Kətan toxumu süd vəzi xərçəngində fayda verirmi?

Süd vəzi xərçənginin müalicəsində uğurun və yaşam müddətlərinin hər gün artdığı müşahidə edilir. Cəmiyyətdə məlumatlılığın artmasının, fiziki məşqin, sağlam qidalanmanın və həyat tərzinin müsbət istiqamətdə inkişafının da buna əlavə töhfə verdiyi aydındır. Ətraf mühit amillərini tənzimləməyə çalışarkən düzgün məlumatı düzgün mənbədən əldə etmək də bir o qədər vacibdir. Məsələn, kətan toxumu süd vəzi xərçəngi olan xəstələrə tövsiyə edilməlidirmi?

Kətanın latınca adı çox faydalı mənasını verən Linum usitatissimum-dur. Kətan bitkisinin liflərindən kətan parça istehsalında istifadə olunur; omeqa 3 yağ turşuları ilə zəngin olan və bezir yağı kimi tanınan yağı boyaqçılıqda, yağı çıxarılmış toxumları isə heyvan yemi kimi istifadə edilir.

Kətan toxumunun sağlamlığa təsirləri

Kətan toxumu liqnanlar adlandırılan və bədəndə hormonabənzər təsirlər göstərən çox zəngin bir fitoestrogen mənbəyidir (soya paxlası fitoestrogenlərin digər mənbəyidir). Küncüt toxumu da liqnanlarla zəngindir. Fitoestrogen bitki mənşəli estrogen deməkdir; bunlar bədəndə istehsal olunan estrogen hormonunun quruluşuna böyük ölçüdə bənzəyən molekullardır. Liqnanlar ehtiva edən kətan toxumu ehtimal ki, hormonal təsirləri ilə aybaşı (menstrual) pozuntularına və menopauza şikayətlərinə müəyyən müsbət təsirlər göstərir. Həmçinin polikistik yumurtalıq sindromunda androgen səviyyələrini azaldaraq fayda verdiyini bildirən tədqiqat mövcuddur. Kətan toxumu omeqa-3 yağ turşularının quruluş vahidi olan alfa-linolen turşusu (ALA) ehtiva edir. Kətan toxumunun və ya yağının arıqlamağa və ya xolesterolu azaltmağa müsbət təsir göstərdiyi iddia edilir, lakin klinik tədqiqatlardan bu iddiaları sübut edən nəticələr alınmamışdır.

Kətan toxumunun süd vəzi və prostat xərçənginin inkişafında rol oynaya bilən hüceyrədaxili siqnallara təsir edə bildiyi də göstərilmişdir. Kətan toxumunun fitoestrogenik təsirləri olduğu üçün estrogen reseptoru pozitiv (ER +) süd vəzi xərçəngi olan xəstələr kətan toxumu istifadə etməməlidirlər. Yəni internet xəbərlərində iddia edildiyi kimi kətan toxumu əlavəsi süd vəzi xərçəngində müalicəedici deyil, əksinə, süd vəzi xərçəngi olan xəstələr üçün potensial təhlükə daşıyan məhsuldur.

Bəs kətan toxumunun süd vəzi xərçəngində faydalı ola biləcəyi fikri haradan yaranmışdır?

Kətan toxumunda olan liqnanların laboratoriya tədqiqatlarında fitoestrogenik təsirlərindən asılı olmadan antikarsinogen (şişi kiçildən) təsirləri müşahidə edilmişdir.

İnsanlarda liqnanlar bağırsaq florası (mikrobiom) tərəfindən enterolaktona çevrilərək metabolizə olunur. Aparılan bir neçə tədqiqat da serum enterolakton səviyyələri yüksək olan insanlarda süd vəzi xərçəngi riskinin azaldığını düşündürmüşdür. Bu tədqiqatlar kətan toxumunun süd vəzi xərçəngində faydalı olub-olmadığı sualını gündəmə gətirmişdir.

Bu nəticələrə əsaslanaraq süd vəzi xərçəngi olan xəstələrin liqnan ehtiva edən kətan toxumu və küncüt kimi qidaları əlavə olaraq qəbul etməsini dəstəkləməliyikmi?

Bənzər müzakirə də beta-karotin və ağciyər xərçəngi ilə bağlı yaşanmışdı. 1980-ci illərdə aparılan bəzi tədqiqatlarda beta-karotinin ağciyər xərçənginin müalicəsində faydalı olduğu yanaşması irəli sürülmüşdü. Bu ilkin tədqiqatların nəticəsində xüsusilə beta-karotin ehtiva edən meyvə və tərəvəzlərin pəhrizlərdə daha tez-tez və çox qəbul edilməsi dəstəklənmişdi. Lakin daha genişmiqyaslı tədqiqatlar beta-karotin əlavələrinin ağciyər xərçəngindən qorumaq bir yana, xüsusilə siqaret çəkənlərdə ağciyər xərçənginə tutulma ehtimalını artırdığını göstərdi. Beta-karotinin əlavə kimi qəbulunu dəstəkləyən yanaşmaların daha geniş tədqiqatlarla əksinə dəyişdirilməsi sayəsində çoxlu həyatın xilas edildiyini deyə bilərik.

Nəticə olaraq, serum enterolakton səviyyələrinin liqnanların qidalanma ilə qəbulunu necə və nə qədər əks etdirdiyi əhəmiyyətli dərəcədə bilinməlidir. Liqnanların müxtəlif qidalardan nə qədər alındığı da hələ tam aydın deyil. Bundan əlavə, liqnanların siqaret, alkoqol və digər qidalanma amilləri ilə necə qarşılıqlı təsir göstərdiyini də bilmirik. Buna görə serum enterolakton konsentrasiyasını artırmaq üçün liqnanların pəhrizlə əlavə olaraq qəbulunu tövsiyə etməyə imkan verən qənaətbəxş tədqiqat nəticələri yoxdur. Liqnanların fitoestrogenik quruluşu da nəzərə alınaraq potensial risklər hesaba qatılmalı və xüsusilə süd vəzi xərçəngi diaqnozu olan insanlar əlavə kimi kətan toxumu istifadə etməkdən çəkinməlidirlər.