Gənc yaşda süd vəzi xərçənginə tutulmaq

Xərçəng yaşlılıq xəstəliyi olsa da, son illərdə gənclərdə rastgəlmə tezliyi getdikcə artır. Alimlər bunun səbəbləri üzərində ciddi düşünsələr də, artımın səbəbini tam bilmirik. Bu dəyişikliyin səbəbi ətraf mühit amilləri kimi görünsə də, qarşıdakı illərdə mövzu tez-tez araşdırılacaq və səbəbləri tapılmağa çalışılacaq.

İlk növbədə süd vəzi xərçəngi olmaqla, adətən yaşlılarda görülən xərçənglərin gənclərdəki formaları daha aqressivdir. Buna görə həm əməliyyatdan əvvəl, həm də sonra daha güclü, eyni zamanda əlavə təsirləri daha çox olan müalicələr seçilir. Təbii ki, bu intensiv müalicələr gənclərin həyatında yaşlı süd vəzi xərçəngi xəstələrindəkindən daha çox yara və narahatlıq yaradır.

Yazımızda aşağıdakı mövzuları tapa bilərsiniz:

1. Süd vəzi xərçəngi olan gənc qadınlar kimlərdir? Nə qədər tez-tez müşahidə olunur?
2. Sosial təcrid və tənhalıq
3. Hamiləlikdə süd vəzi xərçəngi
4. Gənc qadınlarda süd vəzi xərçəngi yaşlılardakından fərqlidirmi?
5. Gənc qadınlarda süd vəzi xərçənginin müalicələri
6. Gənc qadınlarda süd vəzi xərçənginin proqnozu
7. Süd vəzi xərçəngi olan gənc qadınlarda reproduktiv qabiliyyət
8. Süd vəzi xərçəngi olan gənc ananı gündəlik həyatında gözləyən problemlər
9. Peşə karyerası və işə fasilə vermək, maliyyə qayğıları
10. Süd vəzi xərçəngini geridə qoymuş gənc qadınlarla görüşmək və dəstək almaq
11. Emosional narahatlıqlar, təşviş və depressiya

Süd vəzi xərçəngi bir çox gənc qadında yalnız şok yaratmır, həm də yaşlı qadınların qarşılaşmadığı çoxsaylı məsələləri özü ilə gətirir. Bu xəstələr subay, evlənmə ərəfəsində, evli və uşaq gözləyən, yaxud kiçik uşağı olub daha çox uşaq sahibi olmaq istəyən, karyera qurmağa çalışan və ya yeni işə uyğunlaşan ola bilərlər. Bunlara reproduktiv qabiliyyətdən erkən menopauza ilə mübarizəyə, xəstəliyin gec təsirləri ilə mübarizənin onilliklər çəkməsinə qədər məsələlər daxildir.

Süd vəzi xərçəngi olan gənc qadınlar kimlərdir? Nə qədər tez-tez müşahidə olunur?

Gənc qadınlarda süd vəzi xərçəngi anlayışı bəzi tədqiqatlarda 40 yaş və daha aşağı yaşdakı qadınları ifadə etsə də, əsasən 35 yaşdan aşağı qadınları bildirir. Bəziləri isə bu anlayışa menopauzadan əvvəlki, orta hesabla 50 yaşdan aşağı bütün qadınları daxil edir. Hazırda qadınların təxminən üçdə birinə süd vəzi xərçəngi diaqnozunun menopauzadan əvvəl qoyulduğu və süd vəzi xərçənglərinin yüzdə 7-sinin 40 yaşdan əvvəl aşkarlandığı məlumdur. Bununla yanaşı, süd vəzi xərçənglərinin yalnız yüzdə 1-i 30 yaşdan əvvəl yaranır. 15 ilə 39 yaş arasındakı qadınlarda yaranan bütün xərçənglərin %40-ını süd vəzi xərçəngi təşkil edir.

Sosial təcrid və tənhalıq

Dünyada qeyri-hökumət təşkilatları və sosial çevrələr süd vəzi xərçəngi olan qadınlara çox mühüm dəstək verirmiş kimi görünsə də, bu xəstəliklə mübarizə aparan qadınların demək olar ki, əksəriyyətinin tənhalıq yaşadığını bilirik. Xüsusilə gənc və metastatik süd vəzi xərçəngi olan insanlar üçün hələ qarşılanmamış çox ehtiyac var. Diaqnoz zamanı ailə və yaxın dostlardan müdafiə divarı yaransa da, zamanla bu həddən artıq dəstək sürətlə azala, ailədaxili narahatlıqlar arta, hətta boşanmalar, sonrakı dövrdə tənhalıq və sosial təcrid yaşana bilər. Bu müddətdə bütün ailəni əhatə edən psixoterapiya, proses barədə verilən təlimlər, cinsi reabilitasiya son dərəcə vacibdir.

Hamiləlikdə süd vəzi xərçəngi

Süd vəzi xərçəngi təxminən hər 3000 hamiləlikdən 1-də görülür və hamiləliklə əlaqəli süd vəzi xərçəngi (hamiləlik zamanı və ondan sonrakı bir və ya iki ildə yaranan xərçəng) gənc qadınlardakı süd vəzi xərçənglərinin təxminən yüzdə 7-sini təşkil edir. Son illərdə, xüsusilə hamiləliyin üçüncü dövründə aşkar olunan xərçənglər ana və körpəyə zərər vermədən idarə oluna bilir. Bu müddətdə hamilə qadınlara çoxsaylı kimyaterapiya preparatları təhlükəsiz verilə bilər. Lakin hamiləliyin erkən dövründə süd vəzi xərçəngi ilə qarşılaşmaq xəstəni idarəsi çox çətin vəziyyətlərlə üz-üzə qoya bilər. Ən mühüm məsələlərdən biri hamiləliyin sonlandırılması və bunun sonradan insan üçün yaratdığı birləşmiş psixoloji sarsıntıdır.

Gənc qadınlarda süd vəzi xərçəngi yaşlılardakından fərqlidirmi?

Gənc qadınlardakı süd vəzi xərçənginin yaşlı qadınlardakından fərqli bir çox tərəfi var. Gənc qadınlarda süd vəzi xərçənginin biologiyası fərqlidir. Bununla yanaşı, mühüm problemlərdən biri gənc qadınlar üçün effektiv süd vəzi xərçəngi skrininq üsulunun olmamasıdır. 40 yaş və daha yuxarı qadınlar skrininq mammoqrafiyası etdirə bilsələr də, 40 yaşdan aşağı xəstələrdə xəstəliyin əlamətlərinə dair geniş tətbiq olunan effektiv erkən diaqnoz vasitəmiz yoxdur.

Süd vəzi xərçəngi olan gənc qadınların %80-inə süd vəzisində kütlə yarandıqdan sonra diaqnoz qoyulur. Əksinə, yaşlı qadınlarda, xüsusilə müntəzəm mammoqrafiya etdirənlərdə xərçəng adətən çox erkən mərhələdə, ciddi ölçülü kütlə yaranmadan aşkarlanır. Yaşlı qadınlardakı süd vəzi xərçəngi ilə mühüm bioloji fərqlər (molekulyar xüsusiyyətlər) var. Gənc qadınlarda süd vəzi xərçənginin estrogen və ya progesteron reseptoru müsbət olma ehtimalı daha aşağıdır. Digər tərəfdən, bu xərçənglərdə HER2 reseptorunun müsbət olma ehtimalı daha yüksəkdir. Üçlü-mənfi adlandırılan və süd vəzi xərçəngləri arasında məlum ən aqressiv forma bu yaşlarda daha çox görülür. Bir tədqiqatda 20-34 yaşlı ağdərili qadınların yüzdə 42-sində üçlü-mənfi şişlər olduğu müəyyən edilmişdir. Qrad adlandırılan şiş dərəcəsi bu yaşdakı qadınlarda daha yüksəkdir. Bütün bu məlumatlar gənc yaşda görülən süd vəzi xərçənglərini aqressiv davranışına görə yaşlılardakı xərçənglərdən fərqləndirir.

Süd vəzi xərçəngi olan, xüsusilə 35 yaşdan aşağı gənc qadınların irsi süd vəzi xərçənginə meyilliliyi digər yaş qruplarından daha yüksəkdir. Bir tədqiqatda 30 yaşdan əvvəl diaqnoz qoyulmuş və ailədə süd vəzi xərçəngi tarixçəsi olan qadınların təxminən yarısında, ailə tarixçəsi olmayan qadınların isə yüzdə 10-unda irsi süd vəzi xərçəngi genlərindən BRCA1, BRCA2 və ya TP53, PTEN mutasiyası olduğu müəyyən edilmişdir. İrsi, yəni ailədə genetik meyillilik yaradan süd vəzi xərçənglərindən başqa, xüsusilə 50 yaşdan aşağı xəstələrdə doğuşa nəzarət dərmanlarının istifadəsi, limfoma müalicəsi üçün şüalanma tarixçəsi, erkən menarxe, yəni ilk aybaşı, qeyri-sağlam qidalanma, siqaret və alkoqol qəbulu səbəb amilləri sayılır.

Gənc qadınlarda süd vəzi xərçənginin müalicələri

Gənc qadınlarda süd vəzi xərçənginin müalicə seçimləri yaşlı qadınlardakından bəzi mühüm cəhətlərə görə fərqlənə bilər; bu, yalnız molekulyar xüsusiyyətlərdən (məsələn, estrogen müsbətliyi ilə estrogen reseptoru mənfiliyi) deyil, həm də menopauza vəziyyəti və riskdən qaynaqlanır.

• Əməliyyat: Erkən mərhələ süd vəzi xərçəngi olan qadınları gözləyən çətin qərarlardan biri lumpektomiya (süd vəzisinin bir hissəsinin çıxarılması) ilə mastektomiya (süd vəzisinin tam çıxarılması) arasında seçimdir. Süd vəzi xərçəngi əməliyyatına qərar vermək yaşlı xəstələr üçün də çətindir, lakin gənc qadınlar üçün daha çox çaşqınlıq yarada bilər. Lumpektomiya adlanan süd vəzi qoruyucu cərrahiyyə gənc qadınlarda kosmetik məmnunluq yaratsa da, xəstəliyin təkrarlanma riski qorxu doğurur. Digər tərəfdə süd vəzi xərçəngi riski və bunun yaratdığı qorxu hər iki vəzinin çıxarılması istəyinə səbəb olur. 35 yaşdan aşağı, erkən mərhələ süd vəzi xərçəngi müalicəsi alan qadınlarda sonrakı 10 il ərzində digər süd vəzisində xərçəng yaranma ehtimalı yüzdə 13-dür. İrsi xərçəng növü varsa, bu göstərici demək olar ki, %60-80-ə çata bilər.
  Əməliyyat qərarında xəstəliyin yayılması, hər iki süd vəzisinin ətraflı radioloji müayinəsi və irsi süd vəzi xərçəngi riskinin olub-olmaması son dərəcə vacibdir. Müalicəni müəyyən edən multidissiplinar komandanın bu qərardakı rolu xəstənin yükünü azaldacaq.
• Kimyaterapiya: Yaşlı qadınlarla müqayisədə gənclərdə təkrarlanma ehtimalı daha yüksəkdir və qoruyucu (adyuvant) kimyaterapiya bu riski azalda bilər. Bununla yanaşı, kimyaterapiyanın erkən menopauza riski və müalicəyə bağlı sinir zədələnməsi (neyropatiya) gənc qadınların həyat keyfiyyətini daha da poza bilər. Nadir də olsa, qan göstəricilərinin uzunmüddətli aşağı qalması və çox aşağı nisbətdə olsa da, leykoz riski narahatlıq yarada bilər.
• Hormon müalicəsi: Gənc qadınlarda estrogen reseptoru müsbət şişlərin olma ehtimalı daha aşağıdır və bu, hormon müalicəsinin onlarda effektiv olma ehtimalını azaldır. Lakin estrogen reseptoru müsbət şişləri olan gənc qadınlarda adətən tamoksifen istifadə edilir. Yüksək riskli hallarda tamoksifenə yumurtalıq funksiyalarını azaldan dərmanlar da əlavə oluna bilər. Bütün bu müalicələr menopauza şikayətlərinə və dərmana bağlı əlavə təsirlərə səbəb ola bilər. Tamoksifenlə əlaqəli menopauza şikayətlərinin artması, aybaşı pozğunluğu, vaginal axıntı, nadir görülən uşaqlıq xərçəngi və vena tutulması riski digər narahatlıq yaradan hallardır. Müntəzəm nəzarət, ginekoloji müayinə və əlavə təsirlərə qarşı dəstək müalicələri problemləri nəzarətə ala bilər.
• Hədəflənmiş dərmanlarla müalicə: Herceptin kimi dərmanlar HER2 reseptoru müsbət şişi olan qadınlarda effektivdir. Gənc qadınlar bu dərmana asanlıqla dözürlər. Nadir hallarda ürək funksiyalarının azalması, əzələ və oynaq ağrıları kimi əlavə təsirlər yarada bilər. Saç tökməməsi və qan göstəricilərində mühüm dəyişiklik yaratmaması xəstələr üçün məmnunluq doğuran cəhətləridir.
• Radioterapiya: Şüa müalicəsi gənc qadınlarda da effektivdir. Xüsusilə qoltuqaltı limfa düyünü metastazı olanlarda və süd vəzi qoruyucu əməliyyat aparılanlarda qoruyucu məqsədlə süd vəzi və qoltuqaltı nahiyəyə radioterapiya tətbiq edilir. Şüa müalicəsinin uzunmüddətli əlavə təsirləri nadir də olsa xəstələr üçün narahatedici ola bilər. Süd vəzi toxumasında sərtləşmə, dəri əlavə təsirləri, limfödem riskinin artması və nadir ağciyər əlavə təsirləri həyat keyfiyyətinə təsir göstərə bilər.

Gənc qadınlarda süd vəzi xərçənginin proqnozu (xəstəliyin gedişi)

Təəssüf ki, gənc süd vəzi xərçəngi xəstələrində sağqalım yaşlı qadınlardakından aşağıdır. 200.000-dən çox qadını əhatə edən geniş tədqiqatda 40 yaşdan aşağı süd vəzi xərçəngi xəstələrinin sağqalım göstəriciləri %60 səviyyəsindədir. 1975-ci ildən bəri müalicədə ciddi irəliləyişlər olsa da, gənc qadınlarda sağqalımın yaxşılaşması yaşlı xəstələrdəkindən aşağıdır. Daha gənc qadınlarda təkrarlanma, residiv və metastaz ehtimalı daha yüksəkdir. Bütün bunlara baxmayaraq, gənc qadınlar adətən müalicələrə daha yaxşı dözürlər.

Süd vəzi xərçəngi olan gənc qadınlarda reproduktiv qabiliyyət

Uşaq sahibi olmaq istəyən gənc qadınlar üçün bir çox üsul olsa da, müalicələrə bağlı reproduktiv qabiliyyət itkisi ehtimalı ciddi stres mənbəyidir. Bununla yanaşı, müalicə zamanı hamilə qalmamaq da vacibdir.

Kimyaterapiya gənc süd vəzi xərçəngi xəstələrində %20-30 nisbətində daimi reproduktiv qabiliyyət itkisinə səbəb ola bilər. Buna görə xüsusilə erkən mərhələdə olan gənc xəstələrə müalicədən əvvəl reproduktiv qabiliyyəti qoruyan bəzi üsullar tövsiyə olunur. Evlilərə embrion dondurma, evli olmayanlara yumurta hüceyrələrinin toplanıb saxlanması, yumurtalığın bütöv və ya qismən çıxarılıb dondurulması qoruyucu üsullardandır. Lakin bütün bunların xəstəyə izahı, bu üsullar zamanı tətbiq olunacaq müalicələr, müxtəlif həkim rəyləri və süd vəzi xərçəngi müalicəsinin gecikməsinə dair təşviş xəstəni yorur. Gənc xəstələrə kimyaterapiya zamanı və radioterapiyadan sonrakı hormonal müalicə müddətində hamiləlikdən qorunmaq tövsiyə olunur. Qorunma üsulu və onun uzun müddət davam etdirilməsi zərurəti də bəzən gərginlik yarada bilər. Müalicəyə bağlı hormon səviyyəsi dəyişiklikləri, müalicə stresindən yaranan cinsi istəksizlik və vaginal quruluq cinsi həyata mənfi təsir göstərə bilər.

Türkiyədə cinsəllik barədə müntəzəm məsləhət verilməməsi, gənc süd vəzi xərçəngi xəstəsinin bu mövzuda danışmaqdan çəkinməsi və səhiyyə işçilərinin məlumatlılığındakı çatışmazlıq problemi daha da dərinləşdirə bilər. Son illərdə səhiyyə mütəxəssislərinin bu sahəyə marağı və xəstələrin daha çox sual verməsi problemlərin öhdəsindən gəlməyi asanlaşdırmışdır.

Süd vəzi xərçəngi olan gənc ananı gündəlik həyatında gözləyən problemlər

Çox vaxt xərçəng diaqnozunu uşaqlardan gizlətmək daha çox problem yaradır. Müalicə zamanı evdəki stresi və anadakı dəyişikliyi hiss edən uşaqlarda sarsıntı daha böyük ola bilər. Bu sahədə səriştəli həkim və psixoloqlardan dəstək alaraq uşaqların düzgün ünsiyyətlə məlumatlandırılması son dərəcə vacibdir. Bu yanaşma anlaşılmazlığın qarşısını alacaq, qarşılıqlı kömək və dəstəklə proses asanlaşacaq.

Peşə karyerası və işə fasilə vermək, maliyyə qayğıları

Müalicə çox vaxt gündəlik iş həyatınıza təsir edəcək. Erkən mərhələ süd vəzi xərçəngi müalicəsi təxminən 6-9 ay işdən uzaq qalmağınıza səbəb ola bilər. Buna görə günahkarlıq hiss edilməməli, xərçəngin hər kəsin başına gələ bilən xəstəlik olduğu və mübarizə zamanı işə fasilə verməyin təbii olduğu qəbul edilməlidir. Lakin gözlənilməz vaxtda iş həyatına verilən 6-9 aylıq fasilə xəstələrdə təşvişə, bəzən də işini itirmək qorxusuna səbəb ola bilər.

Süd vəzi xərçəngini geridə qoymuş gənc qadınlarla görüşmək və dəstək almaq

Bu, çox vaxt ruhlandırıcı ola bilər. Yeni diaqnoz qoyulmuş gənc qadının bu prosesi yaşamış və sağlam qadının təcrübəsindən faydalanması kömək edə bilər. Lakin hər xəstənin xəstəliyi fərdidir. Xərçəngin növü və mərhələsi fərqli ola bilər, təbii ki, müalicələr də fərqlənəcək. Bu paylaşımlarda həkimlik sahəsinə müdaxilə etməmək şərtilə yaşanmış təcrübələrin və yenidən sağlamlığa qovuşma hekayəsinin paylaşılması xəstələr üçün ruhlandırıcı ola bilər.

Son illərdə alternativ tibb və bitki müalicələrinə cəmiyyətin marağı çox artmış, xəstələrə tez-tez bu istiqamətdə eşidilmiş tövsiyələr verilir. Belə hallarda müalicəni idarə edən həkim məlumatlandırılmalı və onun razılığı olmadan bitki məhsulu və ya alternativ tibb üsulu tətbiq edilməməlidir.

Emosional narahatlıqlar, təşviş və depressiya

Süd vəzi xərçəngi ilə bağlı emosiyaların öhdəsindən gəlmək hər yaşdakı qadın üçün çətindir. Lakin gənclərdə təşviş və depressiya riski daha yüksəkdir. Bu hisslər yarananda psixoloqla görüşmək və dəstək almaq çox faydalı ola bilər.

Emosional təsirinə və müalicənin əlavə təsirlərinə baxmayaraq, tədqiqatlar xərçəngin insanları müsbət istiqamətdə də dəyişdirdiyini göstərir. Xərçənglə qarşılaşanlar daha mərhəmətli və empatik olmağa, həyata minnətdarlıq hiss etməyə və həyatı xərçəngin təsirinə məruz qalmayan insanlardan daha sağlam həyat tərzi seçməyə meyilli olurlar.