Süd vəzinin və süd vəzi xərçənginin tarixi

Qadın döşü tarix boyunca gözəlliyin, müqəddəsliyin və qadınlığın rəmzi olmuşdur. Qadına aid olsa da, adını körpələr qoymuşdur: məmə, mama kimi. Xəstəlik olaraq isə qədim dövrlərdən bəri həkimlərin diqqətini çəkmiş və sanki onlara meydan oxumuşdur. Bu xəstəliyin müalicəsinin əsasını təşkil edən cərrahiyyə isə xüsusilə qədim dövrlərdə qaçılmaz olaraq xoşagəlməz görünüş buraxırdı. Süd vəzi xərçəngini müalicə etməyə dair hekayələr mürəkkəb labirint kimidir. Çünki bu gün böyük ölçüdə müalicə oluna bilən bu xəstəliyin çox növü vardır və onları anlamaq yalnız böyük səylər nəticəsində mümkün olmuşdur.

Süd vəzi yerləşdiyi yerə görə asan tanınan orqan olduğundan, hətta qədim dövrlərdə süd vəzi xərçənginə dair yazılı qeydlərin və nümunələrin olması çox da təəccüblü deyil.

Həm qadında, həm kişidə orqan olaraq süd vəzi nədir?

Süd vəzi əslində fərqliləşmiş tər vəzisidir. Bu fərqliləşmə yalnız qadınlarda olsaydı, funksional əsasa bağlamaq mümkün olardı, lakin kişilərdə də süd vəzi toxuması vardır. Hətta qadın süd vəzi xərçənginə nisbətən daha nadir olsa da, kişilərdə də süd vəzi xərçəngi görülür (təxminən hər 150 qadın süd vəzi xərçənginə qarşı 1 kişi süd vəzi xərçəngi). Qadın və kişi süd vəzi toxumasının fərqi hamiləliyin 11. həftəsində müəyyən cinsə ayrılarkən başlayır.

- Əlaqəli mövzu: Süd vəzi xərçəngi kişilərdə də görülə bilər. Bu gün qadın süd vəzi xərçənglərində əldə olunan uğura yaxın nisbətlərdə müalicə edilir

Qədim dövrlərdə inanclar və tətbiqlər

Xərçəngə dair ilk yazılı qeydlər olan Edwin Smith Papirusu süd vəzi xərçəngi haqqında idi və eramızdan əvvəl 1.600-cü illərə, yəni bu gündən təxminən 5000 il əvvələ aid idi. Bu papirusda süd vəzi xərçəngi əməliyyatına dair orijinal izahlar vardır. “Süd vəzinə toxunmaq mümkün deyil, şişib və xərçəng süd vəzinin hər tərəfinə yayılıb” olduqda xəstəlik sağalmaz sayılmışdır. Qədim dövrlərdə Yunanıstanda süd vəzi xəstəliklərindən qurtulmaq üçün Tanrıdan yardım istənilirmiş. Bu da yunan məbədlərində Asklepiosa (yunan mifologiyasında tibb və sağlamlıq tanrısı) süd vəzi şəklində təqdim edilən nəzirlərlə sübut olunur. E.ə. 1600-cü illərdə qədim Misir perqamentlərində kauterizasiya (dağlama) ilə müalicə edilən 8 süd vəzi xərçəngi halı təsvir edilir. Eramızdan əvvəl 400-də Tibbin atası yunan filosofu Hippokrat xərçəngin səbəbi kimi insan bədənindəki dörd mayenin (qan, bəlğəm, sarı öd və qara öd) tarazlığının pozulması fikrini irəli sürmüşdür. Xüsusilə qara ödün xərçəngə səbəb olduğu fikri min ildən çox müddətdə hakim baxışlardan biri olmuşdur.

İsgəndəriyyəli Müqəddəs Leonidas eramızın 1. əsrində süd vəzi şişlərinin məharətlə və cəsarətlə cərrahi çıxarılmasını və kauter (dağlama) yanaşmalarını ətraflı izah etdi. Bədəndə geniş kəsiklə müəyyən ölçülü şişlər çıxarılaraq bugünkü cərrahi tətbiqlərdəki onkoloji prinsiplərin əsası bu illərdə qoyulmuşdur. Eramızın 200-cü ilində süd vəzi xərçənginə istinad edərək Galen qanda qara öd yığılmasının sistem xəstəliyi olduğu nəticəsinə gəlmişdir. Bu qədim dövrlərdə yaşayan həkimlər menstruasiyanın (aybaşı) kəsilməsinin müəyyən şəkildə xərçənglə əlaqəli olduğunu qəbul etmişlər; əslində, bu, yaşlılıqla xərçəng arasında əlaqə olduğuna dair ilk düşüncələrdir. Bu nəzəriyyəyə uyğun olaraq Galen cərrahi yaraların sərbəst qanamasına imkan verərək qara ödün xaric olmasına yol açmış və açılmış damarın bağlanması üçün sap və ya məftil istifadəsini uyğun saymışdır.

Orta əsrlərdə cərrahiyyədə durğunluq

Eramızın 476 və 1.500-cü illəri arasında tibbdə əhəmiyyətli irəliləyiş olmamışdır. O dövrün xristian inanclarına görə barbarlıq sayılan cərrahiyyə əvəzinə xəstəliklərin möcüzələrlə və inancla sağaldılmasına üstünlük verilmişdir. İslam dünyasının diqqətli tərcümələrlə yunan təbabətini yenidən canlandırması gələcək nəsillər üçün tibbi bilikləri xilas etmişdir. 10. əsrdə İran mənşəli islam alimi İbn-i Sina (qərbdə Avicenna kimi tanınır) və Albucasis (Ebu Al-Kasım Al-Zahrawi, İspaniya) və 12. əsrdə Maimonides (İspaniya) islami zəfərlərin sərhədlərini genişləndirmək üçün tibbi nailiyyətləri yayan tanınmış üç məşhur həkimdir. Əbül-Qasım cərrahiyyədə kauter (dağlama) istifadəsini çox dəstəkləmişdir. Şişi məhv etmək və əməliyyata yararlı hala gətirmək üçün yandırıcı məcun istifadəsi bu gün böyük süd vəzi xərçənglərində kimyaterapiya istifadəsi ilə eyni məntiqi xatırladır. Əbül-Qasım, Henri de Mondeville (fransız cərrahiyyəsinin “atası”, 13. əsr) və Guy de Chauliac (Fransa, 14. əsr) cərrahi arsenalına [bütün tibbi üsullar, bütün tibbi avadanlıq və ləvazimat (həkim, səhiyyə müəssisəsi və s. tərəfindən istifadə olunan); müəyyən vəzifə üçün istifadə olunan ləvazimat və avadanlığın bütün müxtəlifliyi] süd vəzi şişlərinin sürətlə çıxarılmasına kömək edən özünəməxsus tibbi ləvazimatlar təqdim etmişlər.

İntibah: incəsənətin və cərrahiyyənin formalaşmasının müqəddəsləşdirilməsi

16 – 18. əsrlər yalnız bədii yaradıcılığın bəslənməsi deyil, cərrahiyyənin doğuşunun qızıl dövrü kimi də görülmüşdür. Cərrahi bacarıq bərbər yanaşmasından qurtularaq 16. əsrdə Belçikada Andreas Vesalius tərəfindən insan bədəninin anatomik kəşfi ilə inkişaf etmişdir. İngiltərə və Fransada 18. əsrdə süd vəzinin Cooper bağları və Sappey-in subareolyar limfatik (limfa damarları) şəbəkəsi bu dövrdə yerini almışdır. Eyni dövrdə John Hunter (cərrahiyyənin şotland atalarından biri) süd vəzi xərçənginin səbəbi kimi “qara öd”ü limfa ilə əvəz etmişdir. Qatılaşmış süd, travma, şəxsiyyət tipi, məruz qalınan hava və infeksiya kimi bir çox nəzəriyyə karsinogenez (xərçəngin yaranması) anlayışını zənginləşdirmişdir. Bu dövrdə süd vəzində yalnız şişli nahiyənin çıxarıldığı sadə lumpektomiyadan süd vəzinin hamısının döş qəfəsi divarı əzələsi olan pektoralislə birlikdə radikal çıxarılmasına qədər cəsarətlə aparılan çoxlu cərrahi tətbiq tibbi qeydlərdə yer almışdır. Anesteziyanın olmadığı xatırlansa, bütün bunlar təsirli və təqdirəlayiqdir; bacarıq və sürət uğurlu cərrahda olmalı xüsusiyyətlər olmuşdur. Yadda saxlanmalı başqa məqam isə o dövrdə cərrahiyyənin müalicə ümidi üçün yeganə üsul olmasıdır. Həmçinin liqasiya (sap və ya məftillə bağlama) və ya qurğuşun lövhədən istifadə edilərək süd vəzinin çıxarılmasına çalışılan başqa tətbiqlər də qeydə alınmışdır.

19. əsr: cərrahiyyənin qızıl dövrü

Anesteziya və antisepsis üsullarının inkişafı 19. əsri cərrahiyyənin qızıl dövrünə çevirmişdir. Cərrahiyyədə xəstələr üçün müsbət nəticə verən, daha təhlükəsiz edilmiş bir çox kəşf əsas prinsiplərlə sürətlə inkişaf etmişdir. Dezinfeksiya (infeksiya törədicilərindən təmizləmə), sterilizasiya (bütün mikroblardan tam təmizləmə) və steril əlcəklərdən istifadə dönüş nöqtəsi olan ilk addımlar olmuşdur.

Ümumi anesteziya cərrahların və əlbəttə xəstələrin də işini asanlaşdıraraq əməliyyat üsulunu kökündən dəyişmişdir.

James Blundell 1818-ci ildə postpartum (doğuşdan sonra) qanaxma üçün qanköçürməyə cəhd etsə də, təhlükəsiz qanköçürmə 20. əsrin əvvəllərində Karl Landsteiner-in qan qruplarını kəşf etməsi ilə uğurlu olmuşdur. Bununla yanaşı, 17. əsrdə İngiltərədə Hooke və 19. əsrdə Almaniyada Müller və Virchow-un normal hüceyrələri və onların xərçəngli qohumlarını mikroskop vasitəsilə təsvir etməsi xərçəng xəstəliyinin öyrənilməsinə çox mühüm töhfələr vermişdir. Müller xərçəngin canlı hüceyrələrdən ibarət olduğunu izah edərək və metastazın bu hüceyrələrin yayılmasına bağlı olduğunu irəli sürərək xərçəngin mənşəyinə dair humoral (mayelərlə bağlı) nəzəriyyələrə son qoymuşdur. Süd vəzi xərçənginin limfa damarları vasitəsilə qoltuqaltı limfa düyünlərinə yayılması müxtəlif eksiziya (aksilyar disseksiya) üsullarının əsasını təşkil etmişdir.

19. əsrin ortalarında cəsarətli və radikal cərrahiyyəyə sərbəstlik verilmişdir. İngiltərədə Charles Moore və Almaniyada Kuster ilə Volkmann paralel yollar izləmişlər. Qoltuqaltı limfa düyünü disseksiyası İngiltərənin Liverpool şəhərində William Banks tərəfindən 1882-ci ildə həyata keçirilmişdir. O dövrün şəraitində dağıdıcı görünsə də, bununla xəstəliyin yayılmasını araşdırmaq üçün böyük imkan yaranmışdır. Əsrin sonunda süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsi ABŞ-ın Baltimor Johns Hopkins Xəstəxanasında cərrah olan professor Dr. William S. Halstead ilə xatırlanmağa başlamışdır. Yayılmanın qarşısını almaq üçün toxumaları bütöv çıxarmaq və xəstəliyin təkrarlanmasına mane olmaq üçün döş qəfəsi divarı əzələsi olan böyük döş əzələsini çıxarmaq üzrə apardığı radikal mastektomiya əməliyyatı (ilk dəfə 1894-də bildirilmişdir) bugünkü müasir süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsinin əsasını yaratmış və gələcək nəsil cərrahların səylə getdiyi mübahisəsiz yola çevrilmişdir.

Süd vəzi xərçəngi tarixinə adını yazdıran türk: Dr. Cemil Topuzlu

Ölkəmizdə ilk süd vəzi xərçəngi əməliyyatları 1890-cı illərin sonunda, yəni çox erkən sayıla biləcək dövrdə Türkiyədə müasir cərrahiyyənin qurucu həkimi kimi tanınan Dr. Cemil Topuzlu tərəfindən aparılmışdır.

1886-da Gülhane-dəki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane-ni (Mekteb-i Tıbbıye-i Askeriye) bitirən Dr. Cemil Topuzlu 1887-də cərrahiyyə ixtisası üçün Fransaya (Paris) göndərildi. Üç il Parisdə St. Louis Xəstəxanasında assistent işlədi. 1890-da İstanbula qayıtdı və Haydarpaşa Hərbi Xəstəxanasının cərrahiyyə şöbəsinin rəhbəri təyin edildi. Dr. Cemil Topuzlu süd vəzi xərçənginə görə əməliyyat etdiyi qadında qoltuqaltını təmizləyərkən bir arteriyanı zədələyir. Kəsilmiş arteriya ucları qarşı-qarşıya tikilir. Eyni hal başqa xəstədə də olur. Bu halları və tətbiq etdiyi texniki üsulu 1897-də Moskva Cərrahiyyə Konqresində təqdim edir. Amerikada Alexis Carel isə eyni texnikanı 5 il sonra 1902-də dərc etmişdir… Dr. Topuzlu uzun illər cərrah və İstanbul bələdiyyə başçısı kimi ölkəmizə xidmət etmiş və bir çox dəyərli cərrah yetişdirmişdir. Vəfat etdiyi il olan 1958-də adı Harbiye Açıq Hava Teatrına verilmişdir.

“Xərçəng şübhəsi olan toxuma bütöv çıxarılmalıdır. Beləliklə, yaranın infeksiyalaşmasının və ya xərçəngin parçalanaraq başqa toxumalara yayılmasının qarşısı alına bilər” kimi bu dövrdə qoyulan sərt qaydalar əməliyyatdan əvvəl biopsiyaya mane olmuşdur. Lakin sonralar bu fikrin yanlış olduğu anlaşılmış və diaqnostika məqsədilə əməliyyatdan əvvəl süd vəzi biopsiyası rutin hala gəlmişdir. Sona çatan başqa köhnə tətbiq qranulyasiya (toxuma təmiri) üçün cərrahi yaranın açıq saxlanmasıdır. Liqaturaların (cərrahi tikiş kimi tanınan bağlama sapı və ya məftili) istifadəsi indi yaranın daha yaxşı sağalmasını təmin edir və bu da infeksiya göstəricilərini azaldır.

İlk hədəfə yönəlmiş xərçəng müalicəsi süd vəzi xərçəngi üçün hazırlandı: tamoksifen

Süd vəzi xərçənglərinin bir hissəsinin qadınlıq hormonu kimi tanınan estrogenə həssas olmasının kəşfi süd vəzi xərçəngini anlamaq səylərinə gözəl nümunədir. Estrogen, əsasən yumurtalıqlardan ifraz olunan hormondur və normal süd vəzi toxumasının qorunub böyüməsi üçün vacibdir.

1920-ci illərdə müxtəlif səbəblərlə yumurtalıqları çıxarılan qadınların bəzilərində süd vəzi xərçənginin gerilədiyi müşahidə edilmişdi. Məhz bu müşahidə “süd vəzi xərçəngi yanacağını yumurtalıq mənşəli estrogendənmi alır” sualını yaratdı.

1960-cı illərin ortalarında gənc kimyaçı Elwood Jensen bu sualın cavabına yaxınlaşanlardan biri oldu. Jensen-in də bildiyi kimi, hormonlar hədəf hüceyrədəki bir reseptora bağlanaraq fəaliyyət göstərirdi; lakin estrogeni bağlayacaq reseptor hələ müəyyən edilməmişdi. Jensen 1968-də estrogen hormonunu radioaktiv işarələdi və beləliklə bu reseptoru, yəni estrogeni bağlayıb mesajını hüceyrəyə çatdıran molekulu tapdı.

Sonra Jensen süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinin bu reseptoru daşıyıb-daşımadığını araşdırdıqda daha da təəccübləndi; çünki bu reseptor bəzi süd vəzi xərçəngi hüceyrələrində olduğu halda, digərlərində yox idi. Buna görə süd vəzi xərçəngi hüceyrələri iki növə ayrıla bilərdi: reseptor sayı çox olanlar (hormon pozitiv və ya ER-pozitiv) və az olanlar (hormon neqativ və ya ER-neqativ).

Bu kəşfdən sonra estrogenin funksiyasını basdıracaq antiestrogen dərman axtarışı başladı. Lakin o dövrdə belə dərman hələ kəşf edilməmişdi. Axtarışlarını menopauza müalicəsi üçün dərmanlara və yeni hamiləlikdən qorunma dərmanlarına yönəldən dərman şirkətləri (bunlarda süni estrogenlərdən istifadə olunurdu) antiestrogen hazırlamaq işlərini çoxdan dayandırmışdı. Bu gün klassik kimyaterapiya adlandırılan, hüceyrəöldürücü xüsusiyyətli sitotoksik kimyaterapiya dərmanları o illərdə yeni hazırlanmağa başlanmışdı və sanki xərçəng müalicəsinin gözbəbəyi idi. Buna görə xərçəng üçün hormon əsaslı müalicələr hazırlamaq fikri çox maraq doğurmurdu.

Buna görə Imperial Kimya Sənayelərinin tamoksifen adlı kimyəvi maddə üçün 1962-də patent müraciəti etməsi heç kimin diqqətini çəkməmişdi. Başlanğıcda hamiləlikdən qorunma həbi kimi düşünülən tamoksifen hormon bioloqu Arthur Walpole və sintetik kimya mütəxəssisi Dora Richardson-un rəhbərlik etdiyi komanda tərəfindən hazırlanmışdı. Lakin hamiləlikdən qorunma dərmanlarının tələbi olaraq estrogen siqnalını açmaq əvəzinə, bir çox toxumada gözlənilmədən siqnalı bağlamışdı. Bu halı ilə estrogen əleyhinə, yəni antaqonistidi. Bəlkə hamiləlikdən qorunma dərmanı kimi fayda vermirdi, amma estrogenə həssas süd vəzi xərçənglərində vəziyyət fərqli ola bilərdimi?

Bu fikri sınamaq üçün Walpole və Richardson onlarla əməkdaşlıq edəcək klinisist tapdılar: Manchester Christie xəstəxanasından süd vəzi xərçənginə xüsusi maraq duyan onkoloq və radioterapevt Mary Cole. Xəstələrinə çox bağlı, təşəbbüskar, cəsarətli və diqqətli həkim kimi tanınan Mary Cole irəliləmiş və yayılmış süd vəzi xərçəngi olan xəstələrə cavabdeh idi. Bu qadınların həyatını xilas etmək üçün hər şeyi etməyə, hər şeyi sınamağa hazır idi; hətta faydasız sayılıb kənara atılan hamiləlikdən qorunma dərmanını belə.

Cole-un təcrübəsi 1969-da başladı və süd vəzi xərçəngi olan 46 qadın tamoksifen həbləri ilə müalicə edildi. Qismən yaxşılaşmadan başqa böyük gözləntisi olmayan Cole on xəstənin dərmana sürətli və aydın cavab verməsinə təəccüblənmişdi. Süd vəzində şişlər kiçilmiş, ağciyərdəki metastazlar geriləmiş, sümük ağrıları yox olmuş və limfa düyünləri yumşalmışdı.

Dərmana cavab verən xəstələrin mühüm hissəsində xərçəng bir müddət sonra yenidən üzə çıxırdı, lakin təcrübənin uğurlu olduğu qəti, sübut etdiyi prinsip isə tarixi idi. Hətta yayılmış şişləri də uğurla gerilədən bu yeni hormon dərmanı xərçəng hüceyrəsində müəyyən fəaliyyətin hədəflənməsi nəzərdə tutularaq hazırlanmış ilk dərman olmuşdu.

Daha sonra 1973-də V. Craig Jordan adlı biokimyaçı hansı süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinin estrogen reseptoru daşıdığını müəyyən etmək üçün süd vəzi xərçəngi hüceyrələrini boyaya bilən molekulyar texnikadan istifadə etdi. Estrogen reseptoru olan hüceyrələr tamoksifeni bağlaya bilir və əslində estrogen əleyhinə olan dərman hüceyrədə estrogenin işləməsini əngəlləyərək hüceyrənin böyüməsini və çoxalmasını dayandırırdı. Dərmana həssas reseptorları olmayan ER-neqativ hüceyrələr isə reaksiya vermirdi.

Xərçəng tarixində ilk dəfə bir dərman, dərmanın hədəfi və xərçəng hüceyrəsi əsas molekulyar məntiq sayəsində bir araya gələ bilmişdi. Başqa sözlə, tamoksifen xərçəng müalicəsi üçün hazırlanmış ilk hədəfə yönəlmiş dərmandır.

Biotexnologiyanın zəfəri

Bu gün süd vəzi xərçənginin müalicəsi deyəndə ağla gələn ilk dərmanlardan biridir HER2 reseptoruna qarşı hazırlanmış monoklonal anticisim olan Trastuzumab. Bu dərman Dr. Axel Ullrich və Dr. H. Michael Shepard tərəfindən kəşf edilmiş, sonralar isə Dr. Dennis Slamon tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Hətta Dr. Slamon-un həyatından və süd vəzi xərçəngi üzrə tədqiqatlarından bəhs edən kitab Living Proof adı ilə 2008-ci ildə ekranlaşdırılmışdır.

Eyni zamanda insan insulininin də yaradıcısı olan Genentech adlı biotexnologiya şirkəti Trastuzumab-ı UCLA (University of California, Los Angeles) ilə birgə hazırlamış və ilk klinik tədqiqat 1992-ci ildə 15 xəstə ilə başlamışdır. 1996-ya gəldikdə isə dərmanın müalicə uğurunun təzyiqi ilə xəstə sayı 900-ü keçmişdir.

Təsiredici maddəsinin adı Trastuzumab, ticarət adı Herceptin olan bu dərmanın 1998-ci ildə metastatik süd vəzi xərçəngi olan xəstələrin bir növü üçün FDA təsdiqi alması o illərdə biotexnologiyanın zəfəri sayılmışdır.

Süd vəzi xərçəngi xəstələrinin təxminən %25-30-u genetik dəyişiklik nəticəsində hüceyrə səthlərində HER2 (insan epidermal böyümə faktoru reseptoru-2) adlandırılan reseptoru normaldan xeyli yüksək sıxlıqda (hiperekspressiya) daşıyır. Hüceyrənin böyüməsi və çoxalması ilə əlaqəli HER2 zülalının hiperekspressiyası daha aqressiv xəstəliklə əlaqəlidir.

- Əlaqəli mövzu: Süd vəzi xərçənginin ağıllı dərman müalicəsində artıq daha güclüyük!

Cərrahiyyənin yetkinləşməsi və süd vəzi xərçənginin müalicəsi üçün multidissiplinar komanda anlayışının mənimsənilməsi

Müasir süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsinin atası Halstead-in mirası olan “Böyük cərrahlar böyük kəsiklər açır (beləliklə böyük əməliyyatlar aparır)” anlayışı bir müddət də qorunmuşdur. Lakin 19. əsrin sonunda və 20. əsrin əvvəlində bu anlayışın tədricən yox olduğu görülmüşdür. Londondan Patey və Handley, New York-dan Auchincloss Jr. radikal mastektomiyanın “dəyişdirilməsi / modifikasiya edilməsi” və böyük döş əzələsinin qorunması hərəkatını başlatmışlar. Həmçinin bu dövrlərdə xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün yeni kimyaterapiya formalarında və radioterapiyada sürətli inkişaf olmuşdur. Tibbi kastrasiya (hormon basdırılması) və hədəflənən mutasiyaya uğramış şiş reseptorlarının (Her2 kimi) kəşfi də xərçəngin idarə olunma strategiyalarına yenidən baxmağı tələb etmişdir. Bu, süd vəzi xərçənginin bioloji davranışı haqqında inkişaf edən biliklərlə birləşdirilmişdir. Mamoqrafiya ilə xərçəngin daha kiçik ikən aşkarlanması cərrahi müalicənin idarə olunmasına yeni ölçü qazandırmışdır.

Məhdud cərrahiyyəyə yenidən istiqamət vermə çağırışı cərrahiyyə cəmiyyətindən gəlmişdir. Pittsburgh Universitetində cərrah olan Prof. Dr. Bernard Fisher Galen-in süd vəzi xərçənginin sistem xəstəliyi olduğu fikrini yenidən gündəmə gətirmişdir. Radikal Halstedian yanaşmasının və tədqiqat qurumlarının bağlanması və neoadyuvant müalicənin (əməliyyatdan əvvəl kiçildici kimyaterapiya) qəbul edilməsinin cərrahın parlaq fikri olması ironiyadır!

Cərrahiyyə digər üsullarla birləşmək üçün özünü yenidən kəşf etmişdir.

20. əsr başa çatarkən süd vəzinin qorunması və rekonstruksiyası – lazım görüldükdə sentinel (keşikçi) limfa düyünü disseksiyası – təsirli olmağa başlamışdır. Seçilən “sentinel” düyünlərin (şişin ilk yayıldığı düyünlər) çıxarılıb araşdırılması lazımsız yerə bütün qoltuqaltı limfa düyünlərinin çıxarılmasının qarşısını almış və süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsinə bağlı limfödemli (şişmiş) qol göstəricilərini ciddi şəkildə azaltmışdır.

Cərrahlar böyük toxuma itkilərini azaltmaq üçün aparılan inqilaba öncüllük etmişlər. Bu, hətta təbiətin ilkin yaradılışını geridə qoya bilən formalar təqdim edən müxtəlif sintetik materiallara və yenilikçi autoloji toxuma köçürmələrinə qapı açmışdır. Əzələ, miokutan fleplər, lipomlar və piylik (bağırsaqları örtən pərdə) təbii seçimlər olmuşdur. Transvers rektus abdominis miokutan flepi (TRAM) Holmstrom tərəfindən 1979-da təqdim edilmiş və bu üsul zamanla bir çox dəyişiklik keçirərək bu günə qədər inkişaf etmişdir. Protez və sintetik seçimlər sənaye və ticarət sahələrində müzakirələr yaratmışdır: vazelin, fil sümüyü, kauçuk, polivinil spirtli süngər və silikon… Siyahı beləcə uzanır! Yetkinləşib bugünkü halını alan süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsi bu xəstəlik üçün müxtəlif müalicə yanaşmalarının idarə olunmasında mərkəzdə mövcudluğunu davam etdirir.

Tamamilə yox etmək əvəzinə, cərrahiyyə indi süd vəzi xərçəngi xəstələrinin köməyinə çatır, beləliklə kosmetik nəticə ilə müalicəni tarazlaşdırır.

Süd vəzi xərçəngi haqqında bütün yeniliklərə Süd vəzi xərçəngi xəbərləri bölməmizdən baxa bilərsiniz.

- Əlaqəli mövzu: Süd vəzi xərçəngində ən mühüm qərar: süd vəzi tam çıxarılmalı, yoxsa qoruyucu əməliyyat aparılmalıdır?