Xərçəng virus peyvəndi ilə beyin şişi GBM-nin müalicəsində görünməmiş uğur

Xərçəngdə immunoterapiya növlərindən biri də onkolitik virus peyvəndləridir. Yalnız müəyyən hüceyrələri hədəfləyəcək şəkildə hazırlanmış bu xərçəng peyvəndləriüzrə klinik tədqiqatlarson vaxtlar sürətlənmişdi. 26 iyun 2018-ci ildə NEJM-də dərc edilmiş klinik tədqiqat nəticələrinə görə, genetikası dəyişdirilmiş polio (uşaq iflici) virusu təkrarlamış beyin şişi GBM-4 (glioblastoma multiforme) olan xəstələrin ömür müddətini nəzərəçarpacaq dərəcədə uzadıb.

Yetkinlərdə beynin birincili şişləriarasında ən çox rast gəlinəni glioblastoma multiformedir (GBM). Beyin şişləri beynin əsas dəstəkləyici hüceyrələri olan, eyni zamanda sinir hüceyrələrinin funksiyalarını yerinə yetirməsinə dəstək verən qlial hüceyrələrdənqaynaqlanır.

Beyin şişlərinin təsnifatı

Aşağı dərəcəli şişlər

I və II dərəcəli qlial şişlər adlandırılır.

Yüksək dərəcəli şişlər

• III dərəcəli şişlər: anaplastik astrositoma, anaplastik oliqodendroqlioma, anaplastik oliqoastrositoma, anaplastik ependimoma 
• IV dərəcəli şişlər: glioblastoma (GBM və ya GBM-IV adlandırılır)

şəklində təsnif edilir.

Yeni diaqnoz qoyulmuş GBM-nin standart müalicəsi şişin mümkün qədər çıxarıldığı beyin şişi əməliyyatı və bundan sonra adjuvant (qoruyucu məqsədli) radioterapiya və kimyaterapiyadır. Kimyaterapiya və radioterapiya GBM xəstələrinin ömrünü uzatsa da, GBM xəstələrinin əksəriyyətində xərçəng ilkin müalicədən sonra təkrarlanır. Mövcud müalicə üsullarına baxmayaraq, təkrarlamış GBM-də arzu olunan uğurlar əldə edilə bilməmişdi.

Tədqiqatda istifadə olunan üsul

Poliovirus glioblastoma hüceyrələrinin və bir çox solid (orqan) şiş hüceyrələrinin səthindəki reseptorlara bağlanmaq qabiliyyətinə malikdir; yəni bu uşaq iflici virusu beyin hüceyrələrinə yaxşı yapışıb onları zədələmək xüsusiyyətinə malikdir. Tədqiqatçılar bu məlumatlar əsasında yalnız xərçəng hüceyrəsini hədəfləyəcək şəkildə polio virusuna müdaxilə etdilər. Polio virusunun normal hüceyrələrdə çoxalmasına imkan verən geni çıxarıb onun yerinə qrip virusundan götürdükləri geni yerləşdirdilər. Beləliklə, neyronlara zərər vermə və uşaq iflicinə səbəb olma potensialı aradan qaldırıldı.

GBM xərçəng hüceyrələrinin səthində olan CD155 adlı reseptoru tanıyıb bağlana bilən poliovirusa genetik müdaxilə edilərək onun yalnız xərçəng hüceyrələrində çoxalması, şişə xas antigenləri üzə çıxarması və immun sistemi xərçəng hüceyrələrinə qarşı aktivləşdirərək xərçəng hüceyrəsini məhv etməsi təmin edildi.

Heyvan təcrübələrindən alınmış uğurlu nəticələrdən sonra 2012-ci ildə təkrarlamış GBM-4 diaqnozlu xəstələrdə bu xərçəng peyvəndinin klinik tədqiqatıbaşladıldı. Tədqiqata may 2012 - may 2017 arasında 61 xəstə daxil edildi. Xəstələrin şiş diametrləri 1 cm-dən böyük, 5.5 cm-dən kiçik idi. Xəstələrin beyninə kateter qoyularaq virus birbaşa şişə yeridildi. Bu, faza-1 klinik tədqiqat kimi planlaşdırıldı, yəni tədqiqatın əsas məqsədi bu xərçəng peyvəndinin dozasını və təhlükəsizliyini yoxlamaq idi. Bu məqsədlə xəstələrə 7 dəfədə 10 milyon ilə 10 milyard arasında onkolitik virus verildi.

Tədqiqatın nəticələri

• Tədqiqatın ən mühüm nəticəsi o oldu ki, 3-cü ilin sonunda poliovirus xərçəng peyvəndi ilə müalicə alanların yüzdə 21-i yaşamağa davam etdiyi halda, standart müalicə alanlarda bu göstərici yüzdə 4 idi.
• Müalicə alan 61 xəstədə median ömür müddəti 12.5 ay olub. Yalnız standart müalicələr alan xəstələrdə isə bu göstərici 11.3 ayda qalıb. Yüksək dozalarda xəstələrin bir qismində ciddi iltihab-ödem, başgicəllənmə, koqnitiv fəaliyyətlərdə çətinlik və ürəkbulanma müşahidə edilib.
• Ümumi nəticələr ilk baxışda çox təəccüblü görünməsə də, bəzi xəstələrin müalicəyə çox yaxşı cavab verməsi diqqət çəkib. Hətta aşağı dozalarda nəzərəçarpacaq təsirlər əldə edilib. Bəzi xəstələrdə müalicənin təsiri uzun sürürdü. Bu onkolitik virus xərçəng peyvəndi müalicəsini alan, yaşları 20 və 60 olan iki xəstə təxminən 6 ildir yaşamağa davam edir. Bu xəstələrdə digər müalicələrə davamlı GBM vardı.

Bəs bu tədqiqat bizə nə ifadə edir?

• Xərçəngdə immunoterapiyaların gücünü görməyə başlayırıq. Müalicəsi olduqca çətin olan təkrarlamış yüksək dərəcəli beyin şişi GBM-də onkolitik xərçəng virus peyvəndləri həyəcanverici inkişaflar təqdim edir.
• Tədqiqatçılar faza 2 tədqiqatınabu yaxınlarda başladılar. Tədqiqatda genetik müdaxilə edilmiş poliovirus və birdəfəlik kimyaterapiya kombinasiyası istifadə olunacaq. Eyni zamanda uşaqların beyin şişləri üçün ayrıca klinik tədqiqat başladılıb. Beyin şişlərindən başqa digər xərçəng növləri üçün də klinik tədqiqatlar planlaşdırılır.
• Bir çox xərçəng tədqiqatçısına görə bu üsul xərçəng müalicələrində inqilab yarada bilər. Onkolitik virus peyvəndləri xərçəng hüceyrəsini birbaşa hədəfləməklə yanaşı, immun sistemin aktivləşməsini təmin edir. Onkolitik virus xərçəng peyvəndi ilə immun sistemin nəzarət nöqtəsi inhibitorlarının kombinasiyası effektiv ola bilər.

Bu tədqiqat Amerika Qida və Dərman İdarəsi FDA ilə Amerika Milli Xərçəng İnstitutunun 18 il davam edən araşdırması ilə həyata keçirilib. Genetika və immunologiya elmi onkologiyada qızıl dövrünü yaşayır. CRISPR, CAR-T, adoptiv və onkolitik hüceyrə müalicələri yaxın gələcəkdə xərçəngə qarşı ən güclü yanaşmalar ola bilər. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, xərçəngin müalicəsi yalnız müasir tibblə mümkündür.