Prostat xərçəngində immunoterapiya – uğurlar, uğursuzluqlar və gələcəyə ümidlər

Prostat xərçəngi dünyada milyonlarla kişiyə təsir edən ciddi sağlamlıq problemidir. 2020-ci ildə dünyada təxminən 1,41 milyon yeni hal və prostat xərçəngi ilə əlaqəli 375 min ölüm baş verib. Prostat xərçəngi kişilərdə ağciyər xərçəngindən sonra ən çox rast gəlinən ikinci xərçəngdir və dünyada kişilərdə yeni diaqnoz qoyulan xərçəng hallarının 14,1%-ini təşkil edir. 112 ölkədə kişilərə ən çox diaqnoz qoyulan xərçəng növüdür.

Prostat xərçəngi erkən mərhələdə tam müalicə edilə bilər; hətta irəli mərhələlərdə belə müalicələrə yaxşı cavab verə bilər və çoxsaylı müalicə seçimləri mövcuddur. Şişin böyümə sürəti çox yavaşdan orta sürətə qədər dəyişə bilər və metastaz versə belə bəzi xəstələr uzun müddət yaşaya bilərlər. Məsələn, ABŞ-da 2013-2019-cu illərdə yerli və ya regional prostat xərçəngi diaqnozu qoyulan kişilərdə 5 illik sağqalım göstəricisi 99%-dən yuxarı olub, uzaq metastazları olan xəstələrdə isə bu göstərici 34% müşahidə edilib. Bütün mərhələlər birlikdə qiymətləndirildikdə sağqalım göstəricisi 97%-dir. Müalicə yanaşması xəstənin yaşına və yanaşı sağlamlıq problemlərinə görə dəyişə bilər.

Prostat xərçənginin müalicəsində cərrahiyyə, radioterapiya, əməliyyatsız minimal invaziv üsullar, kişi hormonlarını basqılayan müalicələr, kimyaterapiya və molekulyar müalicələr kimi müxtəlif seçimlər var. Lakin bir çox başqa xərçəng növündə olduğu kimi immunoterapiya, prostat xərçəngində hələ standart müalicə üsuluna çevrilməyib. Hazırda təsdiqlənmiş müalicə üsulları xüsusilə irəli mərhələli prostat xərçəngində məhdud qalır və buna görə daha effektiv, yenilikçi müalicə yanaşmalarına ehtiyac getdikcə artır.

Prostat xərçəngində immunoterapiya

Prostat xərçəngində immunoterapiyadan daha çox fayda əldə etmək, bu müalicədən ən çox hansı xəstələrin yararlanacağını müəyyənləşdirməklə mümkün ola bilər.

İmmunoterapiya bəzi xərçənglərin müalicə üsullarını dəyişib, lakin ümumilikdə prostat xərçəngində eyni uğuru göstərə bilməyib. Sipuleucel-T və pembrolizumab prostat xərçəngi olan xəstələrdə müəyyən aktivlik göstərsə də, immunoterapiyalar ümumilikdə bu xəstə qrupunda əhəmiyyətli klinik faydalar təmin edə bilməyib.

Bu uğursuzluğun səbəblərindən biri prostat xərçənginin mikromühitinin “immun səhrası” hesab edilməsidir. Prostat xərçəngində immun sistemin təbii şəkildə fəaliyyətə keçməsi olduqca məhduddur. Şiş toxumasında T-hüceyrələri adətən olmur. Bunun bir çox səbəbi var, lakin ən mühüm səbəblərdən biri şişin daxilində immun sistemi basqılayan amillərin olmasıdır, məsələn, şişlə əlaqəli makrofaqlar və basqılayıcı hüceyrələr kimi.

Digər çətinlik müalicəyə ən yaxşı cavab verəcək xəstələrin müəyyənləşdirilməsidir. Başqa xərçəng növlərində histologiya və molekulyar biomarkerlər müalicə seçimində istifadə olunsa da, prostat xərçəngində immunoterapiya tədqiqatlarına adətən metastatik kastrasiyaya davamlı prostat xərçəngi (mKDPK) olan təsadüfi bir xəstə qrupu daxil edilib. Lakin hansı alt qrupdakı xəstələrin həqiqətən fayda görəcəyini müəyyənləşdirə bilsək, immunoterapiya ilə daha böyük qazanc əldə edə bilərik.

Bu çətinliklərə baxmayaraq, immunoterapiya sahəsindəki yeniliklərin gələcəkdə effektiv nəticələr verəcəyinə inanıram. Xüsusilə CAR T-hüceyrə müalicəsi kimi hüceyrə müalicələri, BiTE (iki spesifik hədəfi olan T-hüceyrə bağlayıcıları) və immunoterapiyaların kimyaterapiya və ya hormon müalicəsi kimi digər müalicələrlə kombinasiyaları gələcək üçün ümidverici yanaşmalar sırasındadır.

Mövcud müalicə seçimləri

ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) prostat xərçəngi üçün ilk immunoterapiyanı 2010-cu ildə təsdiqləyib. Sipuleucel-T, autoloji dendritik hüceyrə peyvəndi kimi metastatik kastrasiyaya davamlı prostat xərçəngi (mKRPK) olan, əlamətləri olmayan və ya minimal əlamətləri olan xəstələr üçün təsdiqlənib.

Bir tədqiqatda bu peyvənd ümumi sağqalımı median 4,1 ay uzadıb, lakin PSA səviyyələrinə və ya xəstəliyin irəliləməsinə qədər olan müddətə əhəmiyyətli təsir göstərməyib. Əlavə təsirləri yüngül olduğuna görə müalicə cəmi bir ayda tamamlanır və xəstələri başqa klinik tədqiqatlarda iştirakdan kənarlaşdırmır.

Bundan başqa, FDA şişin mutasiya yükü yüksək (TMB-H) olan bəzi prostat xərçəngi xəstələri üçün pembrolizumaba da təsdiq verib. Lakin mKDPK xəstələrinin yalnız 3% ilə 5%-i bu meyarlara uyğun gəlir və həmin xəstələrin də yalnız bir qismi pembrolizumaba müsbət cavab verir.

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları

Pembrolizumabdan əlavə, prostat xərçəngində nivolumab, ipilimumab, atezolizumab, durvalumab və avelumab kimi digər immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları da araşdırılır. Müxtəlif tədqiqatlar bu dərmanların təkbaşına və ya digər müalicələrlə kombinasiyada istifadə edildikdə nə qədər effektiv olduğunu araşdırıb. Lakin əksər hallarda gözlənilən fayda əldə olunmayıb.

Müalicə nəticələri

Ümumilikdə immunoterapiya alan xəstələrin müalicəyə cavabı fərddən-fərdə dəyişir. Bəzi xəstələr müalicəyə müsbət cavab verir, digərlərində isə əlavə təsirlər daha nəzərəçarpan ola bilər. Gələcəkdə immunoterapiya ilə uğur əldə etmək üçün hansı xəstələrin bu müalicədən ən çox faydalanacağını müəyyənləşdirmək vacibdir.

BiTE, hüceyrə müalicələri və peyvəndlər

BiTE (Bispecific T-cell Engager) müalicələri xərçəngdə istifadə olunan yeni nəsil immunoterapiyalardandır. Bu müalicələr iki fərqli hədəfi tanıyan bispesifik anticisimlərdən ibarətdir: bir tərəfdə xərçəng hüceyrələrindəki müəyyən antigen (məsələn, PSMA), digər tərəfdə isə immun hüceyrələrdəki reseptor (məsələn, CD3). Bununla BiTE molekulları T-hüceyrələrini xərçəng hüceyrələrinə bağlayaraq immun sistemi hərəkətə gətirir və xərçəng hüceyrələrini hədəfə alır.

FDA tərəfindən təsdiqlənmiş BiTE müalicələri: Hazırda FDA tərəfindən təsdiqlənmiş ən tanınmış BiTE müalicəsi blinatumomabdır. Blinatumomab, kəskin limfoblastik leykemiya (ALL) müalicəsində istifadə olunur və T-hüceyrələrini xərçəng hüceyrələrinə yönəldərək həmin hüceyrələri məhv etməyi hədəfləyir.

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları ilə yanaşı, BiTE müalicələri, CAR T-hüceyrə müalicələri və dendritik hüceyrə peyvəndləri də prostat xərçəngində araşdırılır. BiTE müalicələri immun sistemi basqılayan amilləri tam aradan qaldırmasa da, immun cavabı qismən hərəkətə gətirə bilər. Lakin bu müalicələrin ciddi əlavə təsirləri ola bilər.

BiTE-lərlə yanaşı, dendritik hüceyrə peyvəndləri də prostat xərçəngində ardıcıl faydalar verməyib. Bununla belə, SYNC-T müalicəsi kimi yeni üsullar kiçik tədqiqatlarda ümidverici nəticələr göstərir.

CAR T-hüceyrə müalicələri prostat xərçəngi olan xəstələrdə aşağı cavab göstəriciləri göstərib. Lakin PSMA kimi hüceyrə səthi antigenlərini hədəfləyən tədqiqatlar davam edir və bu sahədə ümidverici nəticələr gözlənilir.

Nəticə olaraq, prostat xərçəngində immunoterapiya tədqiqatlarının irəliləyəcəyinə inanıram. Yeni nəsil genetik analizlər müalicəyə ən yaxşı cavab verəcək xəstə qruplarını müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər və immunoterapiyaların digər müalicələrlə kombinasiyaları bu sahədə irəliləyişi sürətləndirə bilər. Xüsusilə hüceyrə müalicələrinə ümid bəsləyirəm; düzgün hədəf və mühəndislik üsulları ilə davamlı remissiya təmin edə biləcək müalicələr hazırlayacağımıza inanıram.