რა არის BRCA1 და BRCA2 მუტაცია? როგორ უნდა იმართოს მატარებლების რისკი?

რა ფუნქცია და მუტაცია აქვს BRCA1 და BRCA2 გენებს?

სახელი BRCA1 ნიშნავს „BReast CAncer 1 (ძუძუს კიბო 1)“, BRCA2 კი „BReast CAncer 2 (ძუძუს კიბო 2)“-ს ნიშნავს. 17. ქრომოსომაზე მდებარე BRCA1 და BRCA2 გენები უჯრედის ზრდაში, გაყოფასა და DNA -ის დაზიანების აღდგენაში მონაწილეობს. BRCA გენების მუტაციებმაშეიძლება უჯრედებში აღუდგენელი DNA-ის დაზიანებების დაგროვება გამოიწვიოს და ზოგი კიბოს განვითარების ალბათობა გაზარდოს.

ძუძუს და საკვერცხის (ქალის საკვერცხის) კიბო BRCA1 და BRCA2 ცვლილებებთან დაკავშირებული ყველაზე გავრცელებული დაავადებებია, თუმცა მუტირებული BRCA სხვა კიბოების რისკსაც ზრდის. მაგალითად, BRCA2 მუტაციის მქონე მამაკაცებს პროსტატის კიბოს უფრო მაღალი რისკი აქვთ.

ზოგადად, BRCA მუტაციის მქონეებს აქვთ;

• ადრეულ ასაკში კიბოს განვითარების,
• ორივე ძუძუში კიბოს წარმოქმნის ან
• სიცოცხლის განმავლობაში ერთზე მეტი კიბოს განვითარების რისკი.

პირადი ან ოჯახური ძუძუს ან საკვერცხის კიბოს ისტორიის არმქონეებში BRCA მუტაციის ალბათობა ძალიან დაბალია.

როგორია მემკვიდრეობითი BRCA მუტაციის რისკი?

ყველა ადამიანს BRCA1 და BRCA2 გენების ორი ასლი აქვს და მუტაცია როგორც მამაკაცმა, ისე ქალმა შეიძლება გადასცეს.

თუ ერთ-ერთ მშობელს BRCA1 ან BRCA2 მუტაცია აქვს, მისგან მუტირებული (არამოქმედი) გენის მიღების შანსი გაქვთ. არამოქმედი BRCA-ის მემკვიდრეობით მიღების შანსი 50 პროცენტია, რაც კიბოს რისკს ზრდის. მოქმედი გენის მიღების ალბათობაც 50 პროცენტია და მაშინ რისკი საერთო მოსახლეობის მსგავსია.

ძუძუსა და საკვერცხის კიბოს გაზრდილი რისკის პოპულაციური ჯგუფები

BRCA მუტაციები მსოფლიოს ყველა კუთხის ადამიანებში გვხვდება. თუმცა ზოგი ჯგუფისთვის უფრო ხშირია, მათ შორის აღმოსავლეთევროპელ აშკენაზ ებრაელებში და ისლანდიის, დანიისა და ფრანგული კანადის ადამიანებში.

• დაკავშირებული თემა: რატომ არის მემკვიდრეობითი ძუძუს კიბო აშკენაზ ებრაელებში ძალიან ხშირი?

BRCA-ის სამი მუტაცია — 185delAG, 6174delT და 5382insC — განსაკუთრებით ხშირია აშკენაზურ ოჯახებში, სადაც ყოველ 40 ადამიანში ერთი სულ მცირე ერთ მათგანს ატარებს.

ამ მუტაციების მქონე ქალებში ძუძუსა და საკვერცხის კიბოს რისკი უფრო მაღალია. 41 წლამდე ძუძუს კიბოს მქონე ებრაელი ქალების დაახლოებით 25 პროცენტს ერთ-ერთი ეს მუტაცია აქვს. აშკენაზური წარმომავლობის პირებს სხვა BRCA ცვლილებებიც შეიძლება ჰქონდეთ, თუმცა ისინი ხშირი არ არის.

როგორია საკვერცხის კიბოს რისკი ოჯახური ძუძუს კიბოს ისტორიისა და უარყოფითი BRCA ტესტის მქონე ქალებში?

კვლევამ შეაფასა კიბოს ინციდენტობა BRCA1 ან BRCA2 მუტაციის არმქონე 165 ოჯახში, რომელთა საგვარეულოში ძუძუს კიბოს სამი ან მეტი შემთხვევა იყო. ქალებში ძუძუს კიბოს რისკი გაზრდილი იყო, საკვერცხის კი არა. შედეგები მხარს უჭერს ჰიპოთეზას, რომ ოჯახში ძუძუს კიბოსთან ერთად გამოვლენილი საკვერცხის კიბოების უმრავლესობა BRCA1-სა და BRCA2-ს უკავშირდება.

რომელი კიბოები უკავშირდება BRCA1 მუტაციებს?

• საშუალოდ, მუტირებული BRCA1-ის მქონე ქალს 70 წლამდე ძუძუს კიბოს რისკი 50-დან 85 პროცენტამდე აქვს. საკვერცხის კიბოს რისკი 85 წლამდე 40-დან 60 პროცენტამდეა.
• ერთ ძუძუში კიბოს მქონე ქალს მეორეში განვითარების მეტი რისკი აქვს. მუტაციის მქონეთა 25-დან 30 პროცენტამდე პირველი კიბოს შემდეგ ათ წელიწადში მეორე ძუძუს კიბო შეიძლება განუვითარდეს.
• BRCA1 ცვლილებები ორივე სქესში ზოგი სხვა კიბოს რისკსაც ზრდის. BRCA1 მუტაციის მქონეს შეიძლება ერთი ან მეტი კიბო განუვითარდეს ან საერთოდ არ დაესვას კიბოს დიაგნოზი.

რომელი კიბოები უკავშირდება BRCA2 მუტაციებს?

• BRCA2 ცვლილების მქონე ქალებსაც და მამაკაცებსაც ძუძუს კიბოს მაღალი რისკი აქვთ. ქალებში BRCA2-ის რისკი BRCA1-ისას დაახლოებით ჰგავს: 70 წლამდე 50-დან 85 პროცენტამდეა. საკვერცხის კიბოს რისკიც გაზრდილია და გვიან ასაკში 16-დან 27 პროცენტამდეა.
• BRCA2 ცვლილების მქონე მამაკაცს ძუძუს კიბოს რისკიც გაზრდილი აქვს. ასევე BRCA2 მუტაციისას მამაკაცებში პროსტატის კიბოს რისკი მაღალია.
• BRCA2 ცვლილების მქონე ქალებსა და მამაკაცებში პანკრეასის კიბოს და მელანომის რისკიც იზრდება.

დაკავშირებული თემები

ვინ უნდა ჩაიტაროს მემკვიდრეობითი ძუძუს კიბოს გენეტიკური ტესტი?

ვინ უნდა ჩაიტაროს მემკვიდრეობითი საკვერცხის კიბოს გენეტიკური ტესტი?

BRCA გენების ვარიანტები (ცვლილებები)

DNA შედგება ოთხი ქიმიური ნაერთისგან — A (ადენინი), T (თიმინი), C (ციტოზინი) და G (გუანინი), რომლებიც კონკრეტული რიგითაა განლაგებული და გენეტიკაში „ფუძეები“ ეწოდება. ბევრ გენში მათი თანმიმდევრობა ადამიანებს შორის განსხვავდება. ასეთი ვარიაციები ჩვეულებრივ უვნებელია, თუმცა ფუძის არასწორმა ჩაწერამ ან რიგმა დაავადება შეიძლება გამოიწვიოს. ჯერ კიდევ ვსწავლობთ, რომელი ჩაწერებია „ნორმალური“ ან უვნებელი.

თუ BRCA გენში გაურკვეველი მნიშვნელობის ვარიანტი (Variant of Uncertain Significance = VUS)* გაქვთ, ლაბორატორიული ტესტებით შეიძლება გაიგოთ, ცვლის თუ არა ის კიბოს რისკს. თუმცა ზოგჯერ ვერ ვადგენთ რისკის ზრდას. ვარიანტისას ოჯახური ისტორიის მიხედვით კიბოს სკრინინგის რეკომენდაციები შეიძლება გაიცეს და ნათესავებსაც ჩაუტარდეთ ვარიანტის ტესტი.

* გაურკვეველი მნიშვნელობის ვარიანტი (VUS): ზოგჯერ გენეტიკური ტესტი BRCA1-ში ან BRCA2-ში პოულობს ცვლილებას, რომელიც მანამდე კიბოს არ უკავშირდებოდა და მოსახლეობაში იშვიათია. პასუხს VUS ეწოდება, რადგან უცნობია ამ კონკრეტული ცვლილების მავნებლობა.

გენეტიკური კონსულტაცია ადამიანს BRCA1-ის ან BRCA2-ის VUS-ის კიბოს რისკის მნიშვნელობის გაგებაში ეხმარება. განმარტების გარკვევამდე მართვა ოჯახურ ისტორიასა და სხვა რისკფაქტორებს უნდა დაეყრდნოს. თუმცა VUS-ის მქონემ მნიშვნელოვანია რეგულარულად მიიღოს განახლებული ინფორმაცია ტესტის მიმწოდებლისგან, თუ ვარიანტი საზიანოდ ან სავარაუდოდ საზიანოდ გადაკლასიფიცირდა. მიმწოდებლებს ცვლილების შეტყობინების სხვადასხვა პოლიტიკა აქვთ: ზოგი უშუალოდ უკავშირდება ადამიანს, ზოგი კი განმარტების განახლებების რეგულარული შემოწმების პასუხისმგებლობას თავად მას აკისრებს.

• დაკავშირებული თემა: ყოველი 8 კიბოდან 1-ის მიზეზი მემკვიდრეობითი მუტაციებია — ყველა პაციენტი უნდა შემოწმდეს?

მემკვიდრეობითი ძუძუსა და საკვერცხის კიბოს გენეტიკური ტესტირება

ადამიანმა BRCA1 ან BRCA2 მუტაცია მემკვიდრეობით მიიღო თუ არა, ამის დასადგენად მრავალი გენეტიკური ტესტი არსებობს.

თუ ოჯახის რამდენიმე წევრს ტესტი სურს, უმჯობესია BRCA ტესტირება ძუძუს ან საკვერცხის კიბოს მქონე ან გადამტანი პირით დაიწყოს.

DNA-ის ცვლილების აღმოჩენისას სხვა წევრებს მხოლოდ იმავე მუტაციაზე შეიძლება ჩაუტარდეთ ტესტი. შესაძლებელია გარდაცვლილი ნათესავების შენახულ DNA ნიმუშებში BRCA მუტაციების შემოწმებაც.

უარყოფითი პასუხი (BRCA1 ან BRCA2 ცვლილების არპოვნა) შეიძლება ნიშნავდეს:

• არსებობს BRCA1 ან BRCA2 მუტაცია, რომელსაც გამოყენებული მეთოდი ვერ ავლენს. ყველა BRCA მუტაციის გამომვლენი ტესტი არ არსებობს.
• ოჯახის კიბოები შეიძლება BRCA-ს გარდა სხვა მემკვიდრეობითი კიბოს გენის მუტაციით იყოს გამოწვეული. ამიტომ დღეს მემკვიდრეობით კიბოზე ეჭვისას მხოლოდ BRCA-ის ნაცვლად მრავალგენური პანელის ტესტები რეკომენდებულია.
• ოჯახში ძუძუს ან საკვერცხის კიბო შეიძლება სპორადულად / შემთხვევით გაჩნდა. ძუძუს კიბოს გავრცელების გამო ერთ ოჯახში რამდენიმე ქალი შეიძლება მემკვიდრეობასთან დაუკავშირებელი მიზეზით დაავადდეს.
• ზოგჯერ ადამიანი BRCA გენში მხოლოდ კონკრეტულ მუტაციას (მაგალითად 185delAG) ამოწმებს. მისი არპოვნისას შეუმოწმებელ მონაკვეთებში მუტაცია მაინც შეიძლება არსებობდეს.
• ბოლოს, თუ ოჯახში ცნობილი BRCA მუტაციის მქონე პირი ტესტირდება და უარყოფით პასუხს იღებს, შესაძლოა მას ეს მუტაცია არ აქვს და BRCA-დაკავშირებული კიბოების რისკი საერთო მოსახლეობის მსგავსი იყოს.
• მაშინაც კი, თუ ოჯახური ისტორია მემკვიდრეობით მიდრეკილებაზე მიანიშნებს, ტესტები ყველა მუტაციას ყოველთვის ვერ ავლენს. წარსულში ისინი უმეტესად ვერ პოულობდა BRCA1 ან BRCA2-ის დაკარგულ ან გადანაცვლებულ ნაწილებს, რომლებიც მემკვიდრეობით ძუძუსა და საკვერცხის კიბოში მონაწილეობს. ბოლო ხანებში მგრძნობელობა ბევრად გაუმჯობესდა.

რა სარგებელი აქვს BRCA1 და BRCA2 მუტაციების გენეტიკურ ტესტს?

• ტესტს სარგებელი შეიძლება ჰქონდეს დადებითი თუ უარყოფითი პასუხის მიუხედავად.
• ნამდვილი უარყოფითი პასუხის სარგებელია მომავალი კიბოს რისკზე შვება, ცოდნა, რომ შვილებს ოჯახის მიდრეკილების მემკვიდრეობით მიღების რისკი არ აქვთ, და შესაძლო არსაჭიროება სპეციალური კონტროლების, ტესტებისა თუ რისკის შემამცირებელი ოპერაციებისა.
• დადებითმა პასუხმა შეიძლება ადამიანებს მომავალი ზრუნვის შესახებ გააზრებული გადაწყვეტილებები მიაღებინოს, მათ შორის კიბოს რისკის შესამცირებელი ნაბიჯები.

დაკავშირებული თემა: მემკვიდრეობითი კიბოს სკრინინგის (გენეტიკური ტესტების) ფსიქოლოგიური ეფექტები

რა შესაძლო საზრუნავი ახლავს BRCA1 და BRCA2 მუტაციების გენეტიკურ ტესტს?

• პირდაპირი სამედიცინო ზიანი მინიმალურია, თუმცა დადებითი თუ უარყოფითი პასუხის ცოდნამ შეიძლება ემოციებზე, სოციალურ ურთიერთობებზე, ფინანსებსა და სამედიცინო არჩევანზე საზიანოდ იმოქმედოს.
• არაინფორმაციული უარყოფითი ან VUS პასუხის გაურკვევლობასთან გამკლავება სხვა შესაძლო ზიანია. ამიტომ ტესტამდე გენეტიკური კონსულტაცია მნიშვნელოვანია.
• გენეტიკური პასუხები ჩვეულებრივ სამედიცინო ჩანაწერებში შედის, განსაკუთრებით თუ ტესტი ექიმმა მოითხოვა ან პასუხზე კონსულტაცია ჩატარდა. ამიტომ მის მსურველს უნდა ესმოდეს, რომ პასუხი შეიძლება იცოდნენ სხვა პირებმა ან ორგანიზაციებმა, რომლებსაც ჩანაწერებზე ლეგიტიმური და კანონიერი წვდომა აქვთ, მაგალითად დაზღვევამ ან დამსაქმებელმა.

მემკვიდრეობითი ძუძუსა და საკვერცხის კიბოს სკრინინგი

სკრინინგის მიზანია კიბოს პრევენცია ან ადრეული გამოვლენა და მკურნალობის შანსის ზრდა. BRCA ცვლილების მქონე ქალებს რეგულარული ძუძუს სკრინინგი მკაცრად ეძლევათ რეკომენდაციად. მამოგრაფიის, მაგნიტურ-რეზონანსული კვლევის (MRG), ულტრაბგერის, ექიმის მიერ გასინჯვისა და ყოველთვიური თვითგასინჯვის ჩათვლით მრავალი სკრინინგი არსებობს.

BRCA ცვლილების მქონე მამაკაცებში ძუძუს კიბოს გაზრდილი რისკია. მუტირებული BRCA-ის მატარებელ მამაკაცებს კვანძების შეფასების გარდა, თუ შესაძლებელია, რეგულარული გასინჯვა და მამოგრაფია უნდა ჩაუტარდეთ.

თუ ოჯახში კიბოს ისტორიაა, გენეტიკური ტესტის ჩატარების მიუხედავად ასაკის შესაბამის რეგულარულ სკრინინგს გირჩევთ.

მემკვიდრეობითი ძუძუს ან საკვერცხის კიბოს რისკის შემცირება

BRCA მუტაციის მქონე ქალებმა შეიძლება განიხილონ კიბოს დაწყების შემაფერხებელი ან გადამწევი წამლები. მათ შორის ძუძუს კიბოს რისკის შემამცირებელია ტამოქსიფენი და რალოქსიფენი. თუმცა BRCA1 და BRCA2 ცვლილების მქონე ქალებში ამ წამლების მიერ რისკის შემცირება გაურკვეველია.

საკვერცხის კიბოს რისკისთვის შეიძლება პერორალური კონტრაცეპტივები გამოიყენონ. თუმცა გაურკვეველია, მოქმედებს თუ არა ისინი BRCA მატარებელთა ძუძუს კიბოს რისკზე.

BRCA მუტაციის მქონე ქალებმა რისკის შესამცირებლად ოპერაცია შეიძლება აირჩიონ: ძუძუს კიბოს პრევენციისთვის ძუძუების, საკვერცხის კიბოსთვის კი საკვერცხეებისა და ფალოპის მილების მოცილება. მილებისა და საკვერცხეების 50 წლამდე მოცილება ძუძუს კიბოს რისკსაც ამცირებს.

• დაკავშირებული თემა: რატომ მოიცილა ანჯელინა ჯოლიმ ორივე ძუძუ?

ადრეული გამოვლენისთვის სხვა ოპერაციებიც შეიძლება ჩატარდეს. რაც ადრე მოიცილება საკვერცხეები, მით მეტად მცირდება ორივე კიბოს რისკი. იშვიათად მუცლის კედლის გარშემო პერიტონეუმის კიბო შეიძლება ასეთი ოპერაციის შემდეგ განვითარდეს. მისი სკრინინგის დამტკიცებული გზა არ არსებობს, თუმცა იკვლევენ, შეიძლება თუ არა ოპერაციის შემდეგ CA-125 სისხლის ტესტებით მისი გამოვლენა.