Bittner’in Süt Faktörü (1936): Fare Meme Tümörü Anne Sütüyle Nasıl Geçti, MMTV Nasıl Bulundu?

Sütteki Etken: John Bittner ve Fare Meme Tümörü

Anne mi, kalıtım mı?

Doğumundan birkaç saat sonra, gözleri henüz kapalı, tüysüz pembe bir fare yavrusunu düşünün. Bir kafesten ötekine, bambaşka bir annenin yanına taşınıyor. Dışarıdan bakan için önemsiz bir işlem; ama sonuçta hastalığın nereden geldiğine dair dönemin baskın varsayımını sarsacak. Bu yazının merkezindeki deney, bu kadar sessiz bir hareketin üzerine kurulu.

Bar Harbor'daki Jackson Laboratuvarı'nda fareler, kardeş çiftleştirmesiyle kuşaklar boyunca saf tutulan soylardı. Bazı soylarda dişilerin büyük çoğunluğu yaşlandıkça meme tümörü geliştiriyordu; bazılarında ise bu çok seyrekti. Ayrım açıktı ve çoğu araştırmacı, ikincil bir anlatıma göre, bunun genetik olduğunu düşünüyordu: herkes genleri incelemek istiyordu.

Çaprazlama deneyleri bu tabloyu bulandırdı. Laboratuvarın kurucu müdürü Clarence Little 17 Kasım 1933'te Science dergisinde kromozom dışı bir etkiyi bildirdi; Amsterdam'da Korteweg aynı yıllarda benzer bir etkeni tanımlıyordu. Murray ve Little 1935'te karşılıklı çaprazlamaların sonuçlarını yayımladı. Bir tarihsel derlemeye göre yavrunun kaderi, babanın soyundan çok annenin soyuna bağlıydı ve kromozom dışı etkenin ağırlığı kromozomal etkenin altı katıydı. Annenin bu etkisi iki yoldan gelebilirdi: yumurtayla ya da doğumdan sonra, annenin vücudundan yavruya geçen bir şeyle. İkinci yolu sınayan Bittner oldu.

Bir etkenin adı konuncaya kadar

Etken neydi? Bir kaynağa göre 1945'te Andervont, etkenin bir virüs olabileceğini ilk kez öne sürdü. 1947'de Mühlbock yıllık raporunda aynı sözcüğü soru işaretiyle kullandı. Kanıtın görsel ilk izi 1948'de geldi. Porter ve Thompson, yüksek tümör sıklıklı C3H farelerinin meme tümörlerinden kültürlenen epitel hücrelerini elektron mikroskobuyla inceledi. Altı tümörün üçünde, hücrelerle ilişkili küresel bir parçacık gördüler: yoğun bir merkez yaklaşık 75, tüm parçacık ortalama 130 milimikron çapındaydı. Yazarlar temkinliydi: bulgular, parçacıkların süt ajanını temsil ettiği görüşüyle "uyumluydu." Bu kanıt değil, uyumdu; sonuçlar, ajandan arınmış dokularda da sınanmak zorundaydı.

Sonraki yirmi yıl, adlandırma ve ayrıştırma yılları oldu. 1962-69 arasında Bentvelzen bu virüsleri MTV-S (Bittner virüsü), MTV-L ve MTV-P (Mühlbock virüsü) diye ayırdı. 1969'da ise bulaşıcı virüsün üreme hücreleri yoluyla da aktarılabildiğini gösterdi; yani virüs, "provirüs" denen bir kopya olarak konağın DNA'sına yerleşip kuşaktan kuşağa geçebiliyordu. Böylece 1930'ların "genler mi, süt mü?" sorusunun yanıtı "ikisi de" çıktı: aynı virüs hem sütle geçebiliyor hem de kalıtsal olarak taşınabiliyordu. 1970'lerin başında ters transkriptazın keşfi, etkenin bir retrovirüs olarak sınıflandırılmasını sağladı. Bugün adı fare meme tümörü virüsü, kısaca MMTV.

1982: Virüs genin yakınına yerleşirse

Nusse ve Varmus 1982'de Cell dergisinde, MMTV'nin farede yol açtığı birçok tümörün, virüsün DNA'sını konağın genomunda aynı bölgeye yerleşmiş olarak taşıdığını bildirdi. Bu ayrıntı büyük bir ipucuydu: virüs rastgele değil, tümörlerin ortak noktasında bir konak geninin yakınına yerleşiyor ve o geni etkiliyordu. Basitçe söylemek gerekirse virüs, bir genin yanına yerleşerek onu normalden fazla çalıştırabiliyordu. Gen, ilerleyen yıllarda Wnt1 adıyla tanındı. 1936'da sütte aranan etken, yarım yüzyıl sonra bir kanser geninin bulunmasına da yol açmış oldu: virüs, tümörün nedeni olduğu kadar, o genin yerini gösteren bir işaret fişeği de oldu. Onkogenler döneminin tamamını serinin ilerleyen günlerinde anlatacağız.

Bu hikâyeden bugüne ne kalır?

Bu hikâyenin Türkiye'ye doğrulanmış özel bir bağı yok; genel çıkarım şu: "süt yoluyla kanser geçer mi?" kaygısı herhangi bir toplumda yeniden doğabilir. Hastalar ve yakınları sık sık "bu kanser kalıtsal mı, bulaşıcı mı?" diye sorar. Bittner'ın hikâyesi bu sorunun neden basit bir evet ya da hayırla yanıtlanamadığını da gösterir: kalıtım, hormonlar ve çevre iç içe geçebilir. Yanıt, fare çalışmasının insana taşınamayacağıdır. Emzirmeye ilişkin öneriler fare deneylerine değil, yukarıdaki geniş insan verilerine dayanır: emzirme, meme kanseri riskini azaltan etkenlerden biridir.

Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 108. günüdür. John Bittner, 1936'da Jackson Laboratuvarı'nda yüksek ve düşük riskli fare soyları arasında yavru değişimi yaparak meme tümörüne yatkınlığın yalnızca genlerle değil, emzirmeyle geçen bir etkenle de taşınabildiğini gösterdi. Bu etken sonradan fare meme tümörü virüsü (MMTV) olarak tanındı. Bu bulgular farelerde elde edilmiştir; insan sütünün kanser taşıdığına dair kanıt yoktur ve emzirme, insan verilerine göre meme kanseri riskinin daha düşük olmasıyla ilişkilidir. Yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi yönlendirmesi içermez, kendi sağlık durumunuz için hekiminize danışmanız önemlidir. Tarihler ve veriler Bittner 1936, Porter-Thompson 1948, Nusse-Varmus 1982, Collaborative Group 2002 ve ilgili kaynaklardan aktarılmıştır; ikincil kaynaklara dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.