აბსკოპალური ეფექტი: კიბოს მკურნალობა იმუნური სისტემის ფარული ძალით — რეალობა თუ გადაჭარბება?

ჩვენი სხეული ფართო, რთული, დეტალური და ურთიერთდაკავშირებული ბრძოლის ველია. ყოველ მილიწამში დიდი და მცირე ბრძოლები მიმდინარეობს; ყოველ წამს ერთი ბრძოლა მთავრდება და მეორე იწყება. თითოეული უჯრედი ცდილობს საკუთარი არსებობისთვის საჭირო პირობების დაკმაყოფილებას. ამ პროცესში სხეულში სასარგებლო თუ უსარგებლო მექანიზმები შეიძლება გაჩნდეს — ტაქტიკები, რომლებიც უჯრედს ბრძოლას მოაგებინებს. ამ ბრძოლას ერთი მხარე ვერ ექნება და მებრძოლ უჯრედებსაც მხარის არჩევის ცნობიერება არ გააჩნიათ. ანუ როდესაც ჩვენი სხეული ჯანმრთელობისთვის იბრძვის, კიბოს უჯრედის მსგავსი უჯრედებიც საკუთარი სახისთვის იბრძვიან. ევოლუციაში ამ ბუნებრივ პროცესში უმეტესად ჩვენი ორგანიზმი იმარჯვებდა. კაცობრიობის ბრძოლა კიბოსთან ჯერ კიდევ გრძელდება და ყოველდღე ახალი „ტექნოლოგიები“ ჩნდება. ისინი მოიცავს იმუნური უჯრედების გენური ინჟინერიით მოდიფიცირებასაც და სიმსივნის აბლაციის (დაწვის, გაყინვის) მოწყობილობებსაც. როგორც ყველა ომში, აქაც ახალი ტექნოლოგიები ვითარდება და ბრძოლის მსვლელობას მნიშვნელოვნად ცვლის.

რადიოთერაპიაიონიზებელი გამოსხივების გამოყენებაზე დაფუძნებული მკურნალობაა და ბოლო 70 წლის განმავლობაში კიბოს წინააღმდეგ ოპერაციასა და ქიმიოთერაპიასთან ერთად ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად არჩეული მეთოდია. რადიოთერაპიისას სიმსივნიან უბნებში რადიოაქტიური სხივების მაღალი დოზები იგზავნება. ამ „დაბომბვით“ სამიზნე სიმსივნეების განადგურებას ნორმალური ქსოვილების მინიმალური დაზიანებით ცდილობენ. თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში სხივის უშუალო სამიზნის გარეთ მდებარე სიმსივნეების შემცირებაც შეინიშნება. რა იწვევს ამ უცნაურ მოვლენას? ასეთი ლოკალური შეტევების გავლენა იმაზე შორს ხომ არ მიდის, ვიდრე გვგონია?

ამ საინტერესო საბრძოლო ისტორიაზე საუბრამდე რამდენიმე განმარტებაა საჭირო:

რა არის აბსკოპალური ეფექტი და როგორია მისი მექანიზმი?

სიტყვა აბსკოპალური ლათინური „ab“ („შორს, მიღმა“) და ძველბერძნული „σκοπός“ („skopós“, ანუ „სამიზნე“) სიტყვებიდან მომდინარეობს (R. H. Mole, 1953) და „სამიზნის გარეთ“ ნიშნავს. ესაა მოვლენა, როდესაც კონკრეტულ უბანზე მოქმედი რამ გარკვეული დროის შემდეგ არაპირდაპირ სხვა უბანზეც მოქმედებს. ონკოლოგიის თვალსაზრისით აბსკოპალური ეფექტი შეიძლება აღიწეროს, როგორც რეგიონული რადიოთერაპიის მიერ იმუნური სისტემის ელემენტების სტიმულირებით ორგანიზმის განგაშის მდგომარეობაში გადასვლა და არაპირდაპირ მეტასტაზური სხვა სიმსივნეების ბუნებრივი აღმოფხვრა.

აბსკოპალური ეფექტის მოქმედების მექანიზმის რამდენიმე ვარიანტია შემოთავაზებული (ონკოლიზური ვირუსებით მკურნალობა, ონკოლიზური ნივთიერებები და სხვ.). ამიტომ ჯერ მექანიზმის რუკაზე ვერ ვისაუბრებთ. ყველაზე გავრცელებული ვარაუდი ასეთია: სიმსივნიანი უბანი რადიოაქტიური სხივებით იბომბება და ამ უბნის უჯრედები სიკვდილისას ალარმინებად წოდებულ საფრთხის სასიგნალო მოლეკულებს გამოყოფენ. როდესაც ეს მოლეკულები შესაბამის გადამცემ სისტემებს (Damage-associated Molecular Patterns, DAMPs) აღწევს, უბანზე მონოციტებად წოდებული ლეიკოციტები გროვდება. ეს დაგროვება კი დენდრიტულ უჯრედებად წოდებულ უჯრედებს ასტიმულირებს, რომლებიც დიფერენცირებისთვის მზად მყოფ ნაივურ TH0 სახელწოდების T უჯრედებს (ლეიკოციტებს) სიმსივნესთან საბრძოლველად საჭირო ანტიგენებს აწვდიან. ეს „განგაში“ სისხლის მიმოქცევით მთელ სხეულში ვრცელდება და უშუალო სამიზნე უბნის გარდა სხვა სიმსივნეებიც მცირდება, რომლებთანაც T უჯრედებს ურთიერთქმედება შეუძლიათ.

- დაკავშირებული თემა: შეიძლება რადიოთერაპიამ კიბოს ვაქცინის ეფექტი შექმნას?

ამ მხრივ აბსკოპალური ეფექტის მექანიზმი კიბოს მეტასტაზირების თვისებას ჰგავს. მეტასტაზი, უხეშად, კიბოს პირველადი უბნიდან სხვა ადგილებში გადასვლაა. შემოთავაზებულ აბსკოპალურ მექანიზმში მონაწილე ალარმინებიც სისხლის მიმოქცევაში მოხვედრისას სხვა უბნებს აღწევენ (უახლოესი დენდრიტული უჯრედიდან ყველაზე შორეულამდე). ამგვარად, პირველადი უბნის მიღმა მოქმედება-რეაქციის გამოწვევის თვალსაზრისით, ეს იმუნური სისტემის „მეტასტაზის“ მსგავს პასუხად შეიძლება ჩაითვალოს.

ეს ვარაუდი საწყისი აფორიზმის შესაფერის მეტაფორად ასე გადავაქციოთ: პატარა ქალაქის ცენტრალური საგუშაგო ხედავს, რომ ერთ უბანს ბომბავენ. განგაში ცხადდება და ჯარისკაცები დაუყოვნებლივ იარაღდებიან და უბანზე განლაგდებიან. სხვა ადგილების უსაფრთხოებისთვის იგივე განგაში დანარჩენ საგუშაგოებშიც ვრცელდება და იქაც იგივე პროცედურა სრულდება. ამგვარად შესაძლო საფრთხეები თავიდან იცილება.

დიდი ხნის განმავლობაში რადიოთერაპიის იმუნური სისტემის დამთრგუნველი მხარე განიხილებოდა. ბოლო კვლევები რადიოთერაპიის იმუნური სისტემის მასტიმულირებელ მხარეებს ეხება. აბსკოპალური ეფექტის კვლევები ამჟამადაც გრძელდება. თანამედროვე პოპულარული კვლევების ყურადღების ცენტრშია აბსკოპალური ეფექტის იშვიათი მოვლენის სტატუსიდან გამოყვანა და მეთოდად ქცევა; მის დასაკვირვებლად საჭირო პარამეტრების ოპტიმიზაცია, გამოყენებული დოზები და დოზებს შორის ინტერვალები.

აბსკოპალური ეფექტის იშვიათობა რიცხვებით გამოვხატოთ: 2018 წელს გამოქვეყნებულ მიმოხილვაში წარსული სამეცნიერო წყაროების შესწავლამ აჩვენა, რომ 1969-დან 2014 წლამდე მკაფიო აბსკოპალური ეფექტი მხოლოდ 46 შემთხვევაში დაფიქსირდა.

იმუნოთერაპია და რადიოთერაპია; ახალი მეთოდების აღმოჩენა

იმუნოთერაპიაიმუნური სისტემის ელემენტების გამომყენებელი კიბოს ბიოლოგიური მკურნალობის მეთოდია. იმუნურ სისტემას ბუნებრივად ახასიათებს კიბოს უჯრედების აღმოჩენისა და აღმოფხვრის მიდრეკილება და იმუნოთერაპია სწორედ ამას იყენებს. იგი ეფუძნება იმუნური სისტემის განზრახ სტიმულირებას, ლეიკოციტების პატრულირების გაზრდასა და შედეგად კიბოს უჯრედების აღმოჩენისა და გასუფთავების გაადვილებას. თემის დეტალურად წაკითხვა აქ შეგიძლიათ: იმუნოთერაპია და კიბოს ვაქცინები

ამ ორი მკურნალობის გაერთიანება დღევანდელ პირობებში უკვე ხდება. იმუნოთერაპიისა და რადიოთერაპიის კომბინირებული კვლევები ყველაზე მაღალი ეფექტიანობის მქონე კვლევათა ნაწილს ქმნის. თანამედროვე სიმსივნური მოდელების მონაცემებმა საშუალება მოგვცა გაგვეგო, რომ გამოსხივებას ორგანიზმში უშუალო უჯრედმკვლელი გავლენის გარდა სხვა ეფექტებიც აქვს (მაგალითად აბსკოპალური ეფექტი). ამით იმუნოთერაპიისა და რადიოთერაპიის ერთობლივი გამოყენების, ქიმიოთერაპიისგანაც სარგებლის მიმღები კომბინირებული მკურნალობის (იმუნო-ქიმიორადიოთერაპიის) შექმნისა და წარმატებით გამოყენების მცდელობა თანამედროვე სამეცნიერო მიღწევებსა და კიბოსთან ბრძოლის დღევანდელ მოთხოვნებთან შესაბამისი მეთოდების გავრცელების საშუალებას მისცემს.

თუმცა კომბინირებული მკურნალობის ოპტიმიზაციამდე არსებობს რამდენიმე ასპექტი, მოლეკულა და პარამეტრი, რომელთაც წარმატებული გამოყენებისთვის ყურადღებით უნდა დავაკვირდეთ. მაგალითად: CD8+ T უჯრედები, I ტიპის ინტერფერონები, Toll-ის მსგავსი რეცეპტორის 4-ის (TLR4) მიერ ამოცნობილი ამფოტერინები (HMGB1) და სხვ. რადიოთერაპიის მიერ DNA-ის დაზიანებით კიბოს უჯრედების სიკვდილის გამოწვევის გარდა, გამოსხივებით STAT3 ცილის (ტრანსკრიფციის ფაქტორის), BCL-XL-ის (აპოპტოზის საწინააღმდეგო სისტემაში მონაწილე ტრანსმემბრანული უჯრედის მემბრანის მოლეკულის) და VEGF-ის (სისხლძარღვოვანი ენდოთელური ზრდის ფაქტორის, ანგიოგენეზისა და ვასკულოგენეზის მასტიმულირებელი ცილის) მსგავსი მოლეკულების გააქტიურებამ სისტემის მასშტაბით გვერდითი მოვლენები შეიძლება გამოიწვიოს.

ანუ ახალი მეთოდის შესაქმნელად შემოთავაზებული ქიმიური, იმუნოლოგიური და რადიოლოგიური მკურნალობების ფარგლებში ზემოთ ჩამოთვლილ პარამეტრებს უნდა დავაკვირდეთ, ხარვეზები შევავსოთ და წინ წავიწიოთ. ამავე დროს ტესტირების ეტაპზე მყოფი იმუნოლოგიური და რადიოლოგიური აბსკოპალური მოქმედების მექანიზმების კლინიკური სარგებლიანობისა და განმეორებადობის დამტკიცებამ მეთოდის ეფექტიანობა შეიძლება გაზარდოს.

ადაპტაციური რადიოთერაპია და ვარაუდები

შესაძლო კომბინირებულ მკურნალობას ქიმიური, იმუნოლოგიური და რადიოლოგიური მხარეების გარდა ევოლუციასა და ადაპტაციასთან დაკავშირებული მხარეც აქვს (იხილეთ იცოდით, რომ კიბო ევოლუციას განიცდის? შეიძლება მისი შეჩერება?). ადაპტაციური რადიოთერაპია (ART) პაციენტის მკურნალობისას ყველა ცვლილებას ითვალისწინებს და იმ პარამეტრებთანაც მუშაობს, რომლებსაც YART და IGRT-ის მსგავსი მეთოდები ვერ უმკლავდება. მაგალითად: მკურნალობისას წონის ცვლილება, სამკურნალო უბანში შესაძლო დაზიანებები, იქაური უჯრედების დოზური საჭიროებები და უჯრედის ტიპი… არსებითად, ამ მეთოდში ითვალისწინებენ არა მხოლოდ ნავარაუდევ იმუნურ ელემენტებს, არამედ სამკურნალო და აბსკოპალური ეფექტის მქონე სხვა უბნების ყველა უჯრედის შეგუების წარმატებასაც. ეს წარმატება უჯრედებსა და უბნებს შორის იცვლება და უბნის მდგომარეობაზეცაა დამოკიდებული (ტოქსიკურობა, აირისა და სითხის წილი და სხვ.). ამიტომ ART-ის წარმატების პროცენტი უნივერსალური არ არის და გარკვეული ინფორმაციის შეგროვებასა და ბევრ ინდივიდუალურ პარამეტრულ ტესტს მოითხოვს.

სამწუხაროდ, ART-ის გავლენის აბსკოპალური ეფექტის თვალსაზრისით მაჩვენებელი კვლევა ძალიან ცოტაა, შეიძლება ითქვას, თითქმის არ არსებობს. ამიტომ ამ ორ ცნებაზე კომენტარისთვის ევოლუციურ ბიოლოგიას უნდა მივმართოთ და მეცნიერულ დასკვნებს დავეყრდნოთ: რადიოთერაპიის, იმუნოთერაპიის ან შესაძლო კომბინირებული მეთოდის მკურნალობებში პაციენტის ჯანმრთელობა, ბუნებრივია, ძალიან მნიშვნელოვანია. როდესაც ადაპტაციური თერაპია ინდივიდის უჯრედების ერთმანეთთან და გარემოსთან შეგუების წარმატებას მხარს უჭერს, გაიზრდება ჯანმრთელი უჯრედების კოორდინაცია იმუნურ ელემენტებთან და მნიშვნელოვნად შემცირდება როგორც კიბოს უჯრედების მეტასტაზირების უნარი, ისე ჯანმრთელი უჯრედების კიბოდ ქცევის რისკი. ეს მიკროევოლუციური პროცესი ადაპტაციური თერაპიით კიბოს გამოვლენისას კონტროლირებადი იქნება; ხსენებული მკურნალობებით, შესაძლოა, რეციდივის დაშვების გარეშე აღმოიფხვრება და თერაპიაზე დაფუძნებული აბსკოპალური ეფექტის გავრცელებას შეუწყობს ხელს, არაპირდაპირ კი სხეულის საგუშაგოს მოქმედების არეალს გააფართოებს და ძალას გაზრდის. შედეგად განმეორებად კიბოს საწყისი ადგილის შერჩევა გაუჭირდება და ამ პერიოდში იმუნური სისტემა (დიდი ალბათობით) შესაძლო კიბოს შეაჩერებს.

დასკვნა

ამ აზრობრივი ექსპერიმენტიდან ჩანს, რომ საფუძველში კვლავ ადამიანთა მდგომარეობა და იმუნური სისტემის სტატუსი დგას. ხსენებულ შესაძლო მეთოდში აბსკოპალური ეფექტი გამოსაყენებელ მეთოდად მხოლოდ მაშინ ჩანს, თუ ადაპტაციური თერაპიით კონტროლირებული სიმსივნის სამიზნე რადიოთერაპია პაციენტის იმუნურ სისტემაში ძლიერ პასუხს გამოიწვევს. მართალია, ეს საფუძვლის მქონე ვარაუდებია, მაგრამ ჰიპოთეზაზე კვლევები უნდა დაიწყოს და რეალური შედეგებით გამყარდეს. აბსკოპალურმა ეფექტმა ახალი მკურნალობის კარი გააღო და ამ საკითხზე მსოფლიოში სამეცნიერო გუნდები მუშაობენ.

თუმცა აბსკოპალური ეფექტი ჯერ კიდევ ჰიპოთეზად რჩება. დაკვირვებული მოვლენების ფონზე ახალი კვლევებით მისი დამტკიცების მცდელობა ღირებულ საქმიანობად ჩანს. კიბოდ ქცეული უჯრედების ბუნებრივი აღმოფხვრა ორგანიზმს იმუნიტეტის მიღებაში დაეხმარება და შესაძლოა ერთ დღეს კიბოს გამოსავლის მიმანიშნებელი ფანჯარაც გახსნას.