რა არის აპენდიქსის კიბო? ნიშნები და მკურნალობა

რა არის აპენდიქსის კიბო?

აპენდიქსის კიბო წვრილი და მსხვილი ნაწლავის შეერთების ადგილას, მსხვილი ნაწლავის ბრმა ნაწლავად წოდებულ უბანში არსებული დანამატის, აპენდიქსის კიბოა. იშვიათი კიბოებისერთ-ერთი სახეობაა. მისი რამდენიმე განსხვავებული ტიპი არსებობს და ადრეულ სტადიებზე ჩვეულებრივ ნიშნებს არ იძლევა.

შენიშვნა: აპენდიქსის სამედიცინო სახელია „appendix vermiformis“. იგი ბრმა ნაწლავის ჭიისებრი დანამატია. ბრმა ნაწლავი კოლონის (მსხვილი ნაწლავის) პირველი ნაწილია. აპენდიქსი „დანამატს“, vermiformis კი „ჭიისებრს“ ნიშნავს; დაახლოებით 5-10 cm სიგრძის მილისებრი, თითის მსგავსი პარკია. ორგანოს დანიშნულება ბოლომდე ცნობილი არ არის. ადამიანს მის გარეშეც უპრობლემოდ შეუძლია ცხოვრება. მისი ყველაზე ცნობილი დაავადება აპენდიციტის სახელწოდების ანთებითი მდგომარეობაა.

აღვნიშნეთ, რომ აპენდიქსის კიბო ძალიან იშვიათია: 1 მილიონში 2-დან 9 ადამიანს ეხება. თუმცა ბოლო წლების ზოგი კვლევა მისი სიხშირის ზრდის ტენდენციაზე მიანიშნებს.

ახლახან ჩატარებული რეტროსპექტიული კვლევით სავარაუდო სიხშირე 2000 წელს 1 მილიონზე 6-დან 2009 წელს 1 მილიონზე 10-მდე გაიზარდა.

ამ სტატიაში განვიხილეთ აპენდიქსის კიბოს ტიპები, ნიშნები, მიზეზები, რისკფაქტორები, დიაგნოსტიკა, მკურნალობა და გადარჩენის მაჩვენებლები.

რომელია აპენდიქსის კიბოს ტიპები?

აპენდიქსის ზოგი სიმსივნე კეთილთვისებიანია, ანუ ქსოვილში არ იჭრება და მეტასტაზებს არ იძლევა. სხვები ავთვისებიანია და შესაბამისად კიბოა, ანუ სხვა ორგანოებში იჭრება ან ვრცელდება.

აპენდიქსის სიმსივნე შეიძლება ერთ-ერთი შემდეგი ტიპის იყოს:

• ნეიროენდოკრინული სიმსივნე
   კარცინოიდული სიმსივნის სახელითაც ცნობილი ეს ტიპი ჩვეულებრივ აპენდიქსის წვერზე იწყება და მისი კიბოების ნახევარზე მეტს შეადგენს.
• მუცინოზური ცისტადენომა
  ეს კეთილთვისებიანი სიმსივნეა, რომელიც მუკოცელეში იწყება — აპენდიქსის კედლის ლორწოთი სავსე შეშუპებულ ან პარკისებრ უბნებში. მუცინოზური ცისტადენომა კეთილთვისებიანია და დაუზიანებელ აპენდიქსში განვითარებისას სხვა ორგანოებში არ ვრცელდება. მას დაბალი ხარისხის მუცინოზურ ნეოპლაზიასაც უწოდებენ.
• მუცინოზური ცისტადენოკარცინომა
  ეს ტიპიც მუკოცელეში იწყება, თუმცა ავთვისებიანია და სხვაგანაც შეიძლება გავრცელდეს. იგი აპენდიქსის კიბოს ყველა შემთხვევის დაახლოებით 20 პროცენტსშეადგენს.
• კოლონური ტიპის ადენოკარცინომა
  აპენდიქსის ყველა სიმსივნის დაახლოებით 10 პროცენტიადენოკარცინომაა და ამ ორგანოდან წარმოშობისას ჩვეულებრივ აპენდიქსის ფუძეზე იწყება. შეიძლება სხეულის სხვა ორგანოებსა და უბნებში გავრცელდეს.
• ფიალისებრუჯრედოვანი კარცინომა
  ადენონეიროენდოკრინული სიმსივნის სახელითაც ცნობილ ამ ტიპს როგორც ნეიროენდოკრინული სიმსივნის, ისე ადენოკარცინომის მსგავსი თვისებები აქვს. ფიალისებრუჯრედოვანი კარცინომა სხვა ორგანოებში შეიძლება გავრცელდეს და ნეიროენდოკრინულ სიმსივნეზე აგრესიული იყოს. 
• ბეჭდისებრუჯრედოვანი ადენოკარცინომა (signet-ring)
  იშვიათი და რთულად სამკურნალო ავთვისებიანი ბეჭდისებრუჯრედოვანი ადენოკარცინომა სხვა ადენოკარცინომებზე სწრაფად იზრდება და უფრო ძნელად მკურნალობს.
• პარაგანგლიომა
  ეს ტიპი ჩვეულებრივ კეთილთვისებიანია. თუმცა სამედიცინო ლიტერატურაში აპენდიქსის ავთვისებიანი პარაგანგლიომის იშვიათი შემთხვევაა აღწერილი.

რა ნიშნები აქვს აპენდიქსის კიბოს?

აპენდიქსის კიბო ადრეულ პერიოდში ჩვეულებრივ არანაირ ნიშანს არ იწვევს. დიაგნოზი ხშირად მაშინ ისმება, როცა ჩივილებს იწვევს ან სხვა ორგანოებში იწყებს გავრცელებას. ექიმებმა იგი სხვა მდგომარეობის შეფასებისასაც შეიძლება იპოვონ.

ნიშნები და ჩივილები ჩვეულებრივ სიმსივნის მოქმედებაზეა დამოკიდებული. აპენდიქსის კიბომ შეიძლება შემდეგი მდგომარეობები გამოიწვიოს:

პერიტონეუმის ფსევდომიქსომა (Pseudomyxoma peritonei)

აპენდიქსის ზოგმა სიმსივნემ შეიძლება პერიტონეუმის ფსევდომიქსომა (PMP) გამოიწვიოს, რომელიც აპენდიქსის გახეთქვისა და სიმსივნის უჯრედების მუცლის ღრუში გაჟონვისას ვითარდება. სიმსივნის უჯრედები გამოყოფს მუცინის სახელწოდების ცილოვან ჟელეს, რომელიც მუცლის ღრუში შეიძლება დაგროვდეს და გავრცელება გააგრძელოს.

PMP შეიძლება მუცლის ღრუში გაჟონილ კიბოს უჯრედებს შეიცავდეს. მკურნალობის გარეშე დაგროვებამ საჭმლის მომნელებელი სისტემის პრობლემები და ნაწლავის გაუვალობა შეიძლება გამოიწვიოს. აპენდიქსის მუცინოზურმა ცისტადენომამ და ცისტადენოკარცინომამ შეიძლება PMP გამოიწვიოს.

პერიტონეუმის ფსევდომიქსომის ნიშნებია: 

• პერიოდული მუცლის ტკივილი
• მუცლის შებერილობა და დაჭიმულობა 
• მადის დაკარგვა 
• მცირე საკვების შემდეგაც დანაყრების შეგრძნება 
• გულისრევა ან ღებინება 
• შეკრულობა ან დიარეა 
• საზარდულის თიაქარი, რომელიც ლორწოს შეიცავს და კაცებში უფრო ხშირია

აპენდიციტი

აპენდიქსის ანთება, აპენდიციტი, შეიძლება აპენდიქსის კიბოს პირველი ნიშანი იყოს. მიზეზია ის, რომ ზოგი სიმსივნე აპენდიქსს ხშობს და ჩვეულებრივ ნაწლავებში არსებული ბაქტერიები შეიძლება მის შიგნით ჩაიჭედოს.

აპენდიციტის ყველაზე ხშირი მკურნალობა აპენდიქსის ამოსაღებად გადაუდებელი ოპერაციაა. როცა ქირურგი მას ამოკვეთს, ქსოვილის ბიოფსიამ შეიძლება აპენდიქსის კიბო გამოავლინოს.

აპენდიციტის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნიშანი და სიმპტომია მუცლის ტკივილი:

• მუცლის ქვედა მარჯვენა ნაწილში, 
• მოძრაობით ან ღრმა ჩასუნთქვით უარესდება 
• მოულოდნელად იწყება და უარესდება. აპენდიციტმა ასევე შეიძლება გამოიწვიოს:
• მუცლის შეშუპება
• გულისრევა ან ღებინება
• შეკრულობა ან დიარეა

აპენდიქსის კიბოს ყველა ტიპი აპენდიციტს არ იწვევს. მაგალითად, ნეიროენდოკრინული სიმსივნეების უმეტესობა წვერზე ჩნდება და ნაკლებად სავარაუდოა აპენდიციტის გამომწვევი დახშობა.

არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ აპენდიციტით დიაგნოსტირებულ ადამიანს შეიძლება აპენდიქსის კიბო ჰქონდეს. სხვა ფაქტორები, მაგალითად მუცლის ტრავმა და ნაწლავის ანთებითი დაავადება, აპენდიციტს შეიძლება იწვევდეს. მრავალ შემთხვევას ცნობილი მიზეზი არ აქვს.

აპენდიქსის კიბოს სხვა ნიშნები

ზოგ შემთხვევაში პაციენტმა მუცლის ან მენჯის (საზარდულის) მიდამოში მყარი წარმონაქმნი შეიძლება აღმოაჩინოს. შესაძლებელია მუცლის ტკივილი ან შეშუპებაც. ქალებში საკვერცხის კიბო და აპენდიქსის კიბო შეიძლება ერთმანეთში აერიოთ, თუმცა მისი დიდი იშვიათობა უნდა გვახსოვდეს.

თუ აპენდიქსის სიმსივნე ავთვისებიანია (კიბო), უჯრედები მუცლის სხვა ორგანოების ზედაპირსა და პერიტონეუმზე (მუცლის ღრუს გარსზე) შეიძლება იზრდებოდეს. ასეთ პროგრესირებას პერიტონეული კარცინომატოზი (კარცინომატოზული პერიტონიტი) ეწოდება. უმკურნალოდ შეიძლება ილეუსი (ნაწლავის გაუვალობა) გამოიწვიოს.

ჩვეულებრივ აპენდიქსის კიბოები, ბეჭდისებრუჯრედოვანი ადენოკარცინომის გარდა, მუცლის ღრუს გარეთ ორგანოებში არ ვრცელდება.

რა მიზეზები და რისკფაქტორები აქვს აპენდიქსის კიბოს?

მეცნიერებს აპენდიქსის კიბოს მიზეზები ჯერ ბოლომდე არ გაურკვევიათ. აპენდიქსის კიბოსა და გენეტიკურ ან გარემოს კიბოს მიზეზებს შორის კავშირი ვერ აღმოაჩინეს.

ექიმთა უმეტესობა მიიჩნევს, რომ აპენდიქსის კიბო კაცებსა და ქალებს თანაბრად ეხება. ბავშვებში იშვიათობის გამო მოზრდილობა (უფროსი ასაკი)ერთადერთი ცნობილი რისკფაქტორია. პაციენტთა უმეტესობა 40-დან 59 წლის ასაკში დიაგნოსტირდება.

როგორ დიაგნოსტირდება აპენდიქსის კიბო?

იგი უმეტესად აპენდიციტის ოპერაციის შემდეგ შემთხვევით ან სიმსივნის სხვა ორგანოებში გავრცელებისა და ნიშნების გამოვლენისას დიაგნოსტირდება.

აპენდიქსის კიბოს სპეციფიკური ადრეული დიაგნოსტიკის სკრინინგული ტექნიკა არ არსებობს. ასევე სისხლის ტესტები ამ კიბოების საიმედო მაჩვენებელი არ არის.

ზუსტი დიაგნოზი სიმსივნური ქსოვილის პათოლოგის მიერ მიკროსკოპით შესწავლითაა შესაძლებელი.

როგორ მკურნალობენ აპენდიქსის კიბოს?

ორი ძირითადი მკურნალობაა ოპერაცია და ქიმიოთერაპია.

მკურნალობის შერჩევის მთავარი ფაქტორებია: 

• სიმსივნის ტიპი
• კიბოს მდებარეობა და სტადია (გავრცელების ეტაპი) 
• ადამიანის ზოგადი ჯანმრთელობა და სხვა არსებული დაავადებები

თუ კიბო აპენდიქსს არ გასცდენია, მხოლოდ ოპერაცია შეიძლება საკმარისი იყოს. სხვა ორგანოებში გავრცელებისას ქირურგმა ყველა კიბოს მოსაშორებლად დაზიანებული ორგანოები შეიძლება ამოკვეთოს. ეს ნაწლავის, საკვერცხეების ან პერიტონეუმის ნაწილს შეიძლება მოიცავდეს.

ამერიკის ენდოკრინულ ქირურგთა ასოციაცია, თუ აპენდიქსის კიბოს პაციენტის სიმსივნე 2 cm-ზე დიდია, კოლონის მარჯვენა ნახევრისა და აპენდიქსის ამოკვეთას ურჩევს. ამ ტექნიკას მარჯვენა ჰემიკოლექტომია ეწოდება.

ზოგ პაციენტს ოპერაციის შემდეგ ადიუვანტური (დამცავი) ქიმიოთერაპიაც სჭირდება.

HİPEK (Hİპერთერმული PEრიტონეული Kქიმიოთერაპია) სახელწოდების ოპერაციისას მუცლის ღრუში ცხელი ქიმიოთერაპიის გამოყენება მუცლის გარსსა და ღრუში გავრცელებული აპენდიქსის კიბოს წინააღმდეგ შეიძლება ეფექტური იყოს.

HİPEK-ისას ქირურგი პაციენტის მუცელს გაცხელებული ქიმიოთერაპიული ხსნარით ავსებს და ეს დაახლოებით 1.5 საათს გრძელდება. ტექნიკამ შეიძლება ექიმებისთვის უხილავი კიბოს უჯრედები გაანადგუროს. ქირურგი HİPEK-ს აპენდიქსისა და ხილული სიმსივნური უჯრედების ამოღების შემდეგ ატარებს. თუმცა დიდი გამოცდილებაა საჭირო და რეკომენდებულია მხოლოდ გამოცდილი ქირურგების მიერ შესაფერის/შერჩეულ პაციენტებში ჩატარება.

ბოლო წლების საყურადღებო ახალი მკურნალობა, რომელიც კიბოს მრავალ ტიპში მნიშვნელოვან სარგებელს იძლევა, იმუნოთერაპიები,აპენდიქსის კიბოსთვის აქამდე დამტკიცებული არ არის. თუმცა FDA-ს MSI-მაღალი კიბოებისთვის ორგანოსგან დამოუკიდებელი გამოყენების დამტკიცება აქვს. ამიტომ შორსწასულ აპენდიქსის კიბოში, არსებული არჩევანების ამოწურვის შემდეგ, თუ ტესტით MSI-მაღალი გამოვლინდა, შეიძლება იმუნოთერაპია პემბროლიზუმაბი (Keytruda) განიხილებოდეს.

აპენდიქსის კიბოს გადარჩენის მაჩვენებლები

გადარჩენა სიმსივნის ტიპის, გავრცელებისა და მდებარეობის მიხედვით იცვლება.

ექიმები კიბოს დიაგნოზის შემდეგ სულ მცირე 5 წლის განმავლობაში რამდენი ადამიანი იცოცხლებს, ამის საპროგნოზო მაჩვენებლად 5-წლიანი გადარჩენის მაჩვენებლებსიყენებენ. თუმცა ხაზგასასმელია, რომ ეს ციფრები მხოლოდ პროგნოზია და ყველას პერსპექტივა განსხვავებული იქნება.

ამერიკის კლინიკური ონკოლოგიის საზოგადოების თანახმად, აპენდიქსის ნეიროენდოკრინული სიმსივნეების 5-წლიანი გადარჩენაა: 

• თუ სიმსივნე 3 cm-ზე მცირეა და არ გავრცელებულა, დაახლოებით 100 პროცენტი. 
• თუ სიმსივნე 3 cm-ზე მცირეა და რეგიონულ ლიმფურ კვანძებში გავრცელდა, დაახლოებით 78 პროცენტი. 
• თუ სიმსივნე 3 cm-ზე დიდია, სხეულის სხვა უბნებში გავრცელების მიუხედავად, დაახლოებით 78 პროცენტი. 
• თუ კიბო სხეულის სხვა უბნებში გავრცელდა, დაახლოებით 32 პროცენტი. 
• ფიალისებრუჯრედოვანი კარცინომისას ზოგადად ადამიანთა 76 პროცენტი დიაგნოზის შემდეგ 5 ან მეტ წელს ცხოვრობს.

იშვიათობის გამო სხვა ქვეტიპების სტატისტიკა არ არსებობს.

აპენდიქსის კიბოს შეჯამება

აპენდიქსის კიბოები უკიდურესად იშვიათია და ადრეულ სტადიაზე მრავალ ადამიანს ნიშანი არ აქვს. ექიმები ჩვეულებრივ სხვა ორგანოებში გავრცელების დაწყებისას, ანუ შორსწასულ სტადიაზე დიაგნოსტირებენ. გამონაკლისია აპენდიციტის ოპერაციის შემდეგ შემთხვევითი აღმოჩენა.

დიდი იშვიათობის გამო დაავადებაზე ბევრი დეტალი გაურკვეველია. თუმცა შეიძლება ითქვას, რომ აპენდიქსის კიბო მკურნალობადი კიბოებისერთ-ერთი ტიპია და თანამედროვე მკურნალობებით მრავალ პაციენტს კარგი შედეგი აქვს.