Dünəndən bu günə xərçəng müalicəsi

Xərçəng dünya üzrə mühüm sağlamlıq problemi kimi qəbul edilir. Son illərdə aparılan tədqiqatlar xərçəng xəstəliyinin səbəblərini və müalicə üsullarını anlamaqda mühüm rol oynamışdır. Bu yazıda xərçəng barədə ümumi baxış təqdim edəcək və son illərdə aparılmış tədqiqatlar haqqında məlumat verəcəyik.

2023 ABŞ Xərçəng Statistikasına görə xərçəngə bağlı mortalite (həyat itkisi göstəricisi) hər il %2 nisbətində azaldığı halda, yeni halların sayı illik təxminən %1 artım göstərir. Həyat itkisi göstəricisindəki azalma yeni nəsil xərçəng müalicələri ilə əlaqələndirilə bilər.

Xərçəng nədir?

Xərçəng yığılan genetik dəyişikliklər nəticəsində hüceyrələrin nəzarətsiz və nizamsız şəkildə bölünməsi ilə yaranan xəstəliklər qrupudur.

Normal şəraitdə hüceyrələr müəyyən proqram daxilində bölünür və yeni hüceyrələr yaradırlar. Lakin xərçəng hüceyrələri bu proqrama əməl etmir və nəzarətsiz çoxalmağa başlayırlar. Bu hüceyrələr zamanla şiş adlanan kütlə yarada bilərlər. Şişlər bədxassəli (xərçəngli, malign) və ya xoşxassəli (xərçəngli olmayan, benign) ola bilər (baxın xərçəng nədir ətraflı).

Xərçəngin genetik olması isə xərçəng hüceyrələrinin DNT-lərindəki dəyişikliklərdən qaynaqlanır. DNT, hüceyrələrin əsas genetik materialıdır və hüceyrə bölündükcə bu material da kopyalanır. Xərçəng hüceyrələrinin DNT-lərindəki toplanan dəyişikliklər hüceyrələrin normal bölünmə proqramına əməl etməməsinə və nəzarətsiz çoxalmasına səbəb ola bilər. Bu dəyişikliklər adətən təsadüfi yaranmır, müəyyən risk amilləri ilə əlaqələndirilə bilər. Məsələn, siqaret çəkmək, günəş işığına həddindən artıq məruz qalmaq, bəzi virus infeksiyaları və irsi meyl xərçəng riskini artıra və xərçəng hüceyrələrinin DNT-sində dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

Getdikcə böyüyən qlobal problem kimi xərçəng 

İnsanlar xərçəngdən qorxurlar, çünki xəstəlik uyğun şəkildə müalicə edilməzsə, həyat itkisinə səbəb ola bilər. Xərçəngin özü və müalicə üsulları həyat keyfiyyətinə təsir göstərə bilir. Xəstəlik və müalicə prosesləri həm xəstəni, həm də yaxınlarını psixososial, mənəvi və iqtisadi baxımdan çətinliyə sala bilər. Həmçinin bu çoxşaxəli sağlamlıq probleminin ictimai və qlobal miqyasda əks olunması da qaçılmaz həqiqətdir.

2020 Dünya Xərçəng Statistikasına görə dünya üzrə xərçəng insidansı (yeni halların sayı) ildə təxminən 19.3 milyon, xərçəngə bağlı həyat itkiləri isə ildə təxminən 10 milyon idi. Bu statistika xərçəngin dünya miqyasında ciddi sağlamlıq problemi olduğunu göstərir.

Xərçəng müalicələrinin keçmişi və bu günü

Kimyaterapiyanın yaranması

Müasir xərçəng müalicələri 2-ci Dünya müharibəsində istifadə olunan xardal qazına məruz qalan əsgərlərdə görülən qan göstəricilərinin azalması ilə başlamışdır. Bununla yanaşı, 2000-ci ildən əvvələ qədər xərçəng müalicəsi əsasən birbaşa xərçəng hüceyrəsini öldürən təsir yaradan dərmanları müəyyən etməyə çalışmaqla keçmişdir.

Kimyaterapiya xərçəng müalicəsində istifadə olunan ən geniş yayılmış üsullardan biridir. Kimyaterapiyanın kəşfindən sonra xərçəngdə sağqalım göstəriciləri əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Məsələn, 1950-ci illərdə süd vəzi xərçəngi üçün orta sağqalım göstəricisi %25-30 olduğu halda, bu gün bu göstərici %90-a yaxın olmuşdur.

Süd vəzi xərçəngindən başqa, xüsusilə leykemiya, Hodgkin limfoması, qeyri-Hodgkin limfoması, xaya xərçəngi, over (qadın yumurtalığı) xərçəngi, böyrək xərçəngi, ağciyər xərçəngi, neyroblastoma, rabdomiosarkoma və Wilms şişi kimi xərçəng növlərində kimyaterapiya müalicəsinin effektivliyi sübut edilmişdir.

Məsələn, 1970-ci illərdə leykemiya xəstələrinin %20-si beş il sonra sağ qaldığı halda, bu gün bu göstərici %70-90-a qədər çıxmışdır. Oxşar şəkildə Hodgkin limfoması xəstələrinin beş illik sağqalım göstəricisi %40-dan %80-ə çıxmışdır. Platin əsaslı kimyaterapiyalar, xəstələrin müalicəyə cavab göstəricisini artırır. 1980-ci illərdə platin əsaslı kimyaterapiyaların istifadəsi xaya xərçənginin müalicəsində sağqalım göstəricilərini %10-dan %80-ə qədər artırmışdır. Bu gün xaya xərçəngləri demək olar ki, tamamilə müalicə edilə bilir və hətta irəli mərhələli xəstələrdə də sağqalım göstəriciləri %90-dan yuxarı çıxır. 

Xərçəng müalicəsi illər ərzində mühüm irəliləyişlər əldə etmişdir. Ənənəvi kimyaterapiya dərmanları xəstəliyi müalicə etmək üçün istifadə edilsə də, son illərdə xərçəng hüceyrələrinin xüsusiyyətlərini daha yaxşı anlamaq üçün aparılmış tədqiqatlar sayəsində hədəfə yönəlmiş müalicələr hazırlanmışdır. Bunlar xərçəng hüceyrələrində müəyyən hədəfləri hədəfləyən dərmanlar və ya immunoterapiya kimi yeni müalicə üsullarıdır.

Hədəfə yönəlmiş müalicələr

Hədəfə yönəlmiş müalicələr xərçəng hüceyrələrində müəyyən hədəfləri hədəfləyən dərmanlardır; bunlara ağıllı dərman da deyilir. Bu dərmanlar xərçəng hüceyrələrində müəyyən zülalları və ya digər molekulları hədəfləyərək xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini və çoxalmasını dayandırmağa çalışırlar. Hədəfə yönəlmiş müalicələr xərçəng hüceyrələrinə daha spesifik hücum etdiyi halda normal hüceyrələrə daha az zərər verir.

Xərçəngin ilk hədəfə yönəlmiş müalicəsi üçün hazırlanmış dərmanların ən tanınmış nümunələri arasında Herceptin, Avastin, Gleevec və Tarceva kimi dərmanlar var. Bu dərmanlar xərçəng hüceyrələrinin böyüməsi və yayılması üçün lazım olan siqnal yollarını hədəfləyərək işləyir və xərçəng hüceyrələrinin öldürülməsinə və ya böyüməsinin dayandırılmasına kömək edir. Bu dərmanlar xərçəng hüceyrələrində müəyyən zülal və ya reseptor olduqda daha təsirli ola və bu səbəbdən müəyyən xərçəng növləri üçün daha uyğun ola bilər.

Məsələn, HER2 müsbət süd vəzi xərçəngi xəstələrində aparılmış bir tədqiqatda hədəfə yönəlmiş müalicənin istifadəsi 5 illik sağqalım göstəricilərini %50-dən %85-ə yüksəltmişdir.

İmmunoterapiyalar

Xərçəngdə immunoterapiya immun sisteminin xərçəng hüceyrələrini tanıması və onları məhv etməsi üçün istifadə olunan müalicə formasıdır. İmmun sistemi normalda bədəni xəstəliklərdən qoruyan sistemdir, lakin xərçəng hüceyrələri müəyyən yollarla immun sistemi tərəfindən fərq edilmir və ya immun sistemi onları tanıyır, lakin məhv edə bilmir. İmmunoterapiya immun sisteminin xərçəng hüceyrələrinə qarşı daha təsirli olmasını təmin etmək üçün istifadə olunan üsuldur.

1960-cı illərdə immunologiya sahəsində aparılan tədqiqatlarla immun sistemi hüceyrələri ilə xərçəng hüceyrələri arasındakı qarşılıqlı təsir daha yaxşı anlaşılmağa başlandı. Tədqiqatçılar xərçəng hüceyrələrinin immun sistemi tərəfindən məhv edilməsini əngəlləyən mexanizmləri kəşf etdilər.

1990-cı illərdə xərçəng hüceyrələrinin səthində yerləşən zülal olan CTLA-4 immun sistemi hüceyrələrinin xərçəng hüceyrələri ilə qarşılıqlı təsirini əngəlləyən mexanizm kimi müəyyən edildi. Tədqiqatçılar CTLA-4 zülalını bloklayan anticisimlərin immun sisteminin xərçəng hüceyrələrinə qarşı reaksiyasını artırdığını kəşf etdilər. 

2000-ci illərdə PD-1 adlanan başqa zülal kəşf edildi. PD-1 zülalının xərçəng hüceyrələri tərəfindən istifadə edilərək immun sistemini basdırdığı ortaya çıxdı. PD-1 zülalını bloklayan anticisimlərin istifadəsi, bunlara immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları deyilir, immun sistemi hüceyrələrinin xərçəng hüceyrələrini məhv etməsinə kömək edə bilər (baxın 2018 Nobel Tibb Mükafatı xərçəng immunoterapiyası tədqiqatları ilə James Allison və Tasuku Honjonun).

Bu kəşflər immunoterapiyanın xərçəng müalicəsində istifadəsini mümkün etdi. Hazırda immunoterapiya xərçəng müalicəsində standart üsula çevrilmişdir və bir çox xərçəng növündə istifadə olunur.

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları xüsusilə melanoma, ağciyər xərçəngi və böyrək xərçəngi kimi bəzi xərçəng növlərində sağqalım göstəricilərini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Bununla yanaşı, süd vəzi xərçəngi, kolorektal xərçəng, prostat xərçəngi və mədəaltı vəzi xərçəngi kimi digər xərçəng növlərində effektivliyi daha məhduddur.

Məsələn, aqressiv dəri xərçəngi melanomada immun nəzarət nöqtəsi inhibitorunun istifadəsi ilə 1 illik sağqalım göstəriciləri %69-74-ə, 3 illik sağqalım göstəriciləri %40-50-yə, 5 illik sağqalım göstəriciləri %34-44-ə yüksəlmişdir. İmmunoterapiya istifadəsindən əvvəl melanomada 1 illik sağqalım göstəriciləri adətən %30 ətrafında, 3 illik sağqalım göstəriciləri %10-15, 5 illik sağqalım göstəriciləri isə %5-10 arasında idi. 

Ağciyər xərçəngində immun nəzarət nöqtəsi inhibitorunun istifadəsi, xüsusilə PD-1 inhibitoru pembrolizumabın istifadəsi xəstəliyin irəliləməsini gecikdirmək və sağqalım göstəricilərini əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq baxımından təsirlidir. Böyrək xərçəngi üçün isə immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarının istifadəsi xəstəliyin irəliləməsini gecikdirmək və sağqalım göstəricilərini artırmaq baxımından təsirlidir. Xüsusilə nivolumab və ipilimumab kombinasiyasının istifadəsi metastatik böyrək xərçəngində 2 illik sağqalım göstəricilərini %64-ə qədər artırmışdır.

Erkən diaqnoz

Erkən diaqnoz xərçəng müalicəsində ən mühüm amillərdən biridir. Xərçəng nə qədər erkən aşkar edilərsə, müalicə də o qədər uğurlu olar. Xərçəng skrininqləri, məlumatlı xəstələrin və həkimlərin artması xərçəngin erkən diaqnozlarının artmasına kömək etmişdir. Həmçinin xərçəng hüceyrələrinə xas epigenetik dəyişikliklərin və xərçənglə əlaqəli zülalların aşkarlanması xərçəngin erkən diaqnozunda yeni dövr aça bilər.

Cərrahi texnikalar

Xərçəng cərrahiyyəsində texnikalar son illərdə daha çox inkişaf etmiş və xəstənin bədən bütövlüyünə daha az zərər verən üsullar istifadə edilməyə başlanmışdır. Bu texnikalar xərçəngli toxumanı çıxarmağı və sağlam toxumanı qorumağı hədəfləyir.

Radioterapiya

Radioterapiya xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün yüksək enerjili şüalardan istifadə edir. Son illərdə qabaqcıl texnologiyalı radioterapiya texnikaları hazırlanmışdır; müasir cihazlar və tətbiq üsulları istifadə edilərək şiş maksimum dərəcədə məhv edildiyi halda, normal toxumada yan təsirlərin minimuma endirilməsi təmin edilmişdir.

Müasir xərçəng dərmanları haradan gəlir?

Müasir xərçəng dərmanları ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun (NCI) laboratoriyalarının, dünya üzrə tədqiqat institutlarının və şirkətlərin birgə işləri nəticəsində kəşf edilir. NCI laboratoriyaları minlərlə bitki və dəniz orqanizmi ilə şiş skrininq testləri aparır və təxminən 140.000 sintetik kimyəvi maddəni və 80.000 bitki ekstraktını və digər bioloji materialları potensial şişəleyhinə təsir ehtimalı üçün araşdırır. Dərmanların effektivliyi şiş hüceyrəsi kulturlarında və siçanlar üzərində sınaqdan keçirilir və uğurlu olanlar insanlarda istifadə üçün klinik tədqiqatlara  daxil edilir. FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi), EMEA (Avropa Dərman Agentliyi) və Türkiyə Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kimi milli təşkilatlar tərəfindən təsdiqlənən dərmanlar xərçəng müalicəsində mühüm yer tutur.

Alternativ tibb tətbiqçiləri isə təbii məhsulların xəstəyə zərər vermədən şəfa verdiyini müdafiə edərək müasir dərmanların faydadan çox zərər verdiyini iddia edirlər. Lakin bu iddialar müasir tibb tərəfindən araşdırılmış və bitki dərmanlarının xərçəng müalicəsində təsirli olmadığı göstərilmişdir. Xərçəng müalicəsindəki inkişaflar hüceyrənin nəzarətsiz böyüməsini stimullaşdıran və ya pozulmuş əngəlləyici pillələrin müəyyən edilməsi ilə olmuşdur. Bu mexanizmlərə yönəlmiş dərmanlar isə bir çox xərçəng növündə təsirlidir və xərçəngin alt növlərinə və genetik fərqliliklərinə görə müalicələr fərdiləşdirilərək mühüm nəticələr əldə edilir. Bu inkişafları yox sayaraq alternativ tibb tətbiqlərinə yönləndirmək xəstənin yaşamaq haqqı üçün mühüm təhlükədir.

Xülasə olaraq;

• müasir xərçəng dərmanları xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini, çoxalmasını və ya yayılmasını hədəfləyən bir sıra dərmanlardan ibarətdir. Bu dərmanlar xüsusi olaraq xərçəng hüceyrələrinə hədəflənir və sağlam hüceyrələrə daha az təsir edir.
• Bu dərmanların kəşfi və hazırlanması olduqca uzun və çətin prosesdir. Dərman kəşfi adətən laboratoriya şəraitində başlayır və dərman namizədləri skrininq testləri və hüceyrə kulturları kimi üsullar istifadə edilərək müəyyən olunur.
• Daha sonra müəyyən xərçəng növünə xas dərmanların hazırlanması üçün heyvan modelləri istifadə edilə bilər. Bu modellər xərçəng hüceyrələrinin insanlarda necə davrandığını simulyasiya etmək üçün hazırlanmışdır. Bu mərhələdə dərmanların təhlükəsizliyi və effektivliyi sınanır.
• Dərman namizədinin insanlar üzərində sınanması üçün dərman əvvəlcə klinik tədqiqatlar mərhələsinə daxil olur. Klinik tədqiqatlar dərmanın təhlükəsizliyi, effektivliyi, dozası və yan təsirləri barədə məlumat verir. Dərman adətən üç müxtəlif mərhələdə sınanır və hər mərhələ daha böyük xəstə qrupunu əhatə edir.
• Son mərhələdə dərman bütün dünyada müvafiq qurumlar tərəfindən təsdiqlənir və bazara çıxarıla bilən hala gəlir. Bu təsdiq prosesi dərmanın istehsalında, paylanmasında və satışında ciddi tənzimləmələri əhatə edir.

Hazırda müasir xərçəng dərmanları adətən biotexnoloji üsullardan istifadə edilərək istehsal olunur. Bu üsullar gen mühəndisliyi, zülal sintezi və hüceyrə kulturları kimi texnikaları əhatə edir.

Dərman istehsalçıları xərçəng hüceyrələrində müəyyən zülalların istehsalını əngəlləyən və ya xərçəng hüceyrələri tərəfindən istehsal olunan zülalları hədəfləyən anticisimlər kimi spesifik dərmanlar da istehsal edirlər. Bu dərmanlar xərçəng hüceyrələrinə xas şəkildə hədəfləndiyi üçün daha az yan təsirə səbəb ola bilər.

Nəticə olaraq, müasir xərçəng dərmanlarının kəşfi və istehsalı olduqca uzun və çətin prosesdir. Lakin bu dərmanlar xərçəng müalicəsində mühüm rol oynayır və sağqalım göstəricilərinin artmasına kömək edir.

Niyə bütün xərçənglər hələ də tamamilə müalicə edilə bilmədi?

Xərçənglərin tamamilə müalicə edilə bilməməsinin bir çox səbəbi var. Bunlardan ən mühümləri aşağıdakılardır:

1. Xərçənglərin müxtəlif növləri və alt növləri var: Xərçənglər müxtəlif növlərdə və alt növlərdə ortaya çıxa bilər və bunların müalicələri fərqlənə bilər. Buna görə hər xərçəngin müalicəsi fərdidir.

2. Xərçənglərin hüceyrələr arasındakı fərqlilikləri: Xərçəng hüceyrələri normal hüceyrələrdən fərqli xüsusiyyətlərə malik ola bilər və buna görə normal hüceyrələrin malik olduğu nəzarət mexanizmləri xərçəng hüceyrələrində işləməyə bilər. Buna görə müalicələr normal hüceyrələrə zərər vermədən xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün xüsusi hazırlanmalıdır.

3. Xərçəngin yayılma xüsusiyyəti: Xərçəng hüceyrələri bədənin digər nahiyələrinə yayıla və sonra orada yeni şişlər yarada bilən xüsusiyyət göstərə bilər. Buna görə xərçəng müalicəsi şişin yayılma riskini azaltmaq üçün yalnız bir nahiyəyə fokuslanmaq əvəzinə bütün bədənə yönəlməlidir.

4. Müalicələrə davamlı hüceyrələr: Xərçəng hüceyrələri müalicəyə qarşı davamlılıq inkişaf etdirə bilərlər. Bu, xərçəng müalicəsində istifadə olunan dərmanların təsirsiz hala gəlməsinə səbəb ola bilər. Buna görə xəstəliyin müalicəsində müxtəlif dərmanların, radioterapiya və immunoterapiya kimi alternativ müalicə üsullarının istifadəsi lazım gələ bilər.

5. Erkən diaqnozun çətinliyi: Bəzi xərçəng növlərinin erkən mərhələlərdə aşkar edilməsi çətin ola bilər. Erkən diaqnoz müalicənin uğurunda mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, xərçənglər adətən simptomlar aydınlaşmazdan əvvəl uzun müddət ərzində inkişaf edə bilər. Buna görə erkən diaqnoz üçün müntəzəm skrininq testləri vacibdir.

Bütün bu səbəblər nəzərə alındıqda xərçəng müalicəsi çətin prosesdir və tamamilə müalicə edilə bilməməsi olduqca geniş yayılmışdır. Bununla yanaşı, xərçəng müalicəsindəki davamlı irəliləyişlər sayəsində bir çox xərçəng növü artıq daha uğurlu şəkildə müalicə edilə bilir və gələcəkdə də yeni müalicə seçimlərinin hazırlanacağı ümid edilir.

Uğurlu müalicə üçün yalnız düzgün dərmanları istifadə etmək kifayətdirmi?

Xərçəngli xəstələrin tibbi müalicəsi düzgün dərmanın düzgün zamanda düzgün dozada verilməsi qədər xəstə, onun ailəsi və sosial ətrafı ilə ünsiyyət və dəstəyi də əhatə edir. Buna görə xərçəng müalicəsi tibbi müalicəyə əlavə olaraq xəstə qulluğunu, təhsilini, psixoloji və fiziki reabilitasiyasını da əhatə edən geniş yanaşma tələb edir.

Xərçəngli xəstələrin həyata bağlanma gücü həkimə və müalicəyə etimadı ilə düz mütənasibdir. Buna görə bütün xərçəng müalicəsi təşkilatları xəstənin, ailəsinin və sosial ətrafının bütöv şəkildə nəzərə alınmasını və xəstəyə maksimum faydanın təmin edilməsini hədəfləməlidir.

Xərçəng müalicəsi fiziki reabilitasiya, cinsi reabilitasiya və psixoloji dəstək kimi müxtəlif sahələrdə nəzərdən keçirilməli və müalicə prosesində və sonrasında xəstənin həyat keyfiyyəti ən yüksək səviyyəyə çatdırılmalıdır. Bu yanaşma xəstənin müalicəyə uyğunluğunu və həyata bağlılığını artıraraq xərçənglə mübarizədə daha uğurlu nəticələrin əldə edilməsinə kömək edə bilər.