Angiosarkomun əlamətləri, müalicəsi və haqqında bütün suallar

Sarkom nədir?

Sarkomlar bədənin yumşaq və dəstək toxumalarında görülən nadir xərçənglərdir. Nadir görülməsinə baxmayaraq, mühüm qrup olan sarkomların əllidən çox növü var. Sarkom növlü xərçəng hüceyrəsinin inkişafı yumşaq toxumalardan (%80) və ya sümükdən (%20) qaynaqlana bilər. Yumşaq toxumalarda piy toxumasından, əzələ toxumasından, qan və limfa damarlarından yarana bilər.

Angiosarkom nədir?

Yumşaq toxuma sarkomları arasında qan damarlarından qaynaqlananlara angiosarkom deyilir. Angiosarkom dərialtı toxumadan gövdənin bir çox nahiyəsində, baş-boyun və süd vəzi nahiyəsində inkişaf edə bilər. Ən çox məlum olan səbəbi süd vəzi xərçəngi və ya limfoma səbəbindən alınan radioterapiyadır. Radioterapiya alınan nahiyədə təxminən 8-10 il sonra yarana bilər. Mikroskopik müayinəsində damar strukturlarını göstərən boyama testləri, CD31 və Faktor 8 kimi boyama testləri müsbət boyanma göstərir.

Angiosarkomlar necə müalicə olunur?

Sarkomlarda tətbiq edilə bilən REGİONAL müalicə üsulları

Əməliyyat

Sarkomlarda əsas müalicə üsulu xərçəngli sahənin tam çıxarılmasıdır. Əməliyyatda cərrahi sərhəd dediyimiz sahənin tamamilə xərçəngsiz normal toxuma ilə əhatə olunacaq şəkildə çıxarılması hədəflənir. Lakin xərçəngli sahənin yerləşdiyi yerə və ətrafa yapışma xüsusiyyətlərinə görə tam çıxarıla bilmədiyi hallar da var. Cərrahi sərhəddə xəstə toxumanın qaldığı bu hallarda radioterapiya da müalicə seçimi ola bilər.

Radioterapiya

Radioterapiya yüksək enerjidən istifadə etməklə xərçəngin müalicəsi üsuludur. Hüceyrəmizin gen ifadəsi olan DNT-də qırıqlar yaradaraq xərçəng hüceyrələrini zədələyir. Angiosarkomda əməliyyata uyğun olmayan xəstələrdə və ya cərrahi sərhəddə xəstəlik olduqda radioterapiya üsulu da müalicə seçimi kimi qarşımıza çıxa bilər.

Ablasiya

Kiçik şişləri məhv etmək məqsədilə istifadə edilə bilən yerli üsullardır. Bu üsullar əməliyyatsız xərçəng müalicələri də adlandırılır. Donduraraq şişin məhv edilməsinə krioablasiya, yüksək enerjili radiodalğalarla edildikdə radiofrekans ablasiyası deyilir. Bu prosedurlar ultrasəs və ya tomoqrafiya kimi görüntüləmə üsullarının köməyi ilə edilir. Əməliyyat edilə bilməyən şişlərə tətbiq oluna bildiyi kimi, bədənə məhdud sayda yayılmış sarkomlarda metastazlara yönəlmiş şəkildə də tətbiq edilə bilər.

Embolizasiya

Embolizasiya xərçəngli toxumanın qan təchizatını kəsərək xərçəng hüceyrələrini məhv etməyə yönəlmiş müalicə formasıdır. Bu prosedur kimyaterapiya ilə edilərsə kimoembolizasiya, kiçik radioaktiv kürəciklərlə edilərsə radioembolizasiya adlandırılır.

Sarkomlarda tətbiq edilə bilən SİSTEMLİ müalicə üsulları

Kimyaterapiya

Xərçəng hüceyrələrini öldürmək məqsədilə istifadə olunan dərman qrupuna kimyaterapiya deyilir. Bu agentlərin bir hissəsi xərçəng hüceyrəsinin DNT-sini zədələyərək, bir hissəsi DNT yaranmasını əngəlləyərək hüceyrə ölümünə səbəb olur. Angiosarkomda kimyaterapiya bədənə yayılmış xəstəliyi olanlara şikayətləri azaltmaq və ömrü uzatmaq məqsədilə verilə bildiyi kimi, əməliyyata uyğun olmayan regional xəstəliyi olanlarda xərçəngli sahəni kiçildərək əməliyyata hazırlamaq üçün də verilə bilər.

Angiosarkomda effektivliyi sübut olunmuş kimyaterapiya agentləri

• Paklitaxel
• Doxorubucin
• Liposomal doxorubicin
• İfosfamid
• Gemsitabin

Bu kimyaterapiya dərmanlarının tək və ya kombinə istifadəsinə xəstənin ümumi vəziyyətinə görə qərar verilir.

Ürək və yüksək təzyiq dərmanı Propranolol ilə kimyaterapiya dərmanı Vinblastinin ümidverici kombinasiyası

Vinblastin 1958-ci ildən istifadə olunan ən köhnə kimyaterapiya dərmanlarımızdan biridir. Hüceyrə çoxalmasının qarşısını alaraq təsir göstərən kimyaterapiya agentidir. Propanolol (geniş tanınan bazar adı Dideral) ürək xəstəliklərində və yüksək təzyiqdə istifadə olunan ən köhnə dərmanlarımızdan biridir. Propanolol qan damarlarındakı beta reseptor dediyimiz, damar yığılması daxil olmaqla çoxsaylı funksiyası olan qəbuledicilərə təsir edir. Angiosarkom qan damarı hüceyrələrindən qaynaqlanan xərçəng olduğu üçün laboratoriya tədqiqatlarında propanololun angiosarkomda kimyaterapiyanın effektivliyini artırdığı sübut edildikdən sonra klinik tədqiqat aparılmışdır. Əvvəllər müalicə almış, xəstəliyi təkrarlanmış və bədənə yayılmış 7 xəstənin daxil edildiyi tədqiqatda vinblastin və propanololun birgə istifadəsi ilə xəstəliksiz sağqalım 11 ay, ümumi sağqalım 16 ay olmuşdur. Bu, çoxsaylı müalicə xətləri almış angiosarkom xəstələri üçün ümidverici nəticədir.

Pasquier və həmkarlarının dərc etdiyi tədqiqatda angiosarkomlu xəstələrə gündə 2 dəfə 40 mg propranolol və həftəlik metronomik vinblastin (6 mg/m2) və metotreksat (35 mg/m2) tətbiq olundu. Bu tədqiqatda 7 xəstənin hamısı müalicəyə cavab verdi; 1 xəstədə tam cavab, 3 xəstədə çox yaxşı parsial (qismən) cavab müşahidə edildi. Bu inkişafdan sonra 2017-ci ilin yanvarında yumşaq toxuma sarkomunun müalicəsi üçün propranolol Avropada orphan (yetim) dərman statusuna alındı.

Qeyd: Yetim dərman statusu nadir xəstəliklərin müalicəsində sınaqdan keçiriləcək agentlər üzrə klinik tədqiqatları dəstəkləmək üçün verilir və bu statusdakı dərmanlar üzrə tədqiqatların dövlət tərəfindən maliyyələşdiriləcəyi mənasını verir.

Hədəfə yönəlmiş müalicələr

Xərçəng hüceyrələrinin böyümə siqnallarını basdıran dərmanlardır. Bu dərmanların bir hissəsi xərçəng hüceyrələrinin yeni damar yaranması siqnallarına mane olaraq böyüməsinin qarşısını alır.

Damarlanmanı əngəlləyən və hədəfə yönəlmiş molekulyar müalicələr

Vaskulyar Epitelial Böyümə (Growth) Faktoru (VEGF) bir çox xərçəng üçün şiş damarlanmasında ən mühüm amillərdən biridir. Damarlanmanın artması şişin böyüməsinə və irəliləməsinə töhfə verir. VEGF reseptoru yollarının əngəllənməsi də bu çevrilməni basdıracaq. Hədəfə yönəlmiş müalicə yaşayan və ya böyüyən xərçəng hüceyrələrinə qarşı hazırlanmış dərmanlarla aparılır. Bəzi hədəfə yönəlmiş müalicələr böyümə siqnalının xərçəng hüceyrəsinə çatmasını əngəlləyir; bəziləri qanla xərçəng hüceyrəsinin qidalanmasını azaldır, bəziləri isə immun sistemini gücləndirərək xərçəng hüceyrələrini tanıyır və hücum edir. Bununla xərçəngin böyüməsi yavaşıdılır və ya daha çox xərçəng hüceyrəsi öldürülür. Hədəfə yönəlmiş müalicə digər xərçəng müalicələri ilə birlikdə tətbiq edilə bilər.

Pazopanib (Votrient®)

Pazopanib xərçəng hüceyrəsinin inkişafını yavaşladan və ya dayandıran çoxsaylı tirozin kinaza inhibitorudur. Həmçinin xərçəng hüceyrələrinin inkişafına kömək edən yeni qan damarlarını yaratmasına mane olur. Gündə bir dəfə ümumilikdə 800 mg tablet yeməkdən 1 saat əvvəl və ya yeməkdən 2 saat sonra (acqarına) istifadə olunur.

Sorafenib (Neksavar®)

Sorafenib xərçəngi qidalandıran yeni qan damarlarını (angiogenez) və xərçəng hüceyrəsinin daxilində böyüməni stimullaşdıran molekulları əngəlləyir. Bunu hüceyrənin böyüməsində və yaşamasında mühüm yer tutan müxtəlif tirozin kinazaları əngəlləyərək həyata keçirir.

İki fərqli sarkom xəstələrinin daxil edildiyi faza II tədqiqatında alt qrup təhlilində angiosarkomlu xəstələrdə digər sarkomlara nisbətən daha effektiv olduğu, 5 aylıq xəstəliksiz sağqalım təmin etdiyi göstərilmişdir. Sorafeniblə bağlı ən mühüm problem dəri əlavə təsirləridir. Buna görə dərmanın dozasının azaldılması dərmana dözümlülüyü təmin etmişdir.

Bevasizumab (Altuzan®)

Bevasizumab sistemdə dövr edən VEBF-lərə və reseptorlarına bağlanaraq əlaqə qurmalarına mane olan anticisimdir. Doxorubucin kimyaterapiyası ilə birgə istifadəsinin effektivliyi göstərilmişdir

Olaratumab (Lartruvo)

Olaratumab İmmunoqlobulin G1 quruluşunda anticisimdir. Sarkomlarda artmış trombosit böyümə faktoru reseptoruna (PDGFRA) bağlanaraq xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini və damarlanma artımını basdırır. Tədqiqatında əvvəllər kimyaterapiya almamış xəstələrdə doxorubicin kimyaterapiyası ilə birgə istifadəsinin effektivliyi göstərilmişdir. Faza II tədqiqatında 12 aylıq əlavə sağqalım töhfəsi göstərən olaratumabın doxorubucinlə birgə istifadəsi 2016-cı ilin oktyabrında FDA təsdiqi almışdır. Ən çox rast gəlinən əlavə təsirləri qan göstəricilərinin azalması və ağızda yara yaranmasıdır.

Sunitinib (Sutent®)

Sunitinib VEGF reseptorunun daxili yollarındakı tirozin kinazanı əngəlləyir, bununla yanaşı xərçəng hüceyrəsinin böyüməsini və çoxalmasını tətikləyən fərqli reseptorların da tirozin kinazasını əngəlləyərək təsir edən çoxsaylı tirozin kinaza basdırıcısı dərmandır. Beləliklə, həm böyüyən qan damarlarına, həm də xərçəng hüceyrələrinin böyüməsinə kömək edən digər hədəflərə hücum edir. Gündə bir dəfə yeməklə birlikdə və ya yeməkdən əvvəl 50 mg olaraq istifadə olunur.

İmmunoterapiya

İmmun (müdafiə) sistemi bədənin infeksiya və xəstəliklərə qarşı təbii müdafiə sistemidir. Cərrah William Coley-nin öldürülmüş bakteriyaları sarkomun içinə yeridib şişin kiçildiyini bildirdiyi 19-cu əsrin sonundan bəri immunologiya və onkologiya sahələri bir-biri ilə əlaqələndirilmişdir. İmmunoterapiya bədənin immun sisteminin aktivliyini artıraraq təsir edir. Bununla xərçəng hüceyrələrinin tanınmasını və məhv edilməsini təmin edir. Angiosarkom müalicəsi üçün tədqiqatlar davam etsə də, indiyədək təsdiqlənmiş immunoterapiya üsulu yoxdur.