«Aziz Sancar qlioblastomanı tamamilə müalicə etdi» xəbərinin əsli və elmi həqiqətlər
Bu məqalədə
«Aziz Sancar qlioblastomanı tamamilə müalicə etdi» xəbərinin əsli və elmi həqiqətlər
Son günlər sosial mediada «Aziz Sancar qlioblastomanı tamamilə müalicə etdi» adlı bir xəbər yayılır və pasiyentlərimizdən çoxlu sual alırıq. Qısa cavab: xeyr, hələ heç bir pasiyent bu üsulla müalicə olunmayıb. Nobel mükafatçısı, alimimiz prof. dr. Aziz Sancar və komandasının 2025-ci ilin dekabrında PNAS jurnalında dərc etdiyi tədqiqat siçanlarda həqiqətən təsirli nəticələr göstərdi; bu tədqiqatı 2026-cı ilin yanvarında dərc etdiyimiz yazıda ətraflı nəzərdən keçirmişdik. Sancarın 2026-cı ilin oktyabrındakı açıqlamasına görə, insanlar üzərində sınaqlar təxminən iki ildən sonra başlaya bilər. Bu yazıda nəyin doğru, nəyin şişirdilmiş olduğunu və bu uğurun yenə də niyə vacib olduğunu izah edirik.
- Xəbər yanlışdır: «Qlioblastoma tamamilə müalicə olundu» məlumatı doğru deyil. Nəticələr yalnız siçanlarda, hüceyrə kulturalarında və cərrahi yolla çıxarılmış insan şiş toxumasında əldə edilib. Sancar özü də nəticənin «hazırkı mərhələdə yalnız siçanlar üzərində» alındığını vurğulayıb.
- Tapıntı nədir: Standart dərman olan temozolomidə laboratoriyalarda DNT-ni nişanlamaq üçün istifadə edilən EdU adlı maddənin əlavə edilməsi bəzi siçan modellərində şişin tam yox olmasına səbəb olub. Məsələn, pasiyentdən götürülmüş GBM8 modelində kombinasiya alan siçanların hamısı 170-ci gündə sağ və şişsiz idi.
- Təqdirəlayiq olan: Tədqiqat Sancara Nobel mükafatı qazandıran DNT təmiri biliklərindən doğan orijinal və məntiqli bir ideyadır. Resenziyalı jurnalda dərc olunub və məlumatları açıqdır. Komanda məhdudiyyətləri də açıq şəkildə yazıb.
- Real gözlənti: Faza 1-ə daxil olan xərçəng dərmanlarının yalnız təxminən 3–5%-i təsdiq alır. Qlioblastomada siçanda çox uğurlu olub insanda fayda göstərməyən çoxlu müalicə var. Bu gün pasiyentlər üçün doğru yol standart müalicə və uyğun klinik tədqiqatlardır.
Bu mövzu niyə vacibdir?
Qlioblastoma böyüklərdə ən çox rast gəlinən və ən aqressiv birincili beyin şişidir. Cərrahiyyə, şüa terapiyası və temozolomid kimyəvi terapiyasından ibarət standart müalicə ilə median sağqalma müddəti təxminən 15–20 aydır; pasiyentlərin təxminən 80%-ində xəstəlik residiv verir, beş il yaşayanların payı isə 5–10% səviyyəsindədir. 2005-ci ildən bəri bu mənzərəni dəyişən çox az irəliləyiş olub. Buna görə də qlioblastoma ilə bağlı hər «müjdə» pasiyentlərdə və onların yaxınlarında çox güclü ümid oyadır.
Xəbərin mənbəyi də bu ümidi böyüdür: Aziz Sancar 2015-ci ildə DNT təmiri mexanizmlərinə dair işlərinə görə Kimya üzrə Nobel mükafatı almış, cəmiyyətdə haqlı olaraq çox sevilən və etibar edilən alimdir. Lakin alimin nüfuzu ilə tapıntının hansı mərhələdə olması ayrı-ayrı şeylərdir. Düzgün məlumatlandırma həm pasiyentləri lazımsız məyusluqdan və yanlış qərarlardan qoruyur, həm də bu dəyərli tədqiqatın layiq olduğu kimi başa düşülməsinə imkan verir.
Xeyr. Qlioblastomada siçanda çox uğurlu görünüb insanda gözlənilən faydanı göstərməyən çoxlu müalicə olub; az sayda müalicə isə insanda da uğurlu olub:
- Uğurlu olanlar: Temozolomid (şüa terapiyasına əlavə edilməsi, 2005), şişi müalicə edən sahələr (TTFields, 2015) və aşağı dərəcəli, IDH mutasiyalı qliomalarda vorasidenib (FDA təsdiqi, avqust 2024).
- İnsanda gözlənilən faydanı göstərməyənlər: Bevasizumab ilkin müalicədə xəstəliyin proqressiyasını ləngitdi, lakin ümumi sağqalmanı uzatmadı (2014). EGFRvIII hədəfli peyvənd rindopepimut Faza 3 ACT IV tədqiqatında uğursuz oldu (2017).
- Hələ araşdırılanlar: Fərdi peyvəndlər və CAR-T hüceyrə terapiyaları kimi yanaşmalar.
Aziz Sancar qlioblastomanı müalicə etdimi?
Xeyr, insanlarda hələ yox. Sancar və komandası standart dərman olan temozolomidə EdU adlı molekulun əlavə edilməsinin siçanlardakı qlioblastoma modellərində şişi yox edib yaşam müddətini nəzərəçarpacaq dərəcədə uzatdığını göstərdi. Lakin bu üsul heç bir pasiyentdə sınaqdan keçirilməyib. Sancarın sözlərinə görə, insanlar üzərində sınaqlar təxminən iki ildən sonra başlaya bilər; effektivlik və təhlükəsizlik yalnız bu tədqiqatlarla aydınlaşacaq.
Xəbər haradan çıxdı? Qısa xronologiya
Göründüyü kimi, Sancarın öz ifadələri həmişə təmkinli olub. «Tamamilə müalicə etdi» ifadəsi alimə deyil, xəbərlərin sosial mediada qısaldılaraq yenidən paylaşılmasına aiddir.
Tədqiqat dəqiq olaraq nəyi aşkar etdi?
İdeya: Nobel mükafatı qazandıran biliyin ağıllı tətbiqi
Qlioblastomada standart kimyəvi terapiya dərmanı olan temozolomid şiş hüceyrəsinin DNT-sinə metil qrupları əlavə edərək zədə yaradır. Lakin şişlərin xeyli hissəsi MGMT adlı təmir fermenti sayəsində bu zədəni bərpa edir və dərmana qarşı rezistentlik qazanır; MGMT-nin «susdurulub-susdurulmaması» qlioblastomanın molekulyar diaqnostikasında yoxlanılan ən vacib markerlərdən biridir.
EdU (5-etinil-2′-dezoksiuridin) DNT-nin tikinti bloklarından biri olan timidinə çox oxşayan molekuldur və laboratoriyalarda bölünən hüceyrələri nişanlamaq üçün geniş istifadə olunur. Sürətlə bölünən şiş hüceyrələri EdU-nu DNT-lərinə daha çox daxil edir. Sancar komandasının tapıntısı belədir: DNT-yə daxil olan EdU Sancarın Nobel mükafatına layiq görüldüyü «nukleotid eksiziya təmiri» sistemi tərəfindən kəsilib çıxarılır, lakin hüceyrə onu yenidən DNT-yə daxil edir. Bu boş fırlanan dövr hüceyrəni tükəndirir və hüceyrə ölümünə gətirib çıxarır. Temozolomidin yaratdığı zədə ilə birləşdikdə iki təsirin cəmindən daha güclü nəticə alınır. Sancar bunu «bir üstəgəl bir bərabərdir üç» deyə ümumiləşdirir.
Komanda bundan əvvəl də Sancarın DNT təmiri və bioloji saat sahəsindəki təcrübəsini xərçəng müalicəsinə tətbiq edən tədqiqatlar aparmışdı; kimyəvi terapiyada düzgün vaxt seçimi ilə bağlı tədqiqatı da onlardan biri idi. Bu yeni tədqiqat fundamental elmdən müalicə ideyasına gedən yolun gözəl nümunəsidir.
Tapıntılar: üç fərqli siçan modeli və pasiyent toxuması
Tədqiqatçılar insan qlioblastoma hüceyrələrini immun sistemi zəiflədilmiş siçanların beyninə köçürdülər və müalicəni altı həftə ərzində tətbiq etdilər. Bundan əlavə, cərrahi yolla çıxarılmış dörd pasiyentin şiş toxumasını canlı beyin toxuması ilə birlikdə laboratoriyada sınaqdan keçirdilər.
| Model | Siçan sayı | Əsas nəticə (temozolomid + EdU) | Qarşılıqlı təsir |
|---|---|---|---|
| U87 hüceyrə xətti | 40 | Müalicəsiz siçanlar təxminən 30 gündən artıq yaşamadı. Kombinasiya yaşam müddətini müalicəsiz qrupla müqayisədə 130%-dən çox, yalnız temozolomidlə müqayisədə isə təxminən 60% uzatdı. Preprintə görə, müalicə dayandırıldıqdan sonra şişlər geri qayıtdı; 8 siçandan 1-i şişsiz qaldı. | Sinergik (cəmdən güclü) |
| GBM8 (pasiyentdən götürülmüş) | 42 | Kombinasiya alan 14 siçanın hamısı 170-ci gündə sağ və şişsiz idi. Yalnız temozolomid alanların təxminən 60%-ində şiş geri qayıtdı. | Sinergik |
| LN229 hüceyrə xətti | 50 | Kombinasiya qruplarında şişin geri qayıtması müşahidə edilmədi; müalicəsiz siçanların yaşamı 46-cı günə qədər başa çatdı. | Additiv (cəmə bərabər) |
| 4 pasiyentin əməliyyat toxuması | - | Kombinasiya dörd şişin hamısında təsirli oldu. | 1-ində sinergik, 3-ündə additiv |
Pasiyentdən götürülmüş GBM8 siçan modeli: 170-ci gündə sağ qalan siçanlar
Faizlə. Siçan təcrübəsi; qruplarda 5–7 siçan. Rəngli sütunlar kombinasiyadır.
Kombinasiya qruplarındakı siçanların hamısı 170-ci gündə şişsiz idi. Mənbə: tədqiqatın bioRxiv preprinti. Bu nəticələr siçan təcrübəsidir; insanlara birbaşa şamil edilə bilməz.
Siçanlarda əlavə təsirlər yüngül və keçici idi: nazik bağırsaqda, dalaqda və qan göstəricilərində müvəqqəti dəyişikliklər müşahidə olundu; qaraciyərdə zədə aşkar edilmədi. EdU-nu DNT-sinə daxil edən hüceyrələrin sayı şişdə ətrafdakı normal beyin toxuması ilə müqayisədə təxminən 70–80 dəfə çox idi. Bu selektivlik tədqiqatın ən diqqətçəkən cəhətlərindən biridir.
Universitetin press-relizində U87 modelində kombinasiya alan siçanların hamısının 250 günü keçdiyi və «az qala müalicə olunduğu» yazılır. Eyni tədqiqatın preprintində isə bu modeldə müalicə dayandırıldıqdan sonra şişlərin geri qayıtdığı və 8 siçandan yalnız 1-inin şişsiz qaldığı bildirilir. Dərc olunmuş məqalənin son variantında bu təcrübə fərqli ola bilər; lakin «tamamilə müalicə» ifadəsinin mənbələrindən biri də məhz bu press-relizdir. Ən güclü və ardıcıl nəticə pasiyentdən götürülmüş GBM8 modelindədir.
Siçanda müalicə, insanda müalicə: niyə eyni şey deyil?
ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun o vaxtkı rəhbəri Richard Klausner 1998-ci ildə belə demişdi: «Xərçəng tədqiqatlarının tarixi xərçəngi siçanda müalicə etməyin tarixidir. Biz onilliklərdir siçanları xərçəngdən sağaldırıq, amma bu, insanlarda sadəcə işə yaramadı.» Bu sözlər Judah Folkman-ın qan damarlarının əmələ gəlməsini əngəlləyən dərmanlarının siçanlarda şişləri yox etməsi barədə xəbərin ABŞ mətbuatında «xərçəngin müalicəsi» kimi təqdim olunduğu günlərdə deyilmişdi. Folkman özü də «Xərçəngi müalicə edə bilərsinizmi?» sualına həmişə «Bəli, siçanlarda» deyə cavab verirdi.
Hekayənin davamı ibrətamizdir: o dərmanlar insanlarda gözlənilən təsiri göstərmədi; endostatinin bir törəməsi yalnız Çində, ağciyər xərçəngində məhdud təsdiq aldı. Lakin Folkman-ın ideyası doğru idi: damar əmələ gəlməsini hədəf alan başqa bir dərman, bevasizumab, 2004-cü ildə təsdiq aldı və bu gün bir çox xərçəng növündə istifadə olunur. Yəni siçanda uğur tək başına müalicə deyil; amma yaxşı ideya, yolu bir az dəyişsə də, sonda pasiyentə çata bilər.
Siçanla insan arasındakı fərqlərdən bu tədqiqat baxımından ən vacibləri bunlardır:
- İmmun sistemi: İstifadə edilən siçanlar insan şişini rədd etməsinlər deyə immun sistemi zəiflədilmiş (çılpaq) siçanlar idi. İnsanda şiş immun sistemi və beyin toxuması ilə daha mürəkkəb qarşılıqlı əlaqədə olur.
- Şişin özü: Siçanlara köçürülən şişlər illərdir laboratoriyada çoxaldılan və nisbətən eynitipli hüceyrə xətlərindən ibarətdir. Məsələn, ən geniş istifadə olunan U87 hüceyrə xəttinin 2016-cı ildə aparılmış analizdə əslində mənşəyini götürdüyü pasiyentin şişindən fərqli olduğu göstərilib. Real qlioblastoma isə hətta eyni şişin daxilində çox müxtəlifdir və beyinə diffuz şəkildə yayılır.
- Dərmanın orqanizmdəki davranışı: Siçanlarda EdU-nun yarımparçalanma dövrü təxminən 10 dəqiqədir, beyindəki səviyyəsi isə qandakının təxminən səkkizdə biri qədərdir. Müəlliflər də insana uyğun dərman formasının hazırlanmalı olduğunu qeyd edirlər. Siçanlarda istifadə olunan doza (200 mq/kq) standart çevirmə hesabı ilə insanda bədən çəkisinin hər kiloqramına təxminən 16 mq-a uyğun gəlir; bu dozanın insanda təhlükəsiz olub-olmadığı məlum deyil.
- Pasiyentlərin xüsusiyyətləri: Real pasiyentlər əməliyyat və şüa terapiyası keçirmiş, kortikosteroid qəbul edən, yaşı və ümumi vəziyyəti fərqli insanlardır. Siçanlarda isə müalicə şiş köçürüldükdən qısa müddət sonra başlayır.
- Rəqəmlər: Hər qrupda 5–8 siçan var idi. Bu, laboratoriya tədqiqatı üçün adi haldır, lakin qəti nəticə üçün kiçik saydır.
Bu fərqlərə görə onkologiyada dərmanın hazırlanması və təsdiq prosesi çox çətin yoldur. Geniş bir analizə görə, insanda ilk sınağa (Faza 1) daxil olan xərçəng dərmanlarının yalnız təxminən 3,4%-i sonda təsdiq alır. Beyin şişlərində dərmanların hematoensefalik baryerdən keçməsi əlavə çətinlik yaradır.
Şəkil 1 · Laboratoriya kəşfindən pasiyentə gedən yol
Sadələşdirilmişdir; müddətlər təxminidir və dərmandan asılı olaraq dəyişir.
Qlioblastomada bu gün sübut olunmuş müalicələr nə verir?
Yeni müalicənin dəyərini anlamaq üçün çıtanın harada olduğunu bilmək lazımdır. Bugünkü standart iki böyük Faza 3 tədqiqatına əsaslanır: şüa terapiyasına temozolomidin əlavə edilməsi (2005) və buna şişi müalicə edən sahələrin (TTFields) əlavə edilməsi (2017). Hər iki tədqiqatda fayda nəzarət qolu ilə müqayisədə aydın, lakin təvazökardır.
Qlioblastomada sübut olunmuş müalicələr: median sağqalma müddəti
Ay. Rəngli sütun eksperimental qol, boz sütun eyni tədqiqatın nəzarət qoludur.
Mütləq qazanc: temozolomidin əlavə edilməsi ilə təxminən 2,5 ay (həyat itkisi riskində təxminən 37% nisbi azalma); TTFields-in əlavə edilməsi ilə təxminən 4,9 ay (təxminən 37% nisbi azalma). EF-14-də pasiyentlər şüa terapiyasını başa vurduqdan sonra tədqiqata daxil edildiyi üçün müddətlər daha uzundur. Müxtəlif tədqiqatlar arasındakı müqayisələr dolayıdır; pasiyent qrupları, əvvəlki müalicələr və müşahidə müddəti fərqlidir.
Qlioblastomada sübut olunmuş müalicələr: beş il yaşayan pasiyentlərin payı
Faizlə. Rəngli sütun eksperimental qol, boz sütun eyni tədqiqatın nəzarət qoludur.
Nisbi baxımdan beş illik sağqalma göstəricisi təxminən 2,5–5 dəfə artıb; lakin mütləq ifadədə hər 100 pasiyentdən təxminən 8 nəfər əlavə olaraq beş il yaşayır. Sübut olunmuş irəliləyiş realdır, lakin qlioblastoma hələ də çox ağır xəstəlikdir. Müxtəlif tədqiqatlar arasındakı müqayisələr dolayıdır; pasiyent qrupları, əvvəlki müalicələr və müşahidə müddəti fərqlidir.
Bu rəqəmlər həm qlioblastomada yeni müalicələrə niyə bu qədər ehtiyac olduğunu, həm də «tamamilə müalicə» ifadəsinin niyə çox ehtiyatla işlədilməli olduğunu göstərir. Bu sahədə 2026-cı ildəki yeni müalicə yanaşmalarını ayrıca yazıda ümumiləşdirmişdik.
Qlioblastomalı pasiyentlər və onların yaxınları indi nə etməlidir?
- Standart müalicəni yarımçıq qoymayın: Cərrahiyyə, şüa terapiyası və temozolomid bu gün yaşam müddətini uzatdığı sübut olunmuş müalicələrdir. Uyğun pasiyentlərdə şişi müalicə edən sahələr də əlavə edilə bilər. Bir xəbərə görə müalicəni dayandırmaq və ya gecikdirmək ciddi zərər verə bilər.
- EdU əldə etməyə çalışmayın: EdU laboratoriya kimyəvi maddəsidir, insanda istifadə üçün təsdiq edilmiş dərman deyil və insanda təhlükəsiz dozası məlum deyil. İnternetdə «Sancar müalicəsi» adı ilə satılan hər hansı məhsul və ya prosedurun bu tədqiqatla heç bir əlaqəsi yoxdur; sübutu olmayan alternativ üsullar barədə xəbərdarlıqlarımız burada da qüvvədədir.
- Klinik tədqiqatlar barədə soruşun: Qlioblastomada ən yaxşı seçimlərdən biri uyğun klinik tədqiqata qoşulmaqdır. Temozolomid və EdU kombinasiyası ilə bağlı tədqiqat açıldıqda iştirak şərtləri rəsmi kanallarla elan ediləcək; hazırda pasiyent qəbul edən belə bir tədqiqat yoxdur.
- Molekulyar diaqnostikanı tamamlayın: IDH, MGMT və digər markerlər həm müalicə planını, həm də uyğun klinik tədqiqatları müəyyən edir. Bu mövzuda ikinci rəy almaq da faydalıdır.
- Dəstəkləyici qayğını diqqətdən kənarda qoymayın: Beyin ödeminin nəzarətdə saxlanması, qıcolmaların qarşısının alınması və reabilitasiya həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir edir.
Sancarın açıqlamalarına görə, Türkiyə Səhiyyə Nazirliyi və TÜSEB klinik tədqiqatlara maraq göstərib; 2026-cı ilin oktyabrında layihə TÜBİTAK-a təhvil verilib və insanlar üzərində sınaqların təxminən iki ildən sonra başlaması gözlənilir. Üsul üçün patent müraciəti edildiyi də mətbuatda yer alıb. Bu, Türkiyədə erkən fazalı xərçəng dərmanı tədqiqatının aparılması baxımından mühüm imkandır. Lakin hələ dərc olunmuş tədqiqat protokolu, mərkəz adı və ya pasiyent qəbulu prosesi yoxdur. Standart qlioblastoma müalicəsi olan cərrahiyyə, şüa terapiyası və temozolomid Türkiyədə əlçatandır; yeni hüceyrə terapiyaları kimi eksperimental seçimlər isə yalnız klinik tədqiqatlar çərçivəsində mümkündür.
Tez-tez verilən suallar
- Aziz Sancar qlioblastomanı müalicə etdimi?
- Xeyr, insanlarda hələ yox. Sancar və komandası temozolomid və EdU kombinasiyasının siçanlardakı qlioblastoma modellərində şişi yox edib yaşam müddətini uzatdığını göstərdi. Üsul hələ heç bir pasiyentdə sınaqdan keçirilməyib; Sancarın sözlərinə görə, insanlar üzərində sınaqlar təxminən iki ildən sonra başlaya bilər.
- EdU nədir, aptekdən almaq olarmı?
- EdU laboratoriyalarda bölünən hüceyrələri nişanlamaq üçün istifadə edilən, timidinə oxşayan molekuldur. İnsanda istifadə üçün təsdiq edilmiş dərman deyil və insanda təhlükəsiz dozası məlum deyil. Onu özbaşına əldə edib istifadə etmək təhlükəli ola bilər.
- Temozolomid və EdU müalicəsinə necə qoşula bilərəm?
- Hazırda pasiyent qəbul edən klinik tədqiqat yoxdur. İnsanlar üzərində sınaqlar planlaşdırıldıqda iştirak şərtləri rəsmi kanallarla elan ediləcək. Bu müddətdə standart müalicəni davam etdirmək və uyğun klinik tədqiqatlar barədə onkoloqunuzla məsləhətləşmək ən doğru yoldur.
- Siçanlarda uğurlu olan müalicə insanlarda da işə yarayırmı?
- Həmişə yox. İnsanda ilk sınağa daxil olan xərçəng dərmanlarının yalnız təxminən 3–5%-i təsdiq alır. Siçan modelləri insandakı immun sistemini, şişin müxtəlifliyini və dərmanın orqanizmdəki davranışını tam əks etdirmir.
Lüğət
- Qlioblastoma
- Beynin dəstək hüceyrələrindən inkişaf edən, böyüklərdə ən çox rast gəlinən və ən aqressiv birincili beyin şişi.
- Temozolomid
- Qlioblastomanın standart müalicəsində şüa terapiyası ilə birlikdə və ondan sonra istifadə edilən, ağızdan qəbul olunan kimyəvi terapiya dərmanı.
- EdU
- 5-etinil-2′-dezoksiuridin; DNT-nin tikinti bloku olan timidinə oxşayan, laboratoriyalarda bölünən hüceyrələri nişanlamaq üçün istifadə edilən molekul.
- Nukleotid eksiziya təmiri
- Zədələnmiş DNT hissəsini kəsib çıxararaq bərpa edən sistem; Aziz Sancar 2015-ci ildə Kimya üzrə Nobel mükafatını bu mexanizmi aydınlaşdıran işlərinə görə alıb.
- Ksenotransplantat
- İnsan şiş hüceyrələrinin, adətən immun sistemi zəiflədilmiş heyvanlara köçürülməsi ilə yaradılan eksperimental model.
- Sinergiya
- İki müalicənin birlikdə ayrı-ayrı təsirlərinin cəmindən daha güclü təsir göstərməsi.
DROZDOGAN Akademiya şərhi
Sancar komandasının tədqiqatı fundamental elmdən doğan orijinal müalicə ideyasının yaxşı aparılmış laboratoriya tədqiqatı ilə dəstəklənməsinin gözəl nümunəsidir. Problem tapıntıda deyil, tapıntının necə təqdim edilməsindədir.
⚡ Niyə vacibdir
Qlioblastomada temozolomidə rezistentlik ən böyük problemlərdən biridir. Ucuz, kiçik bir molekulla bu rezistentliyi aradan qaldırmaq ideyası işə yarasa, çoxlu pasiyentə çata biləcək bir yanaşmadır. Tədqiqatın türk alimlərin rəhbərliyi ilə aparılması və Türkiyədə klinik tədqiqat ehtimalı da ayrıca dəyərlidir.
✅ Güclü tərəflər
Mexanizmə əsaslanan, Nobel səviyyəli DNT təmiri təcrübəsindən doğan orijinal ideya. Üç fərqli siçan modeli, pasiyent toxumasında sınaq, dərmanın orqanizmdəki davranışı və toksiklik məlumatları; resenziyalı jurnalda dərc. Komanda məhdudiyyətləri açıq yazıb, Sancar isə ictimaiyyəti təmkinlə məlumatlandırıb.
⚠️ Məhdudiyyətlər
Bütün məlumatlar siçan, hüceyrə və laboratoriya toxumasından alınıb. Siçanların immun sistemi zəiflədilib, qruplar kiçikdir. EdU-nun siçanda yarımparçalanma dövrü çox qısadır və insana uyğun dərman forması yoxdur. İnsanda təhlükəsiz doza məlum deyil. Press-reliz ilə preprint arasında U87 modelinə dair nəticə fərqi var.
🩺 Praktikada
Pasiyentlərə açıq deyilməlidir: bu üsul bu gün müalicə seçimi deyil; standart müalicə davam etdirilməlidir. Xəbərlərin necə yanıldıcı hala gələ biləcəyini pasiyentlərlə müzakirə etmək, «xərçəng peyvəndi tapıldı» tipli xəbərlərdə də gördüyümüz kimi, ümidin istismarına qarşı ən yaxşı qorunma yoludur.
❓ Açıq suallar
EdU insanda təhlükəsiz dozada şişə kifayət qədər çata biləcəkmi? Hansı pasiyentlər cavab verəcək; məsələn, MGMT statusu və ya EGFR dəyişiklikləri cavaba təsir edəcəkmi? Faza 1 tədqiqatı hansı qurumda, hansı dizaynla və nə vaxt başlayacaq?
Nəticə: Aziz Sancar qlioblastomanı müalicə etməyib; lakin qlioblastomanın müalicəsi üçün insanda sınanmağa dəyər, ağıllı və ümidverici bir ideya irəli sürüb. Bu uğuru ən yaxşı şəkildə onu şişirtmədən və klinik tədqiqatların nəticələrini səbirlə gözləyərək qiymətləndirə bilərik. Sübuta əsaslanan tibb də məhz budur.
- Bu yazı 2026-cı ilin oktyabrında hazırlanıb.
- Siçan tədqiqatlarına dair rəqəmsal məlumatlar tədqiqatın bioRxiv-dəki preprintindən və Şimali Karolina Universitetinin press-relizindən götürülüb. PNAS-da dərc olunmuş son mətnə tam çıxış əldə edə bilmədik; U87 modelinə dair nəticələr iki mənbə arasında fərqlidir və bu, mətndə qeyd olunub.
- Sancarın açıqlamaları Türkiyə mətbuatındakı xəbərlərdən götürülüb. İnsan üçün ekvivalent doza hesabı standart bədən səthi sahəsi çevirməsi ilə tərəfimizdən aparılmış təxmini dəyərdir.
- Qrafiklərdəki müqayisələr dolayıdır; sxem mətndən hazırlanıb və yeni məlumat ehtiva etmir. Akademiya şərhi bizə məxsusdur.
Mənbələr
- Kaanoglu H, Akyel YK, Adefolaju A, və b. Combinatorial treatment of glioblastoma with temozolomide (TMZ) plus 5-ethynyl-2′-deoxyuridine (EdU). Proc Natl Acad Sci U S A 2026;123(1):e2532187123. doi:10.1073/pnas.2532187123
- Eyni tədqiqatın preprinti (oktyabr 2025). bioRxiv
- UNC Health. UNC researchers show combination therapy effective for brain cancer (2 yanvar 2026). news.unchealthcare.org
- UNC Biokimya departamenti. Kaanoglu və Akyel Sancar laboratoriyasının qlioblastoma tədqiqatının ilk müəllifləridir. med.unc.edu
- Habertürk. Aziz Sancar beyin tümörü tedavisine yönelik çalışmasına gösterilen ilgi için teşekkür etti (13 yanvar 2026). haberturk.com
- T24. Prof. Dr. Aziz Sancar'dan yeni açıklamalar (5 fevral 2026). t24.com.tr
- Yeni Başkent. Prof. Dr. Aziz Sancar'ın beyin kanseri çalışması Türkiye'ye geliyor (TRT Haber müsahibəsi, 7 oktyabr 2026). yenibaskentgazetesi.com
- Cumhuriyet, Orhan Bursalı. Sancar müjde verdi: Beyin kanseri klinik deneylerini Türkiye'de yapacağız. cumhuriyet.com.tr
- TIME. Cancer: How to tell the hope from the hype (18 may 1998). csts.ua.edu
- Stupp R, və b. Radiotherapy plus concomitant and adjuvant temozolomide for glioblastoma. N Engl J Med 2005;352:987–996. PubMed 15758009
- Stupp R, və b. Effects of radiotherapy with concomitant and adjuvant temozolomide versus radiotherapy alone on survival in glioblastoma: 5-year analysis of the EORTC-NCIC trial. Lancet Oncol 2009;10:459–466. PubMed
- Stupp R, və b. Effect of tumor-treating fields plus maintenance temozolomide vs maintenance temozolomide alone on survival in patients with glioblastoma (EF-14). JAMA 2017;318:2306–2316. PubMed 29260225
- Wong CH, Siah KW, Lo AW. Estimation of clinical trial success rates and related parameters. Biostatistics 2019;20:273–286. PubMed 29394327
- Allen M, və b. Origin of the U87MG glioma cell line: good news and bad news for the development of glioma therapies. Sci Transl Med 2016;8:354re3. PubMed
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.