Hər 8 xərçəngdən 1-inin səbəbi İRSİ mutasiyalardır – Bütün xəstələr yoxlanılmalıdırmı?

Xərçəngli təxminən hər 8 xəstədən 1-i xərçənginin inkişafına töhfə vermiş ola bilən irsi mutasiyalara malikdir, lakin bu mutasiyaların demək olar yarısı mövcud klinik təlimatlar istifadə edilərkən nəzərdən qaça bilər.

Qeyd: Mutasiyaən sadə tərifi ilə genetik dəyişiklik deməkdir. Mutasiyalar əsasən 2 növdür: irsi və sporadik. İrsi mutasiyalar valideynlərdən sperm və yumurta hüceyrələrində olan DNA ilə ötürülür, sporadik mutasiyalar isə həyat boyunca öz-özünə, yaşlanmaya və ya ətraf mühit amillərinə bağlı yaranır. Ümumi məlumat kimi, sporadik mutasiyaların tezliyi irsi mutasiyalardan çoxdur. İrsi mutasiyalara tibbi dildə germline mutasiya deyilir.

Hər 8 xərçəngdən 1-inin yaranmasına irsi mutasiyaların töhfə vermiş ola biləcəyi barədə nəticələr süd vəzi, yoğun bağırsaq, ağciyər, yumurtalıq, pankreas, sidik kisəsi, prostat və uşaqlıq xərçəngləri daxil olmaqla çox müxtəlif mərhələ və tipli xərçəngi olan təxminən 3000 xəstədə aparılmış, bu günədək öz növünün ən böyük tədqiqatından gəlir.

Arizonadakı Mayo Klinikasının yüksək riskli xərçəng klinikasının direktoru, tədqiqatın baş müəllifi Dr. Niloy Jewell Samadder "Bu tədqiqat bizə mövcud klinik təlimatların kimdə xərçəngə meyil yaradan irsi mutasiya olub-olmadığını müəyyənləşdirməkdə çox həssas olmadığını göstərir." şərhini verdi.

İrsi mutasiyanın tapılması həmin xərçəngin müalicəsinə baxışı dəyişə bilər

Xərçəngin irsi olduğunu bilmək bu xəstələr üçün həqiqətən yeni müalicə seçimlərinə imkan yarada bilər. Çünki yaxın vaxtlarda PARP inhibitorları kimi yeni nəsil dərmanlar ilk növbədə irsi xərçəng mutasiyaları olan xəstələrdə istifadə edilməyə başlandı.

Tədqiqatın nəticələri 30 oktyabrda JAMA Oncologyjurnalında onlayn yayımlandı və eyni vaxtda İnsan Genetikası Cəmiyyətində təqdim edildi.

Tədqiqatda iştirak etməyən, Dallas Surgical Group-da cərrahi onkoloq olan Dr. Peter Beitsch "Xərçəng xəstələri üçün mübahisənin bitdiyini düşünürəm. Bütün xərçəng xəstələrini irsi mutasiyalar üçün yoxlamalıyıq." dedi.

Mayo Klinikası dörd xərçəng mərkəzində gündəlik təcrübəsini dəyişir və bütün xərçəng xəstələrinə irsi xərçəng mutasiyaları baxımından test tövsiyə edəcək. Dəyişikliklər 2021-ci ilin ilk rübündə Arizona kampusunda başlayacaq.

Mayo Klinikasına gələn hər xərçəng xəstəsinə xərçənginə meyil yaradan əsas irsi mutasiyasının olub-olmadığını və bu məlumatı həmin xəstə üçün ən yaxşı cərrahi və müalicə seçimlərinin planlaşdırılmasına necə daxil etməyi müəyyənləşdirmək üçün genetik test daxil olmaqla genomik qiymətləndirmə təqdim ediləcək.

İrsi xərçəng genləri və mutasiyaları hansılardır?

Yaxşı məlum olan irsi xərçəng genlərindən bəziləri bunlardır:

• BRCA1 və BRCA2: İrsi süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi sindromu
• MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM: Lynch sindromu (irsi qeyri-polipoz kolorektal xərçəng)
• TP53: Li-Fraumeni sindromu
• STK11: Peutz-Jeghers sindromu
• PTEN: PTEN hamartoma şiş sindromu
• CDH1: İrsi diffuz mədə xərçəngi sindromu
• PALB2: PALB2 ilə əlaqəli xərçəng riski
• CHEK2: CHEK2 ilə əlaqəli xərçəng riski
• ATM: ATM ilə əlaqəli xərçəng riski
• BRIP1: BRIP1 ilə əlaqəli xərçəng riski  
• RAD51C və RAD51D: RAD51C və RAD51D ilə əlaqəli xərçəng riski
• BARD1: BARD1 ilə əlaqəli xərçəng riski
• NBN: NBN ilə əlaqəli xərçəng riski

Tədqiqatın təfərrüatları

Tədqiqata Arizona, Florida və Minnesotadakı Mayo Klinikası xərçəng mərkəzlərində və Viskonsindəki ictimai xərçəng mərkəzində müxtəlif solid (bərk, orqan) şiş xərçəngləri üçün müalicə alan 2984 xəstə daxil edildi.

Yeni nəsil sekvensləmə istifadə edilərək xəstələr çoxgenli panel (84 gen) üçün yoxlanıldı.

• İştirakçıların %13.3-ü (n = 397) patogen (xərçəng riskini artıran) mutasiyalar üçün müsbət çıxdı.
• Bunların təxminən %70-i (397 xəstənin 282-si) xərçəng riskini artıran orta və yüksək penetranslı genlər daşıyırdı.
• Yüksək penetranslı mutasiyaları olan xəstələrin təxminən %28.2-si (n = 42) üçün genetik test nəticəsində müalicədə dəyişikliklər edildi. Bunlara cərrahi müalicə, immunoterapiya, kimyaterapiya və ya başqa halda uyğun olmayacaqları klinik sınağa yazılmadakı dəyişikliklər daxil idi.

Tədqiqatçılar bu çoxgenli panel testi yanaşmalarını həmçinin Milli Kompleks Xərçəng Şəbəkəsi (NCCN), Milli Genetik Məsləhətçilər Birliyi (NSGC) və Amerika Tibbi Genetika Kollecinin (ACMG) tövsiyə etdiyi hədəflənmiş testlərlə müqayisə etdilər.

Şiş patologiyası və ya ailə tarixçəsi kimi təlimatın tövsiyə etdiyi meyarlarla mutasiyaları nəzərdən qaçan 192 xəstədə patogen mutasiyalar müəyyənləşdirdilər. Bu, tədqiqatdakı bütün iştirakçıların %6.4-ünü (2984 xəstədən 192-si) və patogen mutasiyalar üçün testi müsbət çıxan xəstələrin %48.4-ünü (2984 xəstədən 397-si) təmsil edir.

İrsi xərçəng genlərinin yoxlanması, adətən testi yüksək riskli xəstələrdən ibarət dar qrupla məhdudlaşdıran köhnəlmiş təlimatlar səbəbindən həm xəstələr, həm də ailələri üçün xərçəng xidmətində yetərincə istifadə edilmir. Bütün xərçəng xəstələrinin müalicələrinə istiqamət verə və ailələrinin sağlamlığı barədə məlumatlandıra biləcək tam genetik məlumatlara çıxışı olmalıdır.

Journal of Oncologyjurnalında ötən il süd vəzi xərçəngi xəstələrində oxşar tədqiqatın baş müəllifi olan Dr. Beitsch də daxil olmaqla bəzi həkimlər bütün xərçəng xəstələrinin genetik test etdirməsində çox israrlıdırlar. Müəlliflər bütün süd vəzi xərçəngi xəstələrinin genişləndirilmiş panel genetik testinə (məsələn, Heredigene) malik olmalı olduğu nəticəsinə gəldikdə bu məqalə böyük diqqət çəkmişdi.

• Əlaqəli mövzu: Süd vəzi xərçəngi riski üçün çoxgenli testlər BRCA testlərini əvəz edirmi? 

Uzunmüddətli mübahisə

Yeni nəticələr və fikirlər onkologiyada patogen mutasiyalar üçün genetik test və skrininqin rolu barədə uzun müddətdir davam edən mübahisəyə töhfə verir.

Dr. Beitsch genetik testlə bağlı mübahisənin bir hissəsinin xərc məsələsinə əsaslandığını söyləyir. Genetik test ilk dəfə istifadəyə veriləndə əl ilə aparılırdı və həddindən artıq baha idi. O vaxtdan genetik testlər yeni nəsil sekvensləmə ilə avtomatlaşdırıldı və xərc əhəmiyyətli dərəcədə azaldı.

"80-dən çox gen paneli üçün Mayo Klinikasının tövsiyə etdiyi Invitae testinin nağd qiyməti 250 dollardır. Bu, Dallasda manikür-pedikür xərcinə bərabərdir. Bir çox insan üçün bunun çox pul olduğunu nəzərdən qaçırmıram. Bəli, bahadır, lakin əvvəlkindən çox ucuzdur." dedi Beitsch.

Digər problem isə həkimlərin "klinik əhəmiyyəti qeyri-müəyyən genetik variantları" tapdıqları zaman onları necə idarə edəcəklərinə tam əmin olmamasıdır. Mayo Klinikası tədqiqatında iştirakçıların təxminən yarısında (%47.4; n = 1415) bu cür klinik əhəmiyyəti bilinməyən genetik dəyişiklik var idi. Müəlliflər bu nəticələrin əvvəlki tədqiqatlarla uyğun olduğunu bildirirlər.

Beitsch klinik əhəmiyyəti bilinməyən genetik dəyişikliklərin təhsil məsələsi olduğunu söyləyir. Bu günədək bu genetik dəyişikliklərin yalnız təxminən %2-si xərçənglə əlaqələndirilmişdir. Qalan təxminən %98 artıq xərçəng diaqnozu qoyulmuş xəstələrin müalicəsinə təsir etmir.

"Hamımızda bu cür klinik əhəmiyyəti bilinməyən genetik dəyişikliklər var. Bunlar sadəcə genlərdə kiçik dəyişikliklərdir. Onların böyük əksəriyyətinin heç bir nəticəsi yoxdur və genin funksiyasını dəyişmir. Hər kəsə [xərçəngli xəstələrdə görüldükdə] bunları nəzərə almamağı deyirəm. Bunlara əsasən hərəkət etməyin. Hər kəsi bu barədə stress yaşamaması üçün maarifləndirməliyik." dedi.

Bununla yanaşı, klinik əhəmiyyəti bilinməyən genetik dəyişikliklər xərçəngi olmayan, lakin ailəsində güclü xərçəng tarixçəsi olan insanlarda tapılarsa, daha mühümdür. Beitsch belə hallarda klinisyenlərin daha məlumatlı olmasının vacibliyini vurğuladı.

O, genetik testin mühüm üstünlüyünün ailə üzvlərində mərhələli genetik testi mümkün edə bilməsi olduğunu əlavə etdi. Ailə üzvlərində patogen mutasiyaların müəyyənləşdirilməsi erkən xərçəngləri aşkarlamaq üçün skrininqə qatılmalarına gətirə və həyat qurtaran profilaktik tədbirlərin görülməsinə imkan verə bilər.

Mayo Klinikası tədqiqatında tədqiqatçılar patogen mutasiya testi müsbət çıxan xəstələrin ailə üzvlərinə genetik test tövsiyə etdilər. İştirakçının testi müsbət çıxdıqdan sonra 90 günədək test pulsuz təqdim edildi. Ailə üzvlərinə həmçinin maarifləndirici video göstərildi.

Bununla yanaşı, patogen mutasiyaları olan xəstələrin yalnız %17.6-sının (n = 70) test edilmiş ailə üzvləri var idi. Bunların arasında test edilən ailə üzvlərinin %45-inin (176 nəfərdən 79-u) patogen mutasiyalar daşıdığı aşkarlandı.

Samadder "Bu, həqiqətən bizə ailələrin profilaktik testləri anlaması və onlardan keçməsinin qarşısında yeganə maneənin maliyyə olmadığını göstərdi. Ehtimal ki, öhdəsindən gəlməli olduğumuz bir sıra başqa sosial-iqtisadi və ya emosional maneələr var." dedi.

*

• Əlaqəli mövzu: Lynch Sindromu – İrsi Qeyri-Polipoz Kolorektal Xərçəng nədir? 

*

ƏLAVƏ OXU

Xərçəngin genetik olması nə deməkdir?

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin