان واکسن سرطان با ویروس پولیو، 21 درصد زنده بودند، در حالی که این میزان در دریافت‌کنندگان درمان استاندارد 4 درصد بود.
• در 61 بیمار دریافت‌کننده درمان، میانه طول عمر 12.5 ماه مشاهده شد. در بیمارانی که فقط درمان‌های استاندارد گرفتند این میزان 11.3 ماه بود. در دوزهای بالا، برخی بیماران دچار التهاب-ادم شدید، سرگیجه، دشواری فعالیت‌های شناختی و تهوع شدند.
• اگرچه نتایج کلی در ابتدا چندان چشمگیر نبود، پاسخ بسیار خوب برخی بیماران توجه را جلب کرد. حتی با دوزهای پایین نیز اثرات قابل‌توجهی حاصل شد. در بعضی بیماران اثر درمان طولانی بود. دو بیمار با سنین 20 و 60 سال که این واکسن ویروس انکولیتیک سرطان را دریافت کردند، نزدیک به 6 سال است زنده‌اند. این بیماران GBM مقاوم به دیگر درمان‌ها داشتند.

این مطالعه برای ما چه مفهومی دارد؟

• قدرت ایمنی‌درمانی‌ها در سرطان را کم‌کم می‌بینیم. در تومور مغزی پر‌درجه و عودکرده GBM که درمانش بسیار دشوار است، واکسن‌های ویروس انکولیتیک سرطان پیشرفت‌های هیجان‌انگیزی ارائه می‌کنند.
• پژوهشگران به‌تازگی، مطالعه فاز 2را آغاز کردند. در آن از ترکیب ویروس پولیو دست‌کاری‌شده ژنتیکی و یک دوز شیمی‌درمانی استفاده خواهد شد. هم‌زمان مطالعه بالینی جداگانه‌ای برای تومورهای مغزی کودکان آغاز شد. برای دیگر انواع سرطان غیر از تومورهای مغزی نیز مطالعات بالینی برنامه‌ریزی می‌شوند.
• به باور بسیاری از پژوهشگران سرطان، این روش می‌تواند در درمان سرطان انقلاب ایجاد کند. واکسن‌های ویروس انکولیتیک افزون بر هدف گرفتن مستقیم سلول سرطانی، دستگاه ایمنی را فعال می‌کنند. ترکیب واکسن ویروس انکولیتیک سرطان و مهارکننده‌های نقاط وارسی ایمنی ممکن است مؤثر باشد.

این مطالعه با همکاری سازمان غذا و داروی آمریکا، FDA و مؤسسه ملی سرطان آمریکا، در نتیجه پژوهشی 18 ساله انجام شد. علم ژنتیک و ایمنی‌شناسی در سرطان‌شناسی عصر طلایی خود را تجربه می‌کند. CRISPR, CAR-T, انتقالی و درمان‌های سلولی انکولیتیک ممکن است در آینده نزدیک قوی‌ترین رویکردها علیه سرطان باشند. باید تأکید کرد که درمان سرطان فقط با پزشکی مدرن ممکن است.