Qastrektomiya əməliyyatı nədir, növləri hansılardır, necə edilir?

Qastrektomiya nədir?

Qastrektomiya mədənin bir hissəsini və ya hamısını çıxarmaq üçün edilən əməliyyatdır.

Qastrektomiyanın bu gün önə çıxan iki istifadəsi mədə xərçəngi və piylənmə cərrahiyyəsidir. Bundan başqa müalicəsi üçün tövsiyə edə bilərlər. Bundan başqa tip-2 diabet və qastroparez (mədənin boşalma problemi) müalicəsində də seçilə bilər.

Qastrektomiyadan sonra qidalanma, əvvəlkindən fərqlənir; qidalar qismən fərqli şəkildə həzm edilsə də, yemək və içmək normal davam edə bilir. Başlanğıcda porsiyalar çox kiçik olur, zamanla nəzarətli şəkildə böyüdülür. Sağalmaq və yeni qidalanmaya alışmaq bir qədər zaman ala bilər.

Yazımızda qastrektomiyanın növləri, sonrakı dövr və fəsad riskləri barədə məlumat tapa bilərsiniz.

Qastrektomiyanın növləri hansılardır?

Qastrektomiya əməliyyatında mədənin hamısı və ya bir hissəsi çıxarılır.

Qastrektomiyanın üç əsas növü var:

• Bütün mədənin çıxarıldığı total qastrektomiya
• Mədənin bir hissəsinin çıxarıldığı parsial qastrektomiya
• Orqanın ölçüsünü azaltmaq üçün mədənin sol tərəfindən bir hissənin çıxarıldığı sleeve qastrektomiya

Qastrektomiya niyə tətbiq edilir?

Aşağıdakı vəziyyətləri müalicə etmək üçün qastrektomiya tövsiyə edilə bilər:

Mədə xərçənginin müalicəsi üçün qastrektomiya

Erkən mərhələ mədə xərçənginin əsas müalicəsi qastrektomiyadır. Cərrah xərçəngin növündən və mərhələsindən asılı olaraq mədənin mümkün qədər ən az hissəsini çıxarmağa çalışacaq. Bununla belə, regional irəliləmiş (mədədə şişin böyük olduğu və/və ya ətraf limfa düyünlərinin tutulduğu mədə xərçənglərində çox geniş əhatəli əməliyyat olan D2 disseksiyası tətbiq edilir).

Cərrahiyyənin əhatəsi, mədə xərçənginin mərhələsindən asılıdır. Ən yaxşı nəticələri əldə etmək üçün qastrektomiyadan əvvəl neoadjuvant (kiçildici), sonra adjuvant (qoruyucu) xərçəng müalicələri (kimyaterapiya, radioterapiya, ağıllı dərman kimi) tətbiq edilə bilər.

Qastroparezin müalicəsi üçün qastrektomiya

Qastroparez mədənin çox yavaş boşaldığı vəziyyətdir və müalicəsində qismən və ya total qastrektomiya düşünülə bilər, lakin nadir hallarda və yalnız diqqətlə seçilmiş xəstələrdə. Qastroparez üçün qastrektomiya geniş yayılmış müalicəyə çevrilməzdən əvvəl daha çox araşdırma aparılmalıdır.

Piylənmə müalicəsi kimi bariatrik cərrahiyyə

Piylənməni müalicə etmək üçün edilən əməliyyatlara ümumilikdə bariatrik cərrahiyyə deyilir.

Piylənmənin müalicəsində qastrektomiya istifadə edilə bilər; lakin yalnız pəhriz, məşq və təyin edilmiş dərmanlar kimi digər üsullar təsirli olmadıqda buna müraciət edilir.

Diabetin müalicəsi üçün qastrektomiya

2010-cu ildən sonra qastrektomiyanın tip 2 diabetli insanların xəstəlik nəticələrini yaxşılaşdıra bildiyini göstərən çoxsaylı tədqiqatlar dərc edilmişdir.

2015-ci ildə aparılan tədqiqatda qastrik bypass əməliyyatı və sleeve (sliv) qastrektomiyanın (boru mədə əməliyyatının) diabet və piylənmənin müalicəsində təsirli üsullar olduğu bildirilmişdir.

Qastrektomiya necə edilir?

Cərrahlar mədə əməliyyatlarını iki şəkildə edə bilər:

Açıq əməliyyat geniş seçilir. Qarından mədənin çıxarıldığı cərrahiyyədir.

Laparoskopik (qapalı əməliyyat, açar dəliyi) cərrahiyyə nahiyədə bir neçə kiçik insiziya (cərrahiyyədə açılan kəsiklər) ehtiva edir. Bu əməliyyatlar kiçik kəsiklərlə edildiyi üçün adətən daha tez sağalır və açıq cərrahiyyədən daha az risklidir. Xüsusilə piylənmə müalicəsində tez-tez istifadə edilən sleeve qastrektomiya getdikcə daha çox laparoskopik aparılır.

Cərrah mədənin bir hissəsini əməliyyatla çıxardıqdan sonra mədə sistemini yenidən qurur. Əksər hallarda həzm sisteminin hissələrini yenidən birləşdirmək üçün istifadə edilən bu üsula Roux-en-Y qastrik bypass əməliyyatı deyilir.

Aşağıdakı şəkildə, tez-tez istifadə edilən bariatrik cərrahiyyə növləri görünə bilər

Qastrektomiyaya hazırlıq necə edilir?

Qastrektomiyadan əvvəl rutin qan testləri istənilir.

Qastrektomiyadan əvvəl insan qidalanmasını məhdudlaşdırmalı və ya müəyyən qidalardan çəkinməli ola bilər.

Adətən aşağıdakı rutin testlər aparılır:

• Qan testləri
• Sidik testləri
• EKG (elektrokardioqram)
• Ağciyər rentgeni. Bəzən aşağıdakılar kimi əlavə testlər lazım ola bilər:
• Yuxarı endoskopiya (ezofaqoqastroduodenoskopiya) 
• Endoskopik ultrasəs 
• Kompüter tomoqrafiyası (BT)

Qastrektomiyadan sonra xəstəni nələr gözləyir?

Tibb bacısı və ya həkim əksini demədikcə xəstə narahatlıq yaratmayan yemək və içkiləri istehlak edə bilər. Xüsusilə piylənmənin müalicəsi üçün edilən bariatrik əməliyyatlardan sonra 6 aya qədər ciddi və qaydalı pəhriz lazımdır; çox vaxt bu sahədə mütəxəssis dietoloqun dəstəyi sizə veriləcək. Bununla belə, müxtəlif insanlar müxtəlif qidalara daha həssas ola bilər; həzmdə çətinlik yaradan qidalar olarsa, onları qidalanmadan çıxarıb bir neçə həftə sonra yenidən əlavə edin.

Qastrektomiyadan sonra daha tez sağalmaq üçün edilə biləcəklər

• Məşq etmək. Tromboz (qan laxtaları) və əzələ zəifliyi kimi problemlərin qarşısını almaq üçün yataqda belə hərəkətə davam edin. Dartınma kimi sadə hərəkətlər, qan dövranını artırmaq və əzələ gücünü qorumaq üçün məşqlər edin.
  Dərin nəfəs almaq. Uzun müddət yatmaq pnevmoniya (sətəlcəm) kimi infeksiyalara yol aça bilər. Dərin nəfəsalma üsulları bu cür fəsadların qarşısını ala bilər.
• Ağrıya nəzarət; ağrı səviyyəsini məsul həkim və ya tibb bacısına bildirmək lazımdır. Ağrını uğurla idarə etmək gündəlik həyata daha tez qayıtmağa kömək edəcək.
• Müəyyən fəaliyyətlərdən çəkinin. Üzmək və ağır qaldırmaq kimi fəaliyyətləri həkim icazə verənədək məhdudlaşdırın.
• Ümumiyyətlə, əməliyyatdan 7-10 gün sonra tikişlər çıxarılır və bundan sonra insan yavaş-yavaş adi fəaliyyətlərinə qayıtmağa başlaya bilər.

Qastrektomiyadan sonrakı həyat

Mədə əməliyyatından sonra bəzi qidaları həzm etmək daha çətin ola bilər.

Mədə əməliyyatından sonra insan adətən qidalanma formasını dəyişməlidir, çünki mədəsi kiçilir; onsuz da məsələn, piylənmə müalicəsində məqsəd budur. Xərçəng müalicəsi məqsədilə edilən mədə əməliyyatlarından sonra isə əvvəlki rejimə qayıtmaq daha sürətli ola bilər. Ən uyğun qidalar barədə həkim və ya dietoloqla danışmaq lazımdır.

Qastrektomiya əməliyyatından sonra aşağıdakı qan dəyərləri müəyyən fasilələrlə izlənməlidir: 

• B-12 vitamini
• Dəmir
• Folat
• Kalsium
• D vitamini

Qastrektomiyanın fəsadları və yan təsirləri

Qismən və ya total qastrektomiya keçirmiş şəxslər qidalar bağırsaqlara sürətlə keçdiyi üçün yüzdə 75-ə qədər nisbətdə ishal yaşaya bilər.

Qastrektomiyanın digər fəsadları arasında bunlar ola bilər: 

• Turşu reflüksü və ya mədə yanması
• Ürəkbulanma
• Yeməklə bağlı çətinlik 
• Qəbizlik 
• İshal 
• Həzmsizlik
• Roux sindromu
• Qarın ağrısı

Bu əməliyyatı keçirmiş insan kifayət qədər qida qəbul etməkdə çətinlik çəkə bilər. Bu, anemiyaya (qanazlığına), kalsium və D vitamini çatışmazlığından yaranan zəif sümük metabolizminə, potensial olaraq mikroqida maddələrinin yetərsiz sorulmasından yaranan çəki itkisinə gətirib çıxara bilər.

Qastrektomiyadan sonra xəstə aşağıdakı simptomlardan (şikayətlərdən) hər hansı birini yaşasa, həkimə müraciət etməlidir:

• Əməliyyat nahiyəsinin ətrafında istilik və ya qızartı
• Nahiyədə iltihablanma
• 38 dərəcədən yuxarı hərarət
• Maye içə bilməmək
• Dərmanla keçməyən ağrı

Nəticə olaraq, total və ya parsial qastrektomiya mədə xərçəngi üçün təsirli müalicədir. Piylənməni də müalicə edə bilər. Qastrektomiyadan əvvəl, zamanı və sonra nələri gözləməli olduğunuzu bilmək əməliyyat prosesini daha yaxşı keçirməyinizə kömək edəcək.