اثر ابسکوپال؛ درمان سرطان با قدرت پنهان ایمنی، واقعیت یا اغراق؟

بدن میدان نبرد وسیع، پیچیده، دقیق و به‌هم‌پیوسته است. هر میلی‌ثانیه جنگ کوچک و بزرگ و هر ثانیه پایان یکی و آغاز دیگری است. هر سلول برای تأمین شرط بقای خود می‌کوشد و سازوکار مفید و بی‌فایده و تاکتیک پیروزی ایجاد می‌شود. این جنگ یک طرف ندارد و سلول جنگجو هم، آگاهی جانبداری ندارند. بدن برای سلامت ما و سلول سرطان برای نوع خودش می‌جنگد. در تکامل، اغلب بدن از این روند طبیعی پیروز شده است. مبارزه بشر با سرطان ادامه دارد و هر روز فناوری تازه آشکار می‌شود؛ از تغییر سلول ایمنی با مهندسی ژنتیک تا دستگاه ابلیشن با سوزاندن یا انجماد. مانند هر جنگ، فناوری‌های تازه روند نبرد را به‌شدت تغییر می‌دهند.

پرتودرمانی، روشی بر پایه تابش یون‌ساز است و در 70 سال گذشته همراه جراحی و شیمی از پرکاربردترین درمان‌ها بوده است. پرتو رادیواکتیو با دوز زیاد به تومور می‌رود تا با کمترین آسیب بافت عادی نابودش کند. اما، گاهی تومور خارج هدف مستقیم هم کوچک می‌شود. علت این پدیده چیست؟ آیا اثر حمله موضعی دورتر می‌رود؟

پیش از داستان نبرد چند توضیح لازم است:

ابسکوپال چیست و سازوکارش چگونه است؟

واژه از لاتین ab به معنای دور و یونانی σκοπός، skopós، هدف است (R. H. Mole، 1953) و «بیرون هدف» معنا دارد؛ اثر یک منطقه پس از مدتی غیرمستقیم به دیگری می‌رسد. انکولوژی در آن اثر ابسکوپال یعنی پرتوی موضعی، دستگاه ایمنی را تحریک و بدن را هشدار می‌دهد؛ غیرمستقیم تومورهای متاستاتیک دیگر هم طبیعی حذف می‌شوند.

برای سازوکار پیشنهادهایی هست (ویروس‌درمانی انکولیتیک، مواد انکولیتیک و غیره). پس هنوز نقشه سازوکار نداریم. رایج‌ترین پیشنهاد: منطقه سرطانی زیر بمباران پرتوی می‌رود و هنگام مرگ سلول‌های آن، آلارمین مولکول خطر آزاد می‌کنند. با رسیدن به سامانه انتقال مربوط، الگوهای مولکولی مرتبط با آسیب (DAMPs)، گلبول‌های سفید مونوسیت در محل جمع می‌شوند. این تجمع، سلول دندریتیک که آنتی‌ژن لازم مبارزه را به سلول نایو TH0 آماده تمایز، سلول T می‌دهد تحریک می‌شود. این «هشدار» با گردش در بدن می‌پیچد و تومورهای دیگر در دسترس T بیرون هدف هم کم می‌شوند.

- موضوع مرتبط: آیا پرتودرمانی می‌تواند مانند واکسن سرطان اثر کند؟

سازوکار ابسکوپال از این نظر شبیه متاستاز است. متاستاز به‌طور ساده مهاجرت سرطان از محل اولیه به نواحی دیگر است. آلارمین‌های سازوکار فرضی ابسکوپال هم با ورود به گردش از نزدیک‌ترین تا دورترین سلول دندریتیک می‌رسند. از نظر اثر و واکنش بیرون ناحیه اولیه می‌توان آن را پاسخ شبیه «متاستاز» ایمنی شمرد.

در استعاره آغاز: پاسگاه مرکزی شهر کوچک بمباران منطقه را می‌بیند، هشدار می‌دهد و سرباز مسلح اعزام می‌کند. برای ایمنی دیگر جاها هشدار به پاسگاه‌های دیگر می‌رود و همان کار انجام و تهدید پیشگیری می‌شود.

مدت‌ها جنبه پرتودرمانی در سرکوب ایمنی مطرح بود. مطالعات جدید جنبه، تحریک‌کننده را بررسی می‌کنند. پژوهش ابسکوپال ادامه دارد و تمرکز کنونی، تبدیل اثر نادر به روش،؛ بهینه‌سازی پارامترهای لازم برای مشاهده اثر ابسکوپال، مقدار دوز و فاصله‌های تجویز دوزهاست.

کمیابی را با عدد بگوییم: در مرور منتشرشده در 2018، جست‌وجوی منابع علمی گذشته نشان داد میان 1969 و 2014 فقط 46 مورد با اثر ابسکوپال روشن گزارش شده است.

ایمنی و پرتودرمانی؛ کشف روش تازه

ایمنی‌درمانیدرمان زیستی سرطان با اجزای دستگاه ایمنی است. دستگاه ایمنی طبیعی به یافتن و حذف سرطان گرایش دارد و ایمنی‌درمانی همین را به کار می‌گیرد. تحریک عمدی ایمنی، گشت گلبول سفید را زیاد و شناسایی و پاک‌سازی سرطان را آسان می‌کند. جزئیات را اینجا بخوانید: ایمنی‌درمانی و واکسن سرطان

این دو درمان امروز درهم می‌آمیزند. برخی مطالعات ترکیب ایمنی و پرتو از پربازده‌ترین‌ها بوده‌اند. مدل‌های کنونی تومور نشان داد تابش جز کشتن مستقیم اثرهایی مانند ابسکوپال دارد. بنابراین تلاش برای درمان ترکیبی ایمنی و پرتو، حتی بهره‌مند از شیمی، یعنی (ایمونوکمورادیوتراپی) و اجرای موفق آن با علم کنونی و نیاز مبارزه سرطان امروز همسوست و گسترش روش‌های درمانی سازگار را ممکن می‌کند.

اما پیش از بهینه‌سازی ترکیب، چند عنصر و مولکول برای اجرای موفق باید دقیق پایش شود؛ مانند T سلول CD8+، اینترفرون نوع-I، گیرنده تول‌مانند 4 (TLR4) و آمفوترین شناسایی‌شده توسط آن (HMGB1). پرتودرمانی، DNA آسیب می‌دهد و سرطان را می‌کشد، اما فعال‌شدن پروتئین STAT3 (عامل رونویسی)، BCL-XL (مولکول غشایی ضدآپوپتوز) و VEGF (عامل رشد اندوتلیال عروق و محرک رگ‌زایی) با تابش می‌تواند عوارض سیستمیک بدهد.

پس برای روش تازه باید پارامترهای بالا در درمان شیمیایی، ایمنی و تابشی پایش، کاستی رفع و پیشرفت شود. اثبات سود بالینی و تکرارپذیری سازوکار ابسکوپال ایمنی و رادیولوژیکِ در مرحله آزمون نیز می‌تواند کارایی را بیشتر کند.

پرتودرمانی تطبیقی و گمانه‌زنی

ترکیب احتمالی علاوه بر شیمی، ایمنی و تابش، وجه تکامل و سازگاری دارد (ببینید می‌دانستید سرطان تکامل می‌یابد؟ می‌توان جلوگیری کرد؟). پرتودرمانی تطبیقی ART همه تغییرات بیمار در درمان را لحاظ و با پارامترهایی کار می‌کند که YART و IGRT مانع آن نمی‌شوند؛ وزن، آسیب ناحیه، نیاز دوز و نوع سلول. نه‌فقط اجزای فرضی ایمنی، بلکه موفقیت سازگاری همه سلول‌های محل درمان و محل اثر دوردست مهم است. این سازگاری میان سلول و منطقه فرق دارد و به شرایط منطقه، سمیت، گاز و مایع وابسته است. پس موفقیت ART همگانی نیست و گردآوری اطلاعات و آزمون‌های فراوان پارامتر فردی لازم دارد.

متأسفانه پژوهش نشان‌دهنده اثر ART بر ابسکوپال بسیار کم و حتی تقریباً ناموجود است. برای نظر درباره این دو مفهوم باید به زیست‌شناسی تکامل و استنباط علمی رجوع کرد. در پرتودرمانی، ایمنی‌درمانی و درمان ترکیبی احتمالی، سلامت بیمار طبیعتاً مهم است. با حمایت درمان تطبیقی از سازگاری سلول‌های فرد با یکدیگر و محیط، هماهنگی سلول سالم با ایمنی بیشتر و علاوه بر توان متاستاز سرطان، خطر سرطانی‌شدن سالم هم کم می‌شود. این روند ریزتکاملی با کمک ART هنگام مشاهده سرطان قابل‌مهار است و شاید با درمان‌های مذکور پیش از، عود مجال‌دادن حذف می‌شود، ابسکوپال درمانی را گسترش و غیرمستقیم دامنه و قدرت پاسگاه بدن را بیشتر می‌کند. سرطانِ در آستانه عود در انتخاب محل آغاز مشکل می‌یابد و طی این مدت ایمنی احتمالاً جلوی آن را می‌گیرد.

نتیجه

این آزمایش فکری نشان می‌دهد پایه باز وضعیت افراد و دستگاه ایمنی آن‌هاست. در روش احتمالی، ابسکوپال هنگامی قابل‌استفاده به‌عنوان روش است که پرتودرمانی هدف‌گیرنده تومور مهارشده با ART، پاسخ ایمنی نیرومندی در بیمار ایجاد کند. هرچند گمانه بر پایه‌ای استوار است، پژوهش این فرضیه و تأیید آن با نتایج واقعی لازم است. اثر ابسکوپال دری برای درمان تازه باز کرده و گروه‌های علمی سراسر جهان در این زمینه کار می‌کنند.

اما اثر ابسکوپال هنوز فرضیه است. تلاش اثبات با مطالعه تازه در پرتو مشاهدات ارزشمند است. حذف طبیعی سلول سرطانی به ایمنی بدن کمک و شاید روزی پنجره درمان سرطان را باز کند.