Süd vəzi xərçəngi fərqindəlik ayı — Çəhrayı oktyabr

Hər il oktyabr ayı, süd vəzi xərçəngi fərqindəliyinin ön plana çıxarıldığı “Süd Vəzi Xərçəngi Fərqindəlik Ayı” kimi tanınır. Bu xüsusi ay süd vəzi xərçəngi riskini anlamaq, erkən diaqnozun əhəmiyyətini vurğulamaq və cəmiyyəti bu ciddi sağlamlıq mövzusunda məlumatlandırmaq məqsədi daşıyır. “Çəhrayı oktyabr” da adlanan ay şəxsləri və cəmiyyətləri süd vəzi xərçəngi ilə mübarizədə bir araya gətirərək xəstəliyin öhdəsindən gəlməkdə məlumat və dəstək verir. Bu yazımızda süd vəzi xərçəngi fərqindəliyi, erkən diaqnozun əhəmiyyəti və cəmiyyətin rolu barədə ətraflı baxış təqdim edirik.

Rəqəmlərlə süd vəzi xərçəngi — statistika

Bu gün insanların çoxu süd vəzi xərçəngi barədə müxtəlif məlumatlara malik olsa da, xəstəliyi çox erkən mərhələdə aşkarlaya biləcək addımları atmağı unudur və ya təxirə salır. Qadınlarda ən çox görülən, çoxsaylı xəstə və ailəsinə təsir edən süd vəzi xərçəngi barədə məlumatlılığı artırmaq üçün hər il oktyabr boyunca dünya üzrə kampaniyalar təşkil edilir.

• Süd vəzi xərçəngi dünya üzrə ən çox görülən xərçəngdir. Qadınlarda ən çox görülən xərçəng olsa da, ən çox həyat itkisinə səbəb olan deyil (ağciyər xərçəngi həm kişilərdə, həm də qadınlarda ən çox həyat itkisinə səbəb olan xərçəng olaraq qalır).
• 2020-ci ildə təxminən 2.3 milyon yeni süd vəzi xərçəngi halı bildirilmişdir.
• 2020-ci ildə süd vəzi xərçəngi 685 min həyat itkisinə səbəb olmuş və bu xəstəlik dünya üzrə həyat itkisinə səbəb olan xərçənglər arasında 5. yeri tutmuşdur.
• Qadınlarda süd vəzi xərçəngi hər 4 xərçəng halının 1-nə və hər 6 xərçəngə bağlı həyat itkisinin 1-nə səbəbdir.
• Süd vəzi xərçəngi artıq həyat itkisi ilə əlaqələndirilən xərçənglərdən biri olmaqdan çıxmışdır; belə ki, xərçəngdən tam qurtulmağı ifadə edən 5 illik sağqalma nisbətləri süd vəzi xərçənginin bütün mərhələləri üçün %91-ə çatmışdır.
• Süd vəzi xərçəngi nəticələrinin bu qədər yaxşılaşmasının əsas səbəbləri bu xərçənglərdə artan fərqindəlik ilə erkən diaqnoz nisbətlərinin yüksək və müalicə seçimlərinin daha çox olmasıdır.
• Bütün süd vəzi xərçənglərinin təxminən % 63-ü erkən mərhələdə (mərhələ 1-2), təxminən %28-i yerli irəliləmiş, yəni yalnız qoltuqaltı limfa vəzilərinə metastaz vermiş vəziyyətdə (mərhələ 3) diaqnoz alır.
• Süd vəzi xərçənglərində median (ortanca) diaqnoz yaşı 62-dir.
• Süd vəzi xərçəngi barədə bilinməli başqa məqam bu xərçəngin qadınlara xas olmamasıdır. Bir çox şəxs fərqində olmasa da süd vəzi xərçəngi kişilərdə də görülə bilər; çünki kişilər də çox az miqdarda olsa da süd vəzi toxumasına malikdir. Təxminən hər 150 qadın süd vəzi xərçənginə qarşı 1 kişi süd vəzi xərçəngi görülür.

Erkən diaqnoz üçün cəmiyyət süd vəzi xərçəngi barədə məlumatlandırılmalıdır. Xəstəliyin erkən mərhələdə aşkarlanması üçün bu gün elmi olaraq tövsiyə edilən yeganə üsul mammoqrafiya ilə xərçəng skrininqidir.

Qadınlar hormonlarına uyğun yaşamır

Süd vəzi xərçənginin əsas risk amillərindən biri estrogen kimi qadınlıq hormonlarına çox məruz qalmaqdır; erkən menstruasiya, gec (50-li yaşlarda) menopauza, gec uşaq sahibi olmaq bədənin estrogenə uzun məruz qalmasının səbəblərindəndir. Şəhər həyatı qadınların erkən iş həyatına atılması və karyera hədəfi səbəbindən uşaq sahibi olmaq imkanını təxirə salmasına gətirir. Sıx iş tempi səbəbindən ilk doğuşun 30 yaşdan sonra olması və ya heç doğmamaq, əmizdirmə müddətinin qısalması süd vəzi xərçənginin səbəbləri arasında göstərilir. Bununla yanaşı alkoqol və siqaret istifadəsi, menopauzadan sonra artıq çəki və piylənmə də bilinən ən mühüm risk amillərindəndir. İrsi olan və %5-7 nisbətində görülən süd vəzi xərçənglərinin aşkarlanması, digər ailə üzvlərinin yoxlanması çox vacibdir.

Siqaret də təsirlidir

Siqaretin yalnız ağciyər xərçənginə deyil, süd vəzi xərçənginə təsiri də müəyyən edilmişdir. İllərdir məlumat siqaretin süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəsi olmadığı yönündə idi. Lakin son tədqiqatlar göstərmişdir ki, siqaret bütün xərçənglərə meyilliliyi artırır. Süd vəzi xərçəngi üçün isə xüsusilə daha aqressiv gedən üçlü mənfi süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəli tapılmışdır. Son illərdə qadınlarda siqaret çəkmənin artması aqressiv süd vəzi xərçəngi riskini də gətirir.

Hər qadın süd vəzini 20 yaşdan etibarən tanımalıdır

Özünü süd vəzi müayinəsi erkən diaqnoz üçün artıq tövsiyə edilmir, çünki erkən diaqnozdan çox narahatlıq yaradır. Lakin hər qadın 20 yaşdan etibarən öz süd vəzini tanımalı; gilədə ifrazat olub-olmadığına, hər hansı deformasiyaya, dəri dəyişikliklərinə diqqət etməlidir. Yeni, aydın və davamlı dəyişiklikləri fərq etdikdə həkimə müraciət etməlidir.

Süd vəzi xərçənginin müalicə anlayışı dəyişdi

Bu gün istifadə olunan ağıllı dərmanlar və yeni cərrahi texnikalar sayəsində süd vəzi xərçənginin qadınlar üzərində dağıdıcı təsiri minimuma endirilmişdir. Xüsusilə 4 fərqli süd vəzi xərçəngi növü olduğunu bilirik. Hormona həssas süd vəzi xərçəngində ciddi yol qət etməklə yanaşı, hormona həssas olmayan, Her2 reseptoru müsbət adlanan növdə 10-15 il əvvəl ömür çox qısa ikən bu gün həm yerli irəliləmiş, hətta metastatik xəstədə də təxmini ömür ciddi uzanmışdır.

Aşağıdakı şəkildə, 4 əsas süd vəzi xərçəngi növü görülə bilər.

İrsi BRCA 1-2 müsbət süd vəzi xərçənglərində də hədəflənmiş müalicələr mövcuddur.

Cərrahiyyədə də qoltuqaltı limfa vəzilərinə baxış dəyişmişdir. Aqressiv tutulma yoxdursa, bir neçə limfa vəzisinin çıxarılması əsasən kifayət edir. Bu da təxminən %25 ilə %50 nisbətində yaranacaq limfödem adlanan qol şişkinliyinin qarşısını alır. Yenə kosmetik olaraq dəri və giləni qoruyan mastektomiyalar, süd vəzinin yenidən rekonstruksiyası kimi cərrahiyyədə çox ciddi yeniliklər var. Qarşıdakı prosesdə immunoterapiya adlanan, bədənin müdafiə sistemindəki bəzi mexanizmlərin açılması ilə bir çox xərçəng növündə faydalar təmin olunmağa başlanmışdır.

Süd vəzi xərçəngində “ağciyər xərçəngi-siqaret əlaqəsi” kimi qorunma mümkün deyil

Süd vəzi xərçəngindən qorunmada risk amillərinin aradan qaldırılması əhəmiyyətli dərəcədə təsirlidir, lakin bu %100 təmin edilə bilmir. Süd vəzi xərçəngindən tam qorunmaq mümkün deyil. Siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq, sağlam qidalanmaq, idman etmək kimi dəyişdirilə bilən amillərlə rastgəlmə tezliyi azaldıla bilər. Lakin siqaret-ağciyər xərçəngi kimi əlaqə süd vəzi xərçəngində yoxdur. Bu gün siqaretin aradan qaldırılması ağciyər xərçəngini %90 nisbətində yox edir. Süd vəzi xərçəngi üçün bu gün belə iddialı qorunma üsulu yoxdur.

Qadınlarda sağlam qidalanma və idman bütün xərçəng növlərindən qorunmada çox vacibdir

Sağlam qidalanmada elmi olaraq sübut edilmiş Aralıq dənizi pəhrizinin seçilməsi və insanın gündəlik həyatında özünə ən uyğun idmanı seçməsi kifayətdir. Bütün insanlar üçün ən asan idman müntəzəm və templi gəzintidir. Bununla yanaşı üzgüçülük, velosiped, pilates, yoqa kimi qadınlar üçün çox uyğun, qrupla və ya tək edilən məşqlər seçilməlidir. İdman həftədə ən az 3 gün, yenə həftədə iki saata çatmaq şərtilə edilməlidir.