Süd vəzisində radioterapiyanın yan təsirləri nələrdir, azaltmaq üçün nə edilir?

Süd vəzi xərçənginin müalicəsində radioterapiya, kimyaterapiya və cərrahiyyə ilə birlikdə ən geniş tətbiq edilən 3 müalicədən biridir. Süd vəzisində radioterapiya müxtəlif məqsədlə istifadə olunur, lakin ən geniş istifadəsi süd vəzini qoruyan cərrahiyyədən sonra adjuvant (xərçəngin təkrarlanmasını azaltmaq) məqsədi ilə süd vəzisinə və qoltuqaltına şüa verilməsidir. Kimyaterapiyanın və süd vəzi xərçəngi əməliyyatının yan təsirləri yaxşı bilinsə də, şüa müalicəsinin yan təsirləri və onlarla mübarizə haqqında məlumat məhduddur. 

-Əlaqəli mövzu: Radioterapiya / Şüa müalicəsi nədir, necə tətbiq olunur, növləri nələrdir? (ətraflı)

Yazımızda süd vəzi xərçəngində radioterapiyanın; 

• qısamüddətli yan təsirləri, 
• uzunmüddətli yan təsirləri, 
• nadir yan təsirləri və 
• yan təsirləri azaltmaq üçün nələr edilə biləcəyi barədə məlumat tapa bilərsiniz.

İki əsas radioterapiya (şüa müalicəsi) növü var:

• Eksternal (xaricdən) radioterapiya: Xarici cihazdan süd vəzisinə və ətraf toxumaya şüa müalicəsi tətbiqidir. Süd vəzi xərçəngində ən çox seçilən müalicə üsuludur.
• Daxili şüalanma (braxiterapiya): Qısa müddət üçün bədənə kiçik radioaktiv dənəciklərin/toxumların yerləşdirilməsini əhatə edir.

Süd vəzi xərçəngi üçün doğru müalicə xərçəngin növü, mərhələsi, xəstənin yaşı və ümumi sağlamlığı daxil bir çox amilə bağlıdır. Tibbi onkoloq süd vəzi xərçəngi müalicə komandası, xəstə və yaxını ilə birlikdə xəstə üçün ən yaxşı müalicənin seçilməsinə qərar verəcək.

Süd vəzisində radioterapiyanın qısamüddətli / erkən yan təsirləri

Qısamüddətli yan təsirlər adətən 6 ay ərzində, müalicə zamanı və ya dərhal sonra yaranır.

Yayğın qısamüddətli yan təsirlər bunlardır:

• Ağrı: Bəziləri süd vəzi ətrafında yüngül narahatlıq və ya ağrı, yaxud çiyin nahiyəsində sərtlik hiss edir. Vaxt keçdikcə müalicələr daha az narahat etməlidir.
• Dəri dəyişiklikləri: Dəri zədəsi şüa müalicəsinin yayğın yan təsiridir və müalicə zamanı yaxşı dəri qayğısı vacibdir. Dəri dəyişiklikləri bunları əhatə edə bilər:
  • rəng dəyişiklikləri (qızarma, tündləşmə)
  • soyulma və ya tökülmə
  • quru, qaşınan və ya yanma hissi verən dəri
  • qabarcıqlar
  • həddindən artıq nəmlik və dəri üzərində sulanma
• Şişlik: Süd vəzi və ya ətraf toxuma şişə və ya iltihablana bilər. Şişlik müalicə bitdikdən bir neçə həftə sonra azalmalıdır.
• Qoltuqaltında və ya döşdə tüklərin tökülməsi: Həkim qoltuqaltı və döş nahiyəsindəki limfa düyünlərinə şüa tətbiq etdikdə həmin nahiyələrdə tük tökülə bilər (radioterapiya baş nahiyəsinə tətbiq olunduqda da müvəqqəti saç tökülməsi yaradır). 
• Boğaz ağrısı: Körpücük sümüyü ətrafındakı limfa düyünlərinə şüalanma boğaz ağrısı və ya udma çətinliyi yarada bilər. Müalicə tamamlandıqda bu şikayət düzəlməlidir.
• Yorğunluq: Şüalanma xəstənin yorğun hiss etməsinə səbəb ola bilər. Xəstəxanada olmaq və kimyaterapiya kimi başqa müalicələr bu yorğunluğu ağırlaşdıra bilər. Müalicə zamanı mümkün qədər yatmaq və dincəlmək vacibdir.

- Əlaqəli mövzu: Xərçəngdə Halsızlıq və Yorğunluq: Nə Üçün Yaranır və Necə Müalicə Edilir?

Süd vəzisində radioterapiyanın uzunmüddətli yan təsirləri

Uzunmüddətli yan təsirlər müalicə bitdikdən aylar və ya illər sonra yaranır. Bunları əhatə edə bilər: 

• Süd vəzi dəyişiklikləri: Şüalanmadan sonra süd vəziləri kiçilə və ya daha sıx ola bilər. Bəzi qadınlar əmizdirmə problemləri bildirmişdir.
• Braxial pleksopatiya: Döşə və ya döş divarına şüalanma bəzən qol, bilək və əldən keçən sinirlərə zərər verə bilər. Sinir zədəsi nahiyədə keylik, ağrı və ya zəiflik yarada bilər.
• Limfödem: Limfödem qolun, əlin və ya döşün şişməsidir. Şüalanma bəzən limfa düyünlərinə zərər verərək limfa mayesinin yığılmasına səbəb ola bilər.

- Əlaqəli mövzu: Limfödemin cərrahi müalicəsində yeniliklər

Süd vəzi xərçəngində radioterapiyanın nadir yan təsirləri

Şüa müalicəsinin nadir yan təsirləri bunları əhatə edə bilər: 

• Ürəkbulanma: Şüalanma ürəkbulanma yarada bilər, lakin bu yan təsir çox nadirdir.
• Qabırğa sınığı: Şüa müalicəsi qabırğaları zəiflədib sınmasına və ya sınığa daha meyilli olmasına səbəb ola bilər. Bununla belə tətbiqdə yeni müalicə protokolları və yeni radioterapiya cihazları ilə bu çox nadirdir. 
• Ürək problemləri: Köhnə radioterapiya cihazlarının müəyyən orqana fokuslanan şüalanma edə bilmədiyi dövrlərdə sol süd vəzisinə radioterapiya ilə ürək zədəsi bildirilmiş hallar olmuşdu. Yeni cihazlarla bu da artıq demək olar görmədiyimiz yan təsirlərdəndir. 
• Ağciyər problemləri: Çox nadirən şüalanma ağciyərlərdə iltihab yaradır. Bunun tibbi adı radiasiya pnevmoniyasıdır və səbəb olduğu simptomlar (şikayətlər) arasında təngnəfəslik, öskürək və aşağı dərəcəli hərarət var. 
• İkinci (sekundar) xərçəng: Çox nadir hallarda şüalanmaya məruz qalmaq, sekundar xərçəng yaranma riskini artıra bilər.

Aşağıda, süd vəzi xərçəngində radioterapiyaya bağlı görülə bilən yan təsirlər təsvir olunmuşdur.

Süd vəzisində radioterapiyanın yan təsirlərini azaltmaq üçün nə edilir?

Süd vəzi xərçəngində şüa müalicəsinin faydaları risklərini çox üstələyir, buna görə həkiminiz lazım bilibsə radioterapiya almaqdan çəkinməyin. Qoruyucu süd vəzi xərçəngi əməliyyatı sonrası adjuvant (qoruyucu) radioterapiya adətən 4-5 həftə çəkir.

Aşağıdakı üsullar radioterapiya dövrünü daha asan keçirməyə kömək edəcək:

• Gündəlik yüngül işləri davam etdirmək, bununla yanaşı bəzi işlərdə qayğı göstərənin köməyindən istifadə etmək stress və yorğunluğu azaltmağa kömək edə bilər.
• İsidici yastıq və buz paketlərindən istifadə şüa müalicəsindən sonrakı ağrı və acı ilə mübarizəyə kömək edə bilər.
• Boş / sıxmayan paltarlar geyinmək və dəriyə nəmləndirici çəkmək dəri dəyişikliklərindən yaranan narahatlığı azaltmağa kömək edə bilər. Stress və yorğunluğu azaltmaq üçün bunları sınamaq olar:
• meditasiya
• yağsız zülal və bol tərəvəzli qidalı pəhriz
• qısa gəzinti olsa belə hər gün yüngül məşq 
• müntəzəm masaj 
• yoqa 
• əhval və simptomlar gündəliyi tutmaq 
• dəstək qrupuna qoşulmaq 
• psixoonkologiya sahəsində mütəxəssis psixiatr və ya psixoloqdan dəstək almaq

Hər hansı yan təsiri, xüsusilə ilk dəfə yaşayırsa, onkoloquna və ya onkologiya tibb bacısına bildirməsi çox vacibdir. 

Əlaqəli mövzu

Musiqi, meditasiya və yoqa: süd vəzi xərçəngində tamamlayıcı müalicələr dəstəklənməlidir