Onkoloji təcili hallardan biri: onurğa beyni (spinal kord) sıxılması və iflic riski

Onurğa beynində (spinal kord) sıxılma xərçəng prosesində gözlənilməz, qəfil təcili haldır. Xəstələrdə %5 - 10 nisbətində görülə bilər. Təcilidir, çünki şiddətli ağrı və/və ya qalıcı sinir zədəsi (onurğa beyni iflici) yarada bilər. Ədəbiyyatda spinal kord sıxılması və ya spinal kanal kompressiyası adlanır.

Xərçəngdə sıxılma səbəbləri nələrdir?

• Birbaşa basan şiş kütləsi 
• Onurğa beynində və ya meninq deyilən beyin qişasında mövcud şişin böyüməsi 
• Ətraf onurğa sümüklərində çökmə sınığı

Ən çox – %85 – vertebra adlı onurğa sümüyündəki metastazın böyüməsi ilə olur. Bəzən bədxassəli xəstəliyin ilk əlaməti olsa da, adətən irəli mərhələdə yaranır. Boyun, kürək və bel-çanaq səviyyələrindən ən çox kürəkdədir (%60 kürək, %10 boyun, %30 bel və çanaq).

Ən çox hansı xərçənglərdə görülür?

Ən çox çoxsaylı miyeloma, prostat, ağciyər və süd vəzi xərçəngində olur. Erkən diaqnoz və vaxtında müalicə çox vacibdir.

Sıxılma əlamətləri nələrdir?

Ağrı adətən ilk əlamətdir; motor və hissiyyat, sidik kisəsi və defekasiya pozuntuları, ataksiya (yeriş pozuntusu daxil əzələ koordinasiya çatışmazlığı) ola bilər. Hamısının təcili hal göstərməsi və erkən diaqnoz-müalicə vacibdir.

Yeni və ya irəliləyən;

• kürək, bud, döş qəfəsi və ya qarnı əhatə edən yandırıcı ağrı və keylik,
• yerimək və ya pilləkən çıxmaqda çətinlik,
• qol və ya ayağın müəyyən yerlərində hiss itkisi və ya keylik olur.

Ağrı öskürək və müəyyən vəziyyətlərdə arta bilər. Səviyyə ilə ağrı yeri adətən uyğundur, lakin bəzən uyğun olmaya bilər.

Tipik nevroloji müayinə tapıntısı ola bilər, amma əvvəl heç bir pozitiv tapıntı olmaya da bilər.

Onurğa və onurğa beyninin maqnit rezonans görüntüləməsi (eMaR, MRG) şübhədə diaqnostik görüntüləmədir.

Cauda equina sindromu – xüsusi sıxılma halı

Sinir köklərinin uzantıları onurğanın altında at quyruğu strukturu yaradır. Cauda equina adlı struktur sıxıldıqda cauda equina sindromu yaranır. Bel, çanaq, aralıq, bud və ya ayaqda şiddətli ağrı, hiss itkisi və ayaqda güc itkisi ola bilər. Güc itkisi adətən asimmetrikdir. Sidik kisəsi, bağırsaq və cinsi orqan funksiya pozuntusu, anal refleks itkisi ola bilər.

Sıxılmaya yanaşma və müalicə

Demək olar hamısında kortikosteroid (kortizon) vacibdir. Əvvəl bu verilir, uyğunluğa görə radioterapiya, cərrahiyyə və kimyaterapiya seçilir; bəzi hallarda birlikdə lazım ola bilər.

Ən çox əlamət ağrı kortikosteroidə saatlar içində yaxşı cavab versə də narkotik ağrıkəsici lazım ola bilər. Yataq istirahəti və düz uzanmaq lazımdır. Xərçəng özü laxtalanmanı artırır, hərəkətsizlik də tromboz və emboliya (laxtanın atılması) yaratdığından antikoaqulyant (qandurulaşdırıcı) da verilməlidir. Yerinə görə vegetativ sinir sistemi təsirlənib bağırsaq hərəkəti azala bilər; qəbizlikdən ileusa (bağırsaq tıxanması) qədər gedə bildiyinə görə qəbizliyi önləyən müalicələr nəzərə alınmalıdır.

• Radioterapiya (RT): Onurğa sabit olduqda (kütləyə bağlı sınıq yoxdursa) və şiş radioterapiyaya həssas olduqda seçilir. Xarici radioterapiyada klassik və nöqtəvi stereotaktik bədən radioterapiyası (Stereotactic Body Radiation Therapy, SBRT) var. Buna stereotaktik radiocərrahiyyə də deyilir. Yeni SBRT üzrə tədqiqat və üstün nəticə sübutları artır. Ətraf toxuma klassikdən az təsirlənir. Klassik şüaya həssas şişdə təsirli, davamlıda yararsızdır. SBRT-nin şüaya davamlıda da təsirinə sübut artır.
• Cərrahi müalicə: Şüalanmış yerdə təkrar, radioterapiyaya baxmayaraq düzəlməmə və ya qəfil sıxılmadan əl-ayaq iflicində seçimdir. Şişli hissə çıxarılır, sınıq varsa stabilləşdirmə əməliyyatı edilir.
• Sümük sementləmə: Gücləndirmə və / və ya sabitləmənin digər yolu PMMA (polimetil metakrilat) adlı tez bərkiyən sement və ya yapışqan inyeksiyasıdır. PMMA onurğa sümüyünə vurulduqda vertebroplastika adlanır. Sümüyü sabitləyib çoxlarında ağrını azaldır. Ən çox miyelomanın onurğa tutulmasında seçilir.
• Cərrahiyyə və radioterapiya birlikdə: Sınıq olduqda, diaqnostik toxuma biopsiyası planlananda və ya əlamətlər sürətlə artanda tətbiq edilir.
• Kimyaterapiya: Həssas kütlədə və təcili müdaxilə lazım olmadıqda düşünülür. Daha az seçilir.
• Kortikosteroid müalicə: Son mərhələdə və qısa ömür gözləntisində tək seçim ola bilər.

Tək dozalı radioterapiya seansı yetərli ola bilər

ASCO 2017-də diqqətçəkən tədqiqat təqdim edildi. SCORAD III klinik tədqiqata 688 xəstə daxil edildi. Hamısı 4. mərhələ (metastatik) idi; %44 prostat, %18 ağciyər, %11 süd vəzi və %11 mədə-yoğun bağırsaq xərçəngi. Əvvəl onurğa beyni və ya cauda equina sıxılmasına müalicə almamışdılar. Əvvəl 3-də 2-si özü və ya dəstəklə normal yeriyirdi. Təsadüfi iki qrupa ayrılıb birinə tək 8 Gy, digərinə ümumi 20 Gy, 5 gün ərzində 5 doza radioterapiya verildi.

Tədqiqatın sonunda onurğa beyni sıxılması üçün tək seans 8 Gy radioterapiyanın sıxılmaya bağlı əlamət və şikayətlərə 5 seanslıq tətbiq qədər təsirli olduğu görüldü.

Nəticə

Xərçəngdə onurğa beyni sıxılması əsasən irəli metastatik şişə bağlı təcili haldır. Müalicədə tez-tez radioterapiya, hazırda ilk ağla gələn tək doza (SBRT) seçilir. Erkən fərq etmək təsirli müalicə və iflic kimi nəticələrin önlənməsi üçün vacibdir.

Əlaqəli mövzular

Sümük metastazı nədir? Xərçənglər niyə sümüyə metastaz verir, necə müalicə edilir?

Ağciyər xərçəngi metastaz əlamətləri nələrdir?

Süd vəzi xərçəngi metastaz əlamətləri – nəyə baxmalı?