Süd vəzi xərçənginin müalicəsi üçün doza-sıx CA — Siklofosfamid və Doksorubisin

CA və ya AC adlanan və süd vəzi xərçəngində istifadə olunan bu müalicə rejimi adətən hər 21 gündən bir tətbiq edilir. Lakin şişi yerli olaraq irəliləmiş, gənc, ümumi vəziyyəti yaxşı xəstələrdə əməliyyatdan əvvəl və ya sonra hər 14 gündən bir də tətbiq oluna bilər. Hər on dörd gündən bir, yəni daha tez-tez tətbiqlə daha intensiv kimyaterapiya vermə üsulu doza-sıx (dose dense) kimyaterapiya adlandırılır. Bu rejimin hansı tezliklə veriləcəyinə tibbi onkoloq qərar verir. CA süd vəzi xərçənginin müalicəsində ən geniş istifadə olunan və effektivliyi sübut edilmiş kimyaterapiya rejimlərindən biridir. Qırmızı dərman ehtiva edən müalicə rejimi kimi də tanınır. Ən nəzərəçarpan xüsusiyyəti saç tökücü təsiridir. Əvvəllər ən çox ürəkbulanma yaradan qorxuducu kimyaterapiya rejimlərindən sayılırdı, lakin xüsusilə aktiv maddəsi aprepitant olan ürəkbulanma dərmanının hazırlanması və xəstələrimizdə istifadəyə başlanmasından sonra bu qorxuducu xüsusiyyətini itirmişdir.

CA kimyaterapiya rejimindəki preparatlar

CA protokolundakı hər dərman xərçəng hüceyrələrini məhv etmək və ya böyüməsini ləngitmək üçün hazırlanmışdır (dərmanların ətraflı təsir mexanizmlərini yazının sonunda tapa bilərsiniz).

C: Siklofosfamid ( Cyclophosphamide)

A: Doksorubisin (ən geniş tanınan ticarət adı Adriamycin)

DD-ACbu kimyaterapiya rejimini ifadə edən digər qısaltmadır.

Müalicənin məqsədi

Doza-sıx CA həm şişin ölçüsünü azaltmaq üçün əməliyyatdan əvvəl ( neoadyuvant ), həm də əməliyyatdan sonra ( adyuvant ) orqanizmdə qala bilən xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün istifadə oluna bilər.

Tətbiq üsulu, doza və cədvəl

• Doksorubisin 60mg/m2, 1-ci gün venadaxili (İntraVenoz = İ.V.) puşe adlandırdığımız üsulla 5-15 dəqiqə ərzində tətbiq olunur.
• Siklofosfamid 600 mg/m2, 1-ci gün 30-60 dəqiqə ərzində yavaş-yavaş tətbiq olunur. Dərmanın müəyyən müddətdə damar yolu ilə bu cür verilməsinə infuziya deyilir.

Dərmanların tətbiq müddətləri həkimin uyğun gördüyü şəkildə dəyişdirilə bilər.

Siklofosfamid və Adriamisin infuziyasının ümumi təxmini müddəti

• CA protokolu təxminən 90 dəqiqə çəkir.
• Tətbiq müddətləri klinik tədqiqatlara əsasən müəyyən edilmişdir. Lakin bu müddət həkim tövsiyəsinə və ya xəstənin müalicəyə dözümlülüyünə görə dəyişə bilər.

Premedikasiya adlanan müalicəyə hazırlıq üçün maye dəstəyi bu müddəti artıra bilər.

Doza-sıx CA adətən xəstələrin müalicədən sonra evlərinə qayıtdığı gündüz kimyaterapiya bölmələrində tətbiq olunur.

Doza-sıx CA hər 14 gündən bir təkrarlanır. Hər dövrə 1 kurs deyilir. Hər kurs xəstəliyin mərhələsindən asılı olaraq dörd dəfəyədək təkrarlana bilər. Müalicənin müddəti cavabdan, xəstənin dözümlülüyündən və tövsiyə olunan kurs sayından asılı olaraq iki və ya üç ay çəkə bilər.

Əlavə təsirlər

Çoxdərmanlı rejimlərdə hər dərmanın özünəməxsus əlavə təsiri var. Bu iki dərmanın birlikdə verilməsi ilə yarana bilən əlavə təsirlər klinik tədqiqatların nəticələrinə əsasən proqnozlaşdırılmışdır. Klinik tədqiqatlarda doza-sıx CA ilə bağlı ən çox görülən əlavə təsirlər aşağıdakılardır:

• Ağ qan hüceyrələrinin azalması (leykopeniya və neytropeniya) (9%)
• Ağrı (9%)
• Ürəkbulanma (6%) 
• Qusma (6%) 
• Əzələ/oynaq ağrısı (5%) 
• İnfeksiya (3%) 
• Ağız yaraları (3%) 
• İshal (1%) 
• Saç tökülməsi ( saç qorunması tətbiq edilməzsə %100)

Qeyd: Doza-sıx CA istifadəsinə bağlı neytropenik qızdırma tezliyi klinik tədqiqatlarda bildirilməsə də, qarşısını alan dərmanlar istifadə olunmazsa tez-tez görülür (20%-dən çox). Neytropenik qızdırmaağ qan hüceyrələri olan neytrofillərin sayı kritik səviyyədən (adətən 500 / mm3) aşağı düşdükdə görülə bilən qızdırmalı fürsətçi infeksiyalara deyilir.

İzlənmə

Nə qədər tez-tez nəzarət lazımdır?

Qan analizləri hər kimyaterapiya kursundan əvvəl yoxlanmalıdır. Lazımi analizlər tam qan sayımı ( hemoqram ) və geniş metabolik paneldir ( biokimya ). Həkimin tövsiyəsinə görə başqa qan analizləri əlavə edilə bilər.

Görüntüləmə (radioloji müayinə) nə qədər tez-tez lazımdır?

CA kimyaterapiyası əməliyyatdan sonra qoruyucu məqsədlə (adyuvant) verilirsə, xüsusi hallar istisna olmaqla müalicə müddətində görüntüləmə aparılmır. Süd vəzi xərçəngi yerli olaraq irəliləyibsə və əməliyyatdan əvvəl şişi kiçiltmək, əməliyyatın uğurunu artırmaq üçün verilirsə (neoadyuvant müalicə), şişin geriləyib-geriləmədiyini anlamaq üçün 4 kursdan sonra müalicədən əvvəlki görüntüləmə üsulu (USM, MRT, PET-KT) təkrarlanır. Metastatik, yəni 4-cü mərhələ süd vəzi xərçəngində görüntüləmə müalicədən əvvəl və sonra müəyyən aralıqlarla yoxlanmalıdır. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT), kompüter tomoqrafiyası (KT) və ya pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET) istifadə olunan görüntüləmə üsullarındandır.

Qan testi və ya görüntüləmə nəticələri müalicəyə necə təsir edir?

Nəticələrdən asılı olaraq həkiminiz doza-sıx CA istifadəsini planlaşdırdığı kimi davam etdirə, dozanı dəyişə və ya müalicəni dəyişdirə bilər.

Diqqət edilməli məqamlar

• Xüsusilə siklofosfamidin verildiyi günlər daha çox maye (gündə əlavə ən çoxu 1-2 litr kifayətdir) istehlakı tövsiyə olunur. Bol maye sidik kisəsinin yuyulmasına və tez-tez boşaldılmasına kömək edərək siklofosfamidin tullantı məhsulu olan akrolein adlı maddənin sidik kisəsinə əlavə təsirini azaldır. Həmçinin kifayət qədər maye qəbulu ürəkbulanma və qusmanı azaltmağa kömək edir.
• Dose-Dense CA-dan sonra adətən qan hüceyrəsi böyümə faktoru iynəsi (filgrastim, lenograstim, pegfilgastrim kimi) lazım gəlir.
• Onkologiya əczaçınız dərmanlar arasında qarşılıqlı təsirin olub-olmadığını yoxlamalıdır.

Dərmanın fərdi etiket məlumatları

Doksorubisin

• Təsir mexanizmi: Doksorubisinin kimyaterapiya dərmanı kimi əsas təsir mexanizmi DNT ilə birbaşa qarşılıqlı təsirə girərək onun kopyalanmasının qarşısını almaqdır. Bunu kopyalanmaq üçün açılan DNT zəncirini sabitləşdirməklə və beləliklə DNT-nin ikiqat spiralının yenidən bağlanmasının qarşısını almaqla edir.
• Qırmızı rəngdədir.
• Ürək funksiyalarına təsir edə bilər. Buna görə ürəyin ultrasəs müayinəsi (exokardioqrafiya = EXO) ilk kimyaterapiyadan əvvəl və müalicə uzun müddət davam edəcəksə hər 3 aydan bir aparılmalıdır.
• Qaraciyər funksiyası zəif olan xəstələrdə doza tənzimlənməlidir.
• Az sayda insanda ikincili xərçənglərin inkişafı ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilmişdir (10 ildə %1.5 ehtimal).
• Adrimisin, Doxo-Teva, Doxorubicin Fresenius, Doxorubicin Kocak, Doxtu kimi adlarla bazarda mövcuddur.

Doksorubisinin ümumi əlavə təsirləri

• Ürəkbulanma, qusma, ishal və ağızdaxili yaralar
• Tətbiq zamanı dərmanın damardan kənara sızması dərinin qıcıqlanmasına səbəb ola bilər və bu vəziyyət ekstravazasiya adlandırılır.
• Sidiyi narıncı rəngə çevirir. Bu hal keçicidir.
• Müvəqqəti saç tökülməsi
• Ağ qan hüceyrələrinin azalmasına (neytropeniya) bağlı infeksiya yarana bilər.

Siklofosfamid

• Təsir mexanizmi: Siklofosfamidin əsas şişkiçildici təsirindən məsul komponent fosforamid xardalıdır. Bu komponent yalnız aldehid dehidrogenaza adlı ferment səviyyəsi aşağı olan hüceyrələrdə təsir göstərir. Fosforamid xardalı DNT-də geri dönməz çarpaz bağların yaranmasına və hüceyrənin proqramlaşdırılmış ölümə ( apoptoz ) getməsinə səbəb olur. Siklofosfamid ən uğurlu və geniş istifadə edilən xərçəng dərmanlarından biridir. Bundan əlavə, güclü immun sistemi basdırıcısıdır (immunosupressiv preparat) və qan və ilik transplantasiyasında ən çox istifadə edilən dərmandır.
• Sonsuzluğa səbəb ola bilər. Cütlüklər uşaq sahibi olmaq istəyirlərsə, reproduktiv qabiliyyəti qorumaq üçün tədbirlər görülməlidir. 
• Dializ alan xəstələrdə doza azaldılmalıdır.
• Az sayda insanda ikincili xərçənglərin inkişafı ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilmişdir.
• Endoksan və Syklofosfamid adları ilə bazarda mövcuddur.

Siklofosfamidin ümumi əlavə təsirləri

• Fürsətçi infeksiya riskini artıran ağ qan hüceyrələrinin azalması.
• Ürəkbulanma və ya qusma; kəskin başlanğıclı (ilk 24 saat) və ya gecikmiş (2 - 5-ci günlər arasında) ola bilər.
• Müvəqqəti saç tökülməsi