Xroniki mieloid leykemiya KML nədir? Əlamətləri hansılardır? Necə müalicə edilir?

Xroniki mieloid leykemiya — KML ağ qan hüceyrələrinin xərçəngidir. Qan hüceyrələrinin yaranması ilə əlaqəli genetik dəyişikliklərin qoşulduğu kök hüceyrə xəstəliyidir.

Qanımız daşıyıcı orqanımızdır və əsasən qan hüceyrələri deyilən, bir-birindən fərqli xüsusiyyətli hüceyrələrdən ibarətdir. Bunlar trombositlər, qırmızı qan hüceyrələri (eritrositlər) və ağ qan hüceyrələridir (leykositlər). Bu hüceyrələrin hər birinin orqanizmdə fərqli funksiyası var. Trombositlər qanaxmaya nəzarət edir. Qırmızı qan hüceyrələri bədəndə oksigen daşıyır. Ağ qan hüceyrələri isə immun sistemimizin üzvüdür və infeksiyalarla mübarizə aparır. Bu hüceyrələr qan kök hüceyrələri (hematopoetik stem cell) tərəfindən sümük iliyində hazırlanır. Hər birimiz spermatozoid və yumurtanın birləşməsindən yaranan ziqot adlı tək hüceyrənin çoxalıb fərqliləşməsi ilə yarandığımız kimi, bütün müxtəlif qan hüceyrələri də qan kök hüceyrəsinin çoxalıb fərqliləşməsindən yaranır. Qan kök hüceyrəsi mieloid və ya limfoid kök hüceyrəyə çevrilə bilər. Limfoid kök hüceyrələr limfositlərə, mieloid kök hüceyrələr isə qırmızı qan hüceyrələrinə, trombositlərə və ya ağ qan hüceyrələrinə çevrilə bilər.

Ağ qan hüceyrələrinin xərçəngi olan xroniki mieloid leykemiya qan hüceyrələrinin yaranması ilə əlaqəli genetik dəyişikliklərin qoşulduğu kök hüceyrə xəstəliyidir. Bəs bu genetik dəyişikliklər nələrdir?

Bir xromosomun hissəsinin qoparaq digər xromosoma yapışması KML-yə səbəb olan genetik dəyişikliklərə nümunədir. KML-də müşahidə edilən bu yeni xromosoma Philadelphia xromosomu deyilir və normalda ayrı xromosomlarda olan bcr və abl genləri birləşmiş olur. Genetik dəyişiklik, yəni mutasiya nəticəsində sümük iliyi funksiyasız və nəzarət altına alınmayan ağ qan hüceyrələri hazırlamağa başlayır. Xəstəliyə bağlı şikayətlər də bu problemlərlə əlaqəli yaranır.

Aşağıdakı şəkildə Philadelphia xromosomunun yaranma mexanizmi göstərilir.

Hüceyrələrimiz 23 cüt xromosom ehtiva edir. 9. xromosomla 22. xromosom arasında hissə mübadiləsi nəticəsində 22. xromosom normaldan qısa olur. Eyni zamanda bcr-abl adlı yeni gen yaranır. Bu gen xərçəngləşməni dəstəkləyən onkogendir. Hüceyrələrin nəzarətsiz çoxalmasını təmin edən BCR-ABL adlı onkozülal istehsal edir. Lakin KML xəstələrinin hamısında Philadelphia xromosomu müşahidə edilmir. Fərqli onkogenlərin KML-də təsirli olduğu düşünülür.

Philadelphia xromosomu müsbət KML adətən sporadik xəstəlikdir, yəni genetik deyil, həyat ərzində baş verən hadisədir. Bu hal somatik hüceyrələrdə (bədənin çoxunu təşkil edən hüceyrələrdə) baş verir və buna görə adətən valideynlərdən uşaqlara keçmir. Deməli, Philadelphia xromosomu adətən irsi deyil.

Lakin bu halın tamamilə irsi olmadığını demək yanıltıcı ola bilər. Bəzi genetik amillərin şəxsdə Philadelphia xromosomunun yaranma ehtimalını artıra biləcəyinə dair müəyyən sübutlar var. Buna görə genetik meyillərin bu xəstəliyin inkişafına töhfə verə biləcəyi düşünülür. Bu halda xəstəlik yenə adətən sporadik sayılır, lakin genetik komponentin də rol oynadığı düşünülür.

Xroniki mieloid leykemiyanın əlamətləri və tapıntıları

Xroniki mieloid leykemiya (KML) erkən mərhələdə əksər hallarda əlamət vermir və ya əlamətlər tez-tez başqa narahatlıqların əlamətləri ilə qarışır. Bunlar:

• Halsızlıq və əzələ zəifliyi
• Gecə tərləmələri
• Çəki itkisi
• Qızdırma
• Sümük ağrısı 
• Dalağın böyüməsi (splenomeqaliya) 
• Mədə nahiyəsində ağrı və ya dolğunluq hissi 
• Az miqdarda yemək yedikdən sonra belə tox hiss etmək

Lakin bunlar yalnız KML əlamətləri deyil. Digər xərçənglərlə birlikdə yarana bilər, həmçinin xərçəng olmayan bir çox vəziyyət də ola bilər.

Bəzi xəstələrdə sümük iliyindən sümüyün səthinə və ya oynaq daxilinə yayılmış leykemiya hüceyrələrindən qaynaqlanan sümük və ya oynaq ağrısı var.

Qan hüceyrələrinin çatışmazlığından qaynaqlanan problemlər

KML-nin bir çox əlamət və şikayəti leykemiya hüceyrələrinin sümük iliyinin normal qan yaradan hüceyrələrini əvəz etməsi səbəbindən yaranır. Nəticədə KML-li insanlar kifayət qədər qırmızı qan hüceyrəsi, düzgün işləyən ağ qan hüceyrəsi və qan trombositi hazırlamırlar.

• Anemiya, qırmızı qan hüceyrələrinin çatışmazlığıdır. Zəifləməyə, yorğunluğa və nəfəs darlığına səbəb ola bilər.
• Leykopeniya normal ağ qan hüceyrələrinin çatışmazlığıdır. Bu problem infeksiya riskini artırır. Leykemiya xəstələrində ağ qan hüceyrələrinin sayı çox yüksək olsa da, leykemiya hüceyrələri normal ağ qan hüceyrələri kimi infeksiyadan qoruma təmin etmir.
• Neytropeniya normal neytrofil səviyyəsinin aşağı olması deməkdir. Ağ qan hüceyrələrinin bir növü olan neytrofillər bakterial infeksiyalarla mübarizədə çox vacibdir. Neytropeniyası olanların çox ciddi bakterial infeksiyalara tutulma riski yüksəkdir.
• Trombositopeniya, qan trombositlərinin çatışmazlığıdır. Tez-tez və ya ciddi burun qanaxmalarına, bədəndə səbəbsiz göyərmələrə və ya başqa qanaxmalara səbəb ola bilər. Bəzi KML xəstələrində əslində çox trombosit var (trombositoz). Lakin bu trombositlər tez-tez düzgün işləmir, belə insanlar adətən qanaxma və bədəndə səbəbsiz göyərmə problemləri yaşayırlar.

KML müalicəsində genetik dəyişikliyi HƏDƏFLƏYƏN MÜALİCƏ: İmatinib – Glivec

Dərman hazırlanarkən ən çox istifadə edilən üsul rasional dərman dizaynı üsuludur. Xəstəlikdə səbəb olan dəyişiklik (genetik mutasiya) məlumdursa, bu yanlış kodlaşmanın yaratdığı problemi basdıracaq hədəfə yönəlmiş dərman hazırlamaq rasional dərman dizaynı üsuludur. KML-nin qan hüceyrələrindəki Philadelphia xromosomunun mutasiyası və bcr-abl zülalının genetik pozğunluqları ilə əlaqəli olduğu 1980-ci illərdən məlumdur. Bu hədəfə qarşı dərman hazırlama prosesi həmin illərə dayanır. Bu hədəfə təsirli olan İmatinibin kəşfi 1990-cı ilə təsadüf edib. Təsir və yan təsirlərin qiymətləndirildiyi laboratoriya tədqiqatlarından sonra 1998-ci ildə aparılmış klinik tədqiqatlarla dərmanın təsiri ortaya qoyulub, 2001-ci ildə FDA təsdiqi alıb. Eyni ay xərçəngə qarşı güllə ifadəsi ilə məşhur Time jurnalının üz qabığında yer alıb. İmatinibin KML-də istifadəsindən sonra 5 illik sağqalım nisbəti %31-dən %60-a yüksəlib (İmatinib təsiredici maddəsi ölkəmizdə Glivec, Glivon, Imagliv, Imatenil, Imatis, Imavec adları ilə mövcuddur).

İmatinib

Hüceyrə daxilində yerləşən böyümə və çoxalma siqnallarının tətikləyicisi olan “tirozin kinaza inhibitorudur”. Bu dərman hədəfə yönəlmiş müalicələr anlayışını gətirən ilk dərmandır. KML-də istifadəsindən sonra aparılmış tədqiqatlarda C-kit və trombosit mənşəli böyümə faktoru reseptorlarını da basdırdığı ortaya qoyulub. Bu onkogenlər (xərçəng zülalları) qastrointestinal stromal şişdə, dermatofibrosarkoma protuberansda, desmoid şişdə və bəzi nadir qan xəstəliklərində artmış olur. Hazırda bu xəstəliklərin müalicəsində də imatinib istifadə edilir.