Mədə xərçənginin əlamətləri hansılardır? Mədə xərçənginin diaqnostikası və müalicəsi üçün nə soruşmalıyam? Nə bilməliyəm?

Mədə xərçəngi erkən mərhələdə nadir hallarda əlamət verir, buna görə mədə xərçəngli xəstələrin yarıdan çoxuna irəliləmiş (metastaz) mərhələdə diaqnoz qoyulur. Erkən mərhələdə olub əməliyyatla müalicə edilən mədə xərçəngləri çox vaxt heç bir əlamət vermədən və ya skrininq məqsədilə aparılmış endoskopiyalar nəticəsində aşkar edilir. Xərçəng skrininq testləri əlamətləri olmayan şəxsdə xərçəngin araşdırılması üsuludur. Mədə xərçəngi üçün skrininq testləri Qərb cəmiyyətlərində və bizdə rutin tətbiq olunmasa da, mədə xərçənginin ən çox görüldüyü Yaponiya, Venesuela və Çili kimi ölkələrdə xərçəng skrininq proqramlarının mühüm hissəsidir. Rəsmi məlumatlara görə, ölkəmizdə mədə xərçəngi kişilərdə 5-ci, qadınlarda 6-cı ən çox görülən xərçəng növüdür. Bu yazımızda başda mədə xərçənginin əlamətləri və risk amilləri olmaqla, diaqnostika və müalicə üçün nələri bilməli olduğumuzu sizinlə paylaşmağa çalışdıq.

Mədə xərçənginin əlamətləri hansılardır?

Səbəbsiz arıqlama və xroniki qarın ağrısı ən çox görülən əlamətlərdir. Çox vaxt kalori qəbulunun azalmasına bağlı yaranır. Xəstəliyin səbəb olduğu iştahasızlıq, ürəkbulanma, qarın ağrısı, tez doyma hissi və/və ya udma çətinliyi arıqlamaya gətirib çıxarır.

• İştahanın itməsi
• Mədə nahiyəsində ağrı
• Daha çox göbəkdə, qarında qeyri-müəyyən sızıltı
• Az miqdarda yeməkdən sonra toxluq hissi
• Mədə yanması və ya həzmsizlik
• Ürəkbulanma 
• Qanlı və ya qansız qusma
• Qarında şişkinlik və ya maye toplanması

Yuxarıdakı əlamətlər mədə xərçəngindən və ya qastrit, mədə xorası, reflüks kimi daha yüngül gedişli başqa xəstəliklərdən qaynaqlana bilər. Buna görə bu şikayətlərdən biri və ya bir neçəsi varsa, keçmirsə və ya pisləşirsə, həkimə müraciət edib mütəxəssis rəyi almağınız faydalıdır.

Hər kəsin mədə xərçənginə tutulma ehtimalı eynidirmi? Mədə xərçənginin risk amilləri haqqında nə soruşmalıyam? Nə bilməliyəm?

Hər kəsin mədə xərçənginə tutulma ehtimalı eyni deyil. Xərçəngə tutulma ehtimalınızı artıran səbəblərə risk amilləri deyilir.

Mədə xərçəngi üçün risk amilləri bunlardır:

• Cinsiyyət: Mədə xərçəngi kişilərdə daha geniş yayılıb.
• Yaş: Xəstələrin əksəriyyəti 60 ilə 80 yaş arasındadır.
• Şəxsin yaşadığı yerin təsiri və etnik mənsubiyyət: Dünyada mədə xərçənginə ən çox rast gəlinən yerlər Yaponiya, Çin, Cənubi və Şərqi Avropa, Cənubi və Mərkəzi Amerikadır. Bu xəstəlik Şimali və Qərbi Afrikada, Cənubi Mərkəzi Asiyada və Şimali Amerikada daha nadir görülür. 
• İnfeksiya törədən bəzi mikroorqanizmlər:
  • Helicobacter pylori (H. pylori): bu bakteriyaya bağlı infeksiya mədə xərçənginin əsas səbəbidir. Bu bakteriyanın yaratdığı uzunmüddətli infeksiya mədənin daxili qatında xərçəngönü dəyişikliklərə və iltihaba səbəb ola bilər, xora və bəzi limfoma növləri ilə əlaqəlidir. Bundan başqa, son illərdə aparılan tədqiqatlar EBV adlı virus infeksiyasının mədə xərçənglərinin təxminən %10-na səbəb olduğunu göstərir.
    - Əlaqəli mövzu: Helikobakter pilori infeksiyasının müalicəsi ilə mədə xərçəngindən qorunma
  • Epstein-Barr virusu (EBV): Bu virus “mono” infeksion mononukleoza, yəni vəzili qızdırmaya səbəb olur. Demək olar bütün böyüklərdə həyatlarının bir dövründə mövcud olan bu virusun niyə bəzi şəxslərdə mədə xərçəngini tətikləyə bildiyi hələ aydınlaşmayıb. Lakin virus mədə xərçəngi hüceyrələrində aşkar edilib. 
• Qidalanma tərzi: Mədə xərçəngi riskinin artmasının turşuya qoyulmuş tərəvəzlər, duzlanmış balıq və ət məhsulları, hisə verilmiş qidaların çox istehlakı ilə düz mütənasib olduğu müşahidə edilib. Digər tərəfdən, bol təzə meyvə və tərəvəz istehlakı mədə xərçəngi riskini azaldır.
• Tütün istifadəsi: Siqaret çəkməyin mədə xərçəngi riskini təxminən iki dəfə artırdığı məlumdur. 
• Artıq çəkili və ya piylənmiş olmaq: Artıq çəkili və ya piylənmiş olmaq mədənin yuxarı hissəsində xərçəng yaranmasının mümkün səbəbidir. Lakin çəkiyə bağlı risk amilinin artıq çəki və ya piylənmə ilə əlaqəsi hələ aydınlaşmayıb.
• Əvvəlki mədə əməliyyatı: Mədə xərçəngi xora kimi başqa problemlərin müalicəsi üçün mədəsinin bir hissəsi çıxarılmış şəxslərdə görülə bilər. Bu tip mədə xərçəngləri əməliyyatdan illər sonra da ortaya çıxa bilər.
• Pernisioz anemiya (qanazlığının bir növü): Bu xəstəlik mədənin qidalardan B12 vitamininin sorulmasını təmin edən zülalı yetərincə istehsal etməməsi nəticəsində yaranır. Bu hal qırmızı qan hüceyrələrinin çatışmazlığına (anemiya) və digər problemlərə qədər uzana bilər. Pernisioz anemiyası olan şəxslərdə mədə xərçəngi riski yüksəkdir.
• Menetrier xəstəliyi: Nadir görülən bu xəstəlik mədədə xərçəngə səbəb ola biləcək dəyişikliklər yarada bilər.
• Qan qrupunun təsiri: Naməlum səbəbdən A qan qrupuna malik şəxslərdə mədə xərçəngi riski daha yüksəkdir.
• İrsi xərçəng sindromu: Bu sindrom xəstəliyi və ya vəziyyəti göstərən əlamətlərin bir araya gəlməsidir. Ailədən ötürülən irsi gen dəyişiklikləri (mutasiya) ilə yaranan bir sıra sindrom mədə xərçəngi riskini artıra bilər. Bu sindromlar:
  • İrsi diffuz mədə xərçəngi
  • İrsi qeyri-polipoz kolorektal xərçəng (HNPCC)
  • Ailəvi adenomatöz polipoz (FAP)
  • İrsi süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi sindromu
  • Li-Fraumeni sindromu
  • Peutz-Jeghers sindromu
• Ailə tarixçəsi: Ailə üzvlərində (ana, ata, bacı-qardaşlar və uşaqlar) mədə xərçəngi görülmüş şəxslərin bu xəstəliyə tutulma ehtimalı daha yüksəkdir.
• Mədə poliplərinin bəzi növləri: Poliplər mədə divarında inkişaf edir və xoşxassəlidir. Poliplərin əksəriyyəti mədə xərçəngi riskini artırmır. Lakin adenomatöz poliplər və ya adenomalar bəzən mədə xərçənginə çevrilir.
• Bəzi işlərin təsiri: Kömür, metal və rezin sənayesində çalışan şəxslərdə mədə xərçənginin inkişaf riski daha yüksəkdir.

Mədə xərçəngi üçün yüksək risk daşıyıramsa və ya mədə xərçəngindən şübhələnirəmsə, nə etməliyəm?

Mədə xərçəngindən şübhələnmək üçün hər hansı səbəb varsa, qastroenteroloqa (mədə-bağırsaq xəstəlikləri mütəxəssisinə) müraciət etməlisiniz. Qastroenteroloq sizi müayinə edib qiymətləndirdikdən sonra mədə xərçəngindən şübhələnərsə, əvvəlcə endoskopiya tövsiyə edəcək.

• Yuxarı endoskopiya proseduru: Xəstə sedasiya deyilən anesteziya üsulu ilə dərman verilərək yatırılır. Sonra nazik, elastik, işıqlı, ucunda kiçik video kamera olan nazik boru xəstənin boğazından içəri salınır. Boru irəlilədikcə qida borusu (özofagus), mədə və nazik bağırsağın ilk hissəsi araşdırılır. Normal görünməyən hal aşkar edilərsə, bu boru ilə toxuma nümunəsi götürülür (biopsiya). Laboratoriyada araşdırılan toxuma nümunələri xərçəngin olub-olmadığını müəyyən edəcək.

- Əlaqəli mövzu: Mədə biopsiyası nədir, necə aparılır və nəticəsi necə şərh edilir? (ətraflı)

Biopsiya nəticəsində mədə xərçəngi müəyyən edilərsə, əvvəlcə nə soruşmalıyam? Nə bilməliyəm?

Mədə xərçənginin hansı mərhələdə olduğunu soruşmalısınız. Çünki mədə xərçəngində müalicənin ən mühüm müəyyənedicisi xəstəliyin mərhələsidir. Hətta mədə xərçəngi cərrahi müdaxilə edilə bilən və ya cərrahi müdaxilə edilə bilməyən olmaqla 2 qrupa ayrılır.

Xərçəngin limfa düyünlərinə, yaxın orqanlara və əsas qan damarlarına yayılması, yaxud bədənin uzaq nahiyələrinə yayılması və ya xəstənin sağlamlıq vəziyyətinin əlverişsiz olması şişin cərrahi müdaxilə ilə tam çıxarılmasına mane ola bilər. Erkən mərhələli xərçənglər adətən cərrahi müdaxilə edilə bilən vəziyyətdədir. 

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

Mədə xərçənginin təəccüblü tarixi

Qastrektomiya əməliyyatı nədir, hansı növləri var, necə aparılır?