Gözde Sinir Hasarı Diyabetten Önce mi Başlıyor? HbA1c %5,4 Dönüm Noktası

Diyabetin göze verdiği zarar, yalnızca damarlarla başlamıyor olabilir. EASD 2026'da sunulan ve 32.581 kişiyi kapsayan bir UK Biobank analizine göre retinadaki sinir katmanlarında incelme, HbA1c yaklaşık %5,3-5,4 düzeyindeyken, yani prediyabet eşiğinin (%5,7) bile altında başlıyor. Bulgular gözlemsel; bu değerlerin klinik bir eşik olduğu henüz kanıtlanmadı.

Bu konu neden önemli?

Diyabet ve prediyabet tanısında kullanılan kan şekeri eşikleri, göz ve böbrekteki küçük damar hasarının ortaya çıktığı düzeylere göre belirlendi. Türkiye'de diyabet ve prediyabet çok yaygın: TURDEP-II çalışmasında yetişkinlerin %16,5'inde diyabet saptandı ve bunların %45'i hastalığından habersizdi. Prediyabeti ve insülin direncini bu yazımızda ayrıntılı anlattık.

Diyabetik retinopati, yetişkinlerde görme kaybının önde gelen nedenlerinden biridir ve genellikle göz dibi muayenesinde damar değişiklikleri görüldüğünde tanı alır. Son yıllarda retinadaki sinir hücrelerinin bu damar değişikliklerinden önce zarar görebildiği anlaşıldı. Eğer bu süreç prediyabet eşiğinin altında başlıyorsa, risk altındaki kişileri daha erken tanımak için yeni bir pencere açılabilir.

Retinal nörodejenerasyon nedir?

Retinal nörodejenerasyon, gözün arka yüzündeki ışığa duyarlı retina tabakasında sinir hücrelerinin zamanla kaybedilmesidir. Optik koherens tomografi (OCT) adı verilen ağrısız bir görüntüleme yöntemiyle, retinanın katmanlarının mikrometre düzeyinde incelmesi olarak ölçülebilir. Diyabette bu kayıp, göz dibinde damar hasarı görülmeden önce başlayabilir.

Çalışmada neler bulundu?

Vall d'Hebron Araştırma Enstitüsü'nden (Barselona) Prof. Rafael Simó ve arkadaşlarının çalışması, 30 Eylül 2026'da Milano'daki Avrupa Diyabet Çalışma Derneği (EASD) yıllık toplantısında sunuldu. UK Biobank'tan, daha önce diyabet tanısı almamış 32.581 kişinin OCT görüntüleri incelendi. Retina kalınlığını etkileyebilecek göz hastalıkları ve nörodejeneratif hastalıkları olanlar dışarıda bırakıldı. Analizler yaş, cinsiyet, kan basıncı, bel çevresi, etnik köken, sigara ve alkol kullanımına göre düzeltildi.

HbA1c ile retina kalınlığı arasındaki ilişki doğrusal değildi. GCL-IPL katmanında kalınlık önce hafifçe arttı, HbA1c yaklaşık %5,4'e ulaştığında bir dönüm noktasına geldi ve sonrasında HbA1c yükseldikçe giderek inceldi. Benzer bir desen diğer sinir katmanlarında da görüldü; retina pigment epiteli ise farklı davrandı. Tüm sinir katmanlarını birlikte yansıtan makula toplam kalınlığında dönüm noktası yaklaşık %5,3 idi.

Makula toplam kalınlığında yalnızca prediyabet ile diyabet arasında değil, prediyabet ile normal glikoz arasında da anlamlı fark bulundu. Simó, "Sinir hücresi kaybı, mevcut diyabet tanı ölçütlerinden önce gerçekleşiyor" yorumunu yaptı ve HbA1c'ye dayalı tanı ölçütlerinin yeniden ele alınması gerekebileceğini söyledi.

Bu incelmeye ne yol açıyor olabilir?

Çalışma mekanizmayı göstermek için tasarlanmadı. Ancak Simó, en olası etken olarak insülin direncini işaret ediyor: Retina sinir hücreleri insülin reseptörü taşıyor ve bozulmuş insülin sinyali bu hücrelerin yaşamını etkileyebiliyor. Daha önce Türkiye'den yapılan küçük bir çalışmada da insülin direnci olan kişilerde GCL-IPL katmanı kontrollere göre daha ince bulunmuştu (83,6'ya karşı 86,7 µm).

Bu kavramı destekleyen önemli bir kanıt EUROCONDOR çalışmasından geliyor. Tip 2 diyabetli 449 kişide, göz dibinde görünür retinopatisi olmayanların %58'inde retinanın elektriksel işlevi bozuktu. Aynı çalışmada sinir koruyucu göz damlaları (brimonidin ve somatostatin) tüm hastalarda yarar sağlamadı; yalnızca başlangıçta sinir işlev bozukluğu olanlarda bozulmanın ilerlemesini engelledi.

Bu sonuçlar pratiği değiştirecek mi?

Bu nedenle bugün için HbA1c %5,4 olan bir kişiye "diyabetik göz hastalığı başladı" demek doğru değil. Ancak bulgular, kan şekeri normal sınırların üst ucunda olan ve insülin direnci taşıyan kişilerde yaşam tarzı değişikliklerinin önemini bir kez daha vurguluyor. Kan şekerini dengeleyen beslenmeyi düşük glisemik indeks ve Akdeniz diyeti yazılarımızda anlattık.

Türkiye'de tanı ölçütleri ve göz taraması

Dünyada ve Türkiye'de diyabetin yayılımını bu yazımızda, prediyabette sürekli glikoz izlemini ise bu yazımızda ele aldık.

Sık sorulan sorular

HbA1c değerim 5,5; gözlerimde hasar başlamış olabilir mi?

Bu çalışma, bu düzeylerde retina sinir katmanlarında topluluk düzeyinde çok küçük (mikrometre düzeyinde) bir incelme gösteriyor; bireysel olarak bir hastalık başladığı anlamına gelmez ve görmeyi etkilediği gösterilmedi. Kan şekerinizi, kilonuzu ve kan basıncınızı hekiminizle birlikte takip etmeniz yeterlidir.

Prediyabet tanı ölçütleri değişecek mi?

Şimdilik hayır. Bulgular gözlemsel ve henüz yayımlanmadı. Retina incelmesinin ileride retinopati veya diyabeti öngördüğü gösterilirse tanı ölçütleri yeniden tartışılabilir.

Prediyabeti olanlara göz muayenesi gerekli mi?

Kılavuzlar diyabet tanısı konmadan rutin göz taraması önermiyor. Tip 2 diyabet tanısı konduğunda ise göz dibi muayenesi hemen yapılmalıdır.

OCT nedir?

Optik koherens tomografi, ışık kullanarak retinanın katmanlarını mikrometre düzeyinde görüntüleyen ağrısız ve hızlı bir göz testidir.

Sözlük

HbA1c

Son 2-3 ayın ortalama kan şekerini yansıtan kan testi.

GCL-IPL

Retinadaki ganglion hücre katmanı ve iç pleksiform katman; görme sinyalini beyne ileten sinir hücrelerini içerir.

Makula

Retinanın keskin görmeden sorumlu merkezi bölgesi.

Diyabetik retinopati

Diyabetin retinada yol açtığı sinir ve damar hasarı.