Xərçəngdən əvvəl və sonra BİR MÜALİCƏ KİMİ MƏŞQ

İşlərində qalxanabənzər vəzi və düz bağırsaq xərçəngi riski ilə əlaqə tapmayan komitə yüksək fiziki məşqin döş, kolon və prostat xərçənginə bağlı ölümləri azaltdığını da göstərib.

Nkondjack və həmkarlarının işində BRCA 1/2 mutasiyası daşıyıcılarında döş xərçəngi riski baxımından məşqin faydası olmayıb; King və həmkarlarının işində isə BRCA 1 daşıyıcılarında yumurtalıq xərçəngi riskinin %54, BRCA 2 daşıyıcılarında %23 azaldığı müəyyən edilib.

53 tədqiqatlıq metaanalizdə 35 tədqiqatın nəticəsi müntəzəm və effektiv fiziki məşqin xərçəng proqressiyasını, yəni inkişaf və irəliləməsini azaltdığını göstərib.

Bundan başqa siçanlarda aparılan daha sistemli və əhatəli işlərin çoxunda fiziki aktivlik və ya məşqin xərçəngəleyhinə xüsusiyyəti görülüb.

Müşahidə tədqiqatlarında müsbət təsir görülsə də məşqin şiş mikromühitinə təsirinə dair bəzi məlumatımız olsa da bu, hələ klinik tədqiqatlarla aydın göstərilməyib. Məsələn, təxminən 12 ay həftədə 360 dəqiqə məşqin kişilərdə proapoptotik zülal Bax ifadəsini artırdığı, qadınlarda isə xüsusilə kolonda azaltdığı müşahidə edilib.

Başqa tədqiqatda məşqin bəzi biokimyəvi markerlər üzərində təsiri araşdırılıb. Müxtəlif müddətli (150 və ya 300 dəqiqə) və davametməli (6-12 ay) məşqin cinsi steroidlər, böyümə hormonları, iltihabi sitokinlər və DNA zədəsi və təmir amillərinə təsiri araşdırılıb, lakin nəticələr uyğunsuzdur və müşahidə edilən dəyişikliklərin klinik əhəmiyyəti də aydın deyil.

Beynəlxalq 2 böyük tədqiqatda mərhələ 2 və mərhələ 3 kolon xərçəngi və metastatik prostat xərçənginə məşq terapiyasının təsiri, effektivliyi və mikromühitə təsiri araşdırılır. Həmçinin qidalanma və məşq terapiyasının müxtəlif xərçəng qruplarında effektivliyini araşdıran işlər də davam edir.

Nəticələrə görə eyni məşqin eyni miqdarı müxtəlif insanlarda fərqli təsir göstərə bilər. Hər kəsin bazal və maksimal metabolik sürəti, fiziki qabiliyyəti eyni deyil. Buna görə məşq vaxtı və miqdarı geniş aralıqlarda müəyyən edilib. Məsələn, bir işdə həftədə orta intensivlikli 120-360 dəqiqə və ya yüksək intensivlikli 75-230 dəqiqə məşqin döş xərçəngi riskini əhəmiyyətli azaltdığı göstərilib. Döş xərçəngi xəstələrində xərçəngə bağlı ölüm riskini azaldan miqdarın 120-250 dəqiqə orta və 75-150 dəqiqə yüksək intensivlikli məşq olduğu müşahidə edilib.

Xərçəngin inkişafının genetik və ətraf mühit amillərinin təsiri altında olduğu bilinir. Məşqin xərçəngə təsirinə şişin ölçüsü, reseptor müsbətliyi və ya mənfiliyi, məsələn döş xərçəngində estrogen reseptoru, bəzi genlərin səviyyəsi (p27), şəxsin immun cavabı (CD3+ hüceyrə sıxlığı) təsir edir. Buna görə məşq terapiyasının uğuru yaş, cins, fiziki qabiliyyət, şiş ölçüsü və alttip kimi amillərdən asılıdır.

Təəssüf ki, dünyada ən az idman və məşq edən ölkələr arasındayıq

Ölkəmizdə xroniki xəstəliklərə baxsaq, koronar ürək xəstəliklərinin %9.3-ünə, tip 2 diabetin %11.3-ünə, döş xərçənginin %16.3-ünə, kolon xərçənginin %16.6-sına və bütün səbəblərə bağlı ölümlərin %15-inə fiziki hərəkətsizlik cavabdehdir. Bu göstəricilərlə ölkəmiz Malta və Serbiyadan sonra Avropada fiziki hərəkətsizliyə bağlı xəstəliklərdə 3-cü yerdədir.

Nəticə

Məşq terapiyası effektivlik, xərc və yan təsir baxımından ümidverici üsul görünür. Birbaşa təsirdən əlavə ürək tutması, yüksək təzyiq, damar tutulması və piylənmə kimi xəstəlikləri və onlara bağlı ölümləri ciddi azaltması, həmçinin insana psixoloji özünəinam qazandırması müsbət təsiri artırır. Gələcək klinik tədqiqatlarla məşq biologiyası və şiş mikromühitinə təsir tam anlaşıldıqdan sonra yaş, fiziki qabiliyyət və alttipə görə xüsusi rejimlərlə standart müalicə kimi istifadə edilə biləcəyinə ümid olunur.